Svart á hvítu

						Gunnar Harðarson

Fáeinar athugasemdir um Listina

Listgagnrýni og gagnrýnendur hefur enn borið á

góma í umræðu í fjölmiðlum hér á landi og hefur í

því sambandi verið drepið á ýmis atriði sem vert

væri að skoða nánar.') Reyndar er ekki ótímabært að

fara að velta slíkum efnum fyrir sér, þegar ekki

gengur á öðru en Kjarvalsstaðadeilum og listahá-

tíðum til skiptis. Eftirfarandi línum er ætlað að vera

innlegg í umræöur um þessi mál.

Spurt er sem oftar: Hvað er list? Hvers vegna

skyldu gagnrýnendur, einkum listfræðingar, vera

öðrum hæfari til að meta og dæma þá hluti sem í

daglegu tali eru nefndir listaverk? Slíkar spurningar

hafa ýmist leitt til fullyrðinga pess efnis aö enginn

viti í raun og veru hvaö list sé, og gagnrýnendur og

listfræöingar séu því að setja sig á háan hest án

nokkurrar gildrar ástæðu, — eða til margskonar

skilgreininga á inntaki og eðli listar, sem rekja list-

ina aftur til óútskýranlegrar listþarfar, sköpunar-

hæfileika, tjáþarfar eða snilligáfu eða annarra við-

líka náttúrulegra (eða líffræóilegra) fyrirbæra í

manninum. En segja má að þessar spurningar séu

að sumu leyti villandi og óþarfar. í rauninni nægir

að spyrja sem svo: Hvernig stendur á því að einn

hlutur er talinn listaverk en annar ekki? Því að áður

en fariö er að vega og meta gæði og gildi listaverka

þarf að koma sér saman um aö það sem menn hafa

fyrir augunum sé listaverk. Því að það að líta á

hlutinn sem listaverk er nauðsynleg forsenda þess

aö meta gæði hans og gildi sem listaverks. Því er

ekki úr vegi að spyrja: Hvernig verður hlutur lista-

verk, hvað er það sem gerir hann að listaverki — án

tillits til gæða hans eða gildis sem listaverks?

Hugtakið listaverk hefur stundum verið ein-

skorðað í umræðu hér á landi við hluti af ákveðinni

gerð, málverk. Þetta þýðir að það hvort hlutur er

listaverk eða ekki ræðst af notkun ákveóins efnis

og ákveðinnar tækni sem því er samfara. En slík

afmörkun hugtaksins er ekki á haldbærum rökum

reist. Michaelangelo brást á sínum tíma hinn versti

við þegar páfinn skipaði honum að mála Sixtínsku

kapelluna í Róm, kvaðst vera listamaður, en ekki

málari. Voru það þó veggmyndir sem hann skyldi

mála, en ekki venjuleg málverk, sem á þeim tíma

nutu sömu virðingar og útsaumur og þótti ekki

sæmandi karlmönnum. Af þessu dæmi má ráöa aö

það er aö minnsta kosti fremur hæpið að einskorða

hugtakið listaverk við olíumálverk, eða yfirleitt við

ákveðið efni og ákveðna tækni því samfara.

Því er minnst á þetta hér að nýlistin svokallaða

hefur valdiö mönnum nokkru hugarangri undan-

farin ár. Nýlistamenn beita sem sé öórum aðferðum

og notast við annarskonar efni en tíðkast hefur á

landi hér um nokkurt skeiö. Nýlistin á að meira og

minna leyti rætur að rekja til verka Marcels Duc-

hamps og þaó er einkum ein tegund verka hans

sem öðrum fremur hefur varpað Ijósi á spurningar

þær sem nefndar voru hér í upphafi. Það eru hinar

svokölluöu ready-mades. Eiginlega mætti segja að

þau verk feli í sér afstæðiskenningu listarinnar: þau

sýna svo ekki verður um villst að það hvort hlutur er

listaverk eða ekki er að miklu leyti háð samhenginu

sem hann er settur í hverju sinni.

Þegar Marcel Duchamp stillir salernisskál upp í

sýningarsal kippir hann henni út úr venjubundnu

samhengi. Þar sem hún stendur nú á hvolfi í sýn-

ingarsalnum verður að líta á hana í því samhengi og

skoða hana út frá öðrum sjónarmiðum en venju-

lega. Þar sem hún er nú orðin listaverk verður að

meta hana sem listaverk. Vissulega fer ekki hjá því

að hér sé öðrum þræði verið að gera grín að á-

horfendum og listgagnrýnendum. En verkið sýnir

svo ekki verður um villst að staða hlutarins sem

listaverks er ekki fyrirfram ákvörðuð af náttúrulög-

málunum, heldur afstæð og samhengi háð. En

samhengiö sjálft, í þessu tilviki sýningarsalurinn, í

öðrum tilvikum stofuveggur, bók eða tónleikahöll,

byggist að sínu leyti á engu náttúrulegra en viö-

teknum venjum og hefð: almennu samkomulagi um

að á tilteknum stöðum megi skoða hlutina án tillits

til hversdagslegs notagildis þeirra, sem má ekki

setja blett sinn á þá á nokkurn hátt. Það verða því

hlutirnir sem stökkva úr ríki nauðsynjarinnar inn í

það ríki frelsisins sem mönnum er jafnan hug-

stætt.2) En fyrir vikiö taka hlutirnir á sig annað gervi,

leika annað hlutverk. Sem listaverk eru þeir ekki

bara hlutir eöa hvaö sem er, heldur eru þeir þar

með afmarkaðir og flokkaðir sem fyrirbæri sinnar

tegundar: listaverk.

Þá vaknar spurningin um þaö hver geti verið

mælikvaröinn  á gæði og  gildi  hluta af þessari

SVART A HVÍTU

13