Hans Magnus Enzensberger Björn Jónasson þýddi Drög að fjölmiðlafræðum Hans Magnus Enzensberger er Þjóðverji. Hann fæddist árið 1929 og ólst upp í Nurnberg. Hann lagði stund á bókmennta- fræði, tungumál og heimspeki við ýmsa háskóla íÞýskalandi og Frakklandi, auk þess sem hann var um skeið kennari við há- skólann í Frankfurt. Hann hefur unnið sér orð fyrir Ijóðagerð, ennfremur hefur hann samið verk fyrir útvarp, skrifað heim- ildarverk og stundað fræðistörf. Hann hefur síðan árið 1965 staðið fyrir útgáfu tímarítsins Kursbuch og þar birtist eftirfar- andi grein, undir heitinu: ..Baukasten zur Theorie der Medien". Þýðing sú sem hér birtist er byggð á enskri og danskri þýð- ingu. Ýmsir urðu til að lesa þýðing- una yfir og eiga Árni Óskarsson, Halldór Guðmundsson, Kristín Ólafsdóttir og Ögmundur Jón- asson einkum þakkir skildar. H. M. Enzenberger. SVART Á HVlTU Ef ykkur þykir þetta vera loftkastalar þá biö ég ykkur að athuga hvers vegna. Brecht/Radiotheorie. 1. Þróun fjölmiðla sem byggjast á rafeindatækni hefur gert vitundar- iðnaðinn að ráðandi afli í félags- og efnahagslegri þjóðfélagsþróun á síð-iðnöld. Áhrifa þessara fjölmiðla gætir í öllum þáttum framleiðslunn- ar; þeir verða sífellt ríkari þáttur í margvíslegum stjórnar- og eftirlits- störfum auk þess sem þeir eru eins konar mælikvarði á ríkjandi tækni. ( stað skilgreininga, verður hér til viðmiðunar gefið yfirlit, þótt ekki sé það tæmandi, yfir þær nýjungar sem fram hafa komið á þessu sviði á undanförnum 20 árum: Fjarskipta- gervíhnettir, lita-, þráð- og snældu- sjónvarp, segulmyndröðun, mynd- segulband, myndsími, stereofóní, lasertækni, rafeindastöðuleg afrit- un, rafeinda-hraöprentvélar, náms- vélar, rafeindastýrð míkrófilmu- spjaldskrá, þráðlaus prentun, sam- vinnslukerfi (time-sharing com- puter), upplýsingabankar. Allir þessir fjölmiðlar samtvinnast æ meir innbyrðis og tengjast hinum eldri fjölmiðlum s. s. prentverki, hljóð- varpi, kvikmynd, sjónvarpi, síma, fjarrita, ratsjá o. s. frv. Hin almenna móthverfa milli framleiðsluaflanna og framleiðslu- afstæðnanna er jafnan skörpust þar sem framleiðsluöflin eru lengst á veg komin. Einokunarauðvaldið þróar vit- undariðnaðinn hraðar og víðtækar en aðra þætti framleiðslunnar en neyðist jafnframt til að hafa á honum taumhald. Hér er því um móthverfu að ræða. Sósíalísk kenning um fjöl- miöla hlýtur að grundvallast á þess- ari móthverfu. Hún verður að leggja áherslu á þá staðreynd að við þess- ar tilteknu framleiðsluaðstæður gætir óleysanlegrar og hraðvaxandi ósamkvæmni, sem leitt getur til sprengingar. Slík kenning „verður að hafa forsagnargildi" (Benjamin). „Gagnrýnin" úttekt á núverandi ástandi hrekkur ekki til. í slíkri úttekt er hætt vió að þeir ört vaxandi árekstrar sem eru innan fjölmiðlun- arinnar sjálfrar verði raktir til hags- munaandstæðna eða vinnudeilna (yfirmenn/blaðamenn, útgefend- ur/rithöfundar, einokunarfyrir- tæki/smáfyrirtæki, ríkis- og réttar- gæslustofnanir/einkarekstur o. s. frv.), og þeir túlkaðir einvörðungu frá fagfélagslegu eða frjálslyndu sjónarmiði. Slíkur skilningur er of grunnfær og takmarkast af vanda- málum daglegrar baráttu. Enn er ekki til fjölmiðlafræöi byggð á marxískum grunni. Af þeim sökum skortir nothæfa baráttutækni á þessu sviði. Afstaða sósíalískrar vinstrihreyfingar til nýrra fram- leiðsluhátta í vitundariðnaðinum flöktir á milli skelfingar og daðurs. Þessi tvískinnungur endurspeglar bæöi það hversu margfaldir fjöl- miðlarnir eru í roðinu og svo hitt hversu hallloka vinstrihreyfingin hefur farið í viðureigninni við þá. Fengju þau framsæknu öfl sem í hinni nýju framleiðslutækni búa að leika lausum hala, leystust þessi vandamál; af þeim sökum verður auðvaldið, og eins sovéskir endur- skoðunarsinnar að reyna að hefta þau, þar sem þau ógna veldi beggja. 2. Mikilvægasti eiginleiki raf- eindafjölmiölanna, sá eiginleiki sem sker úr um pólitiskt gildi þeirra, er hreyfiafl þeirra. Til þessa hefur verið komið í veg fyrir að hægt væri að nýta þennan eiginleika. Þegar ég segi hreyfiafl þá meina ég hreyfiafl. Það er ef til vill nauð- synlegt í landi sem þekkir fasisma (og stalínisma) af eigin raun, að út- skýra hvað orðið merkir, sem sé: að gera fólk hreyfanlegra en það er. Frjálst eins og dansfólk, snarrátt eins og knattspyrnumenn, óútreikn- 49
Beinir tenglar