ann ekki aðeins til að hlusta heldur einnig til að tala, einangra hann ekki frá umhverfinu heldur tengja hann því .. . Þessar hugmyndir, sem eru óframkvæmanlegar í þessu þjóð- skipulagi en framkvæmanlegar í öðru, eru í raun aðeins eðlilegar af- leiðingar tækniþróunarinnar, en þær munu jafnframt verða snar þáttur í mótun nýs þjóðskipulags." (Brecht, Radiotheorie, 1932). 3. Skelfingarmynd sú sem George Orwell málaði á sínum tíma af einfasa (monolitisk) fjölmiðla- kerfi, á sér rætur í ódíalektískum og úreltum skilningi á eðli fjölmiöla. Ekki er lengur hugsanlegt að hafa pottþétt miðstýrt eftirlit með slíkum kerfum. Unnt er að sýna fram á með kerfisfræðilegum rökum að fari sambands- eða samskipta- kerfi (á fræðimáli: þráðnet) út fyrir viss stærðarmörk er ógerlegt að hafa með því miðstýrt eftirlit, jafnvel þótt þaö sé áfram tölfræðilega reiknanleg heild. Gloppur í slíku eft- irlitskerfi yrði eflaust hægt að finna að einhverju leyti með hjálp dreifi- sýnishorna og markgilda (extra- polation); en til þess að eftirlit yrði fullkomið þyrfti stjórnkerfi sem væri stærra en sjálft sambandskerfið. Til að fylgjast með öllum símtölum, svo dæmi sé tekið, þyrfti stærra og um- fangsmeira tækjakerfi en allt það símkerfi sem fyrir væri. Víðtæk rit- skoðun yrði óhjákvæmilega stærsta starfsgrein þjóöfélagsins. Hagsmunir valdstéttanna verða engan veginn tryggðir með eftirliti sem byggt er á námundagildum. Til þess að slíkt eftirlit kæmi að gagni þyrfti kerfið að vera í jafnvægi því gangi þaö á einhvern hátt úr skorð- um bregðast allir útreikningar og þar með sú neyðarstjóm sem á þeim væri byggð. Sendingakerfi fjölmiðla er að miklu leyti sjálfvirkt. Truflun sem einu sinni kemst inn á þetta keríi bergmálar þar og breiðist út með gífurlegum hraða. Valdakerfið telur sér í slíkum tilvikum ógnað og grípur (að svo miklu leyti sem það er enn starfhæft) til hers og lögreglu. Til að þétta ,,götin" í vitundariðn- aðinum veróur sem sé að grípa til „neyöarráðstafana" og vísa til „sérstakraaðstæðna". Slíkugeturá hinn bóginn ekki haldið fram um mjög langan tíma. Þjóðfélag á stigi síðiðnvæðingar er háð því að hægt sé að skiptast á upplýsingum frjálst og óhindrað; sú „hlutlægni" sem stöðugt er klifað á að sé aöal skipulagsins snýst þannig gegn því. Sérhver tilraun til að hamla tilviljun- arþáttunum, draga úr upplýsinga- streyminu eða afmynda upplýsinga- kerfið á einhvern hátt hlýtur þegar til lengdar lætur að leiða til nokkurs konar blóðtappa. Upplýsinganetið er orðið afar þéttriðið og teygir sig sífellt lengra. Ljósvakastríöin á fimmta áratugnum sýndu svo að ekki varð um villst að sjálfstæði þjóða á sviði fjar-sam- skipta er dauðadæmt; þróun gervi- hnatta mun veita því náðarhöggið. Einangruð upplýsingakerfi á borð við þau sem fasisminn og stalínism- inn komu á, eru á vorum tímum því sem nú þekkist — en sú vél Ijósritar á venjulegan pappír, þannig að ó- gerlegt er að hafa eftirlit með fram- leiðslunni og hún óháð sérstökum heildsölum — er háð einkaleyfi (Xerox) og er ekki til sölu, aðeins til leigu. Með því að hafa leigugjaldið nógu hátt er komið í veg fyrir að vélin komist í rangar hendur. Eins og af sjálfu sér skýtur henni upp á stöðum þar sem þungamiðju póli- tísks og peningalegs valds er að finna. Þannig er pólitísku eftirliti Coþenhagen íDublin. London X2 |t>—? [ Packer-swirching exchanges I> Remote access terminals : Romei LX] DIANE (Oirect Information Access Nctwork for Europe): tengikerfi mllll upplýslnga- banka í Efnahagsbandalagslöndunum (New Scientist, feb. 1979). aðeins hugsanleg að jafnframt sé dregið úr hraða tækniþróunarinnar eða hún jafnvel stöðvuð. Dæmi: Sovéska skrifræðið sem er víðtækasta og flóknasta sinnar teg- undar í veröldinni, verður að neita sér næstum algjörlega um eina af nauðsynjum nútíma skipulagningar, Ijósritunarvélina, þarsem tæki þetta veitir hverjum sem er aðstööu til prentunar. Pólitísk áhætta sem í þessu felst, þ. e. hættan á upplýs- ingaleka, er aöeins til staðar í efsta laginu, þ. e. í gölluðu eftirliti á sviði stjórnmála, hermála og vísinda. Það segir sig sjálft að sovéska þjóðfé- lagið kaupir það dýru veröi að fram- leiðsluöflunum sé haldið niðri; slíkt veldur upplýsingaskorti og óþarfa útgjöldum. Þetta fyrirbæri á sér hliðstæðu á Vesturlöndum kapítalismans, þó svo að þaö dæmi sé ekki eins slá- andi: fullkomnasta Ijósritunarvélin fullnægt samtímis því að framleið- andanum er tryggður hámarks- gróði. Þó er Ijóst að þessi eftirlits- aðferð — öfugt viö þá sovésku — er engan veginn örugg. Ritskoðunarvandamálið er með þessu komið á nýtt sögulegt stig. Til þessa hefur baráttan um prent- og tjáningarfrelsi einkum verið háð innan borgarstéttarinnar sjálfrar. Skoðana- og tjáningarfrelsi var til- búningur einn fyrir allan almenning, þar sem fólki var fyrirfram bannaður aðgangur að framleiðslutækjunum, ekki hvað síst blaðaútgáfu og þar með hinum frjálslynda opinbera vettvangi. Hin nýjaframleiðslutækni vitundariðnaðarins stríðir gegn þessu tjáningar-ófrelsi og gengur auk þess að nokkru leyti í bága við ríkjandi framleiðsluhætti. Á meðan ekki tekst að breyta þessum fram- leiðsluháttum mun mótsetningin milli þeirra og þeirra möguleika sem SVART Á HVlTU 51
Beinir tenglar