fylgja í kjölfar hinnar nýju tækni — þ. e. milli þess sem er mögulegt og þess sem er — skerpast aö mun. 4. Nýja vinstrihreyfingin hefur túlkað þróun fjölmiöla með einu einasta hugtaki: meðhöndlun (manipulation). Hugtak þetta hafði upphaflega mikið þekkingarfræði- legt gildi og hleypti af stokkunum langri röð einstakra greiningar- rannsókna; en nú er það vart annað en rétt og slétt vígorð sem dylur meira en það afhjúpar og þarfnast sjálft skýrgreiningar. Meðhöndlun- arkenning nýju vinstrihreyfingar- innar er í eöli sínu varnarkenning og getur auðveldlega leitt til uppgjafar- stefnu. Það að búist er til varnar með þessum hætti stafar af van- máttartilfinningu sem magnast fyrir þá sök aö öll framleiðslutæki sem máli skipta eru í óvinahöndum. En þeirri staöreynd breytir enginn með því að lýsa yfir hneykslun sinni eða með siöferöilegum vandlætingum. [ umræðunni um meöhöndlun má venjulega greina kvörtunartón, sem er merki um barnalegan ídealisma: eins og stéttaróvinurinn hafi nokk- urn tíman hagað sér í samræmi við sín eigin loforð um sanngirni. Þeirr- ar frjálslyndislegu hjátrúar gætir í nokkrum mæli hjávinstrisósíalistum að í stjórnmálum og þjóðmálum sé hægt að finna hreinan og ómeð- höndlaðan sannleik: þetta er hin ó- nefnda eða ósagða forsenda með- höndlunarkenningarinnar. Þessi kenning leysir enga fram- sækna krafta úr læðingi. Sósíalísk hugmyndafræði sem ekki fjallar um það hvernig breyta skuli ríkjandi eignahlutföllum er ófullkomin. Það er auðvitað ágætt að vita að Springer-samsteypuna þyrfti að taka eignarnámi, en það er engu að síður nauðsynlegt að vita hver ætti að stýra fjölmiðlunum. Á það að vera flokkurinn? Reynslan hefur kennt okkur að sú leið er ófær. Það er ef til vill engin tilviljun að (nýja) vinstrihreyfingin hefur látió undir höfuð leggjast að rannsaka með- höndlunarsamhengið í þeim lönd- um sem lúta sósíalískri stjórn. Meðhöndlunarkenningin er einn- ig notuð sem afsökun: með því að klifa á því hversu ofsafenginn og ó- svífinn andstæðing við sé að etja, er breitt yfir eigin veikleika og skort á innsæi bæöi í umræðunni og áróör- inum. Þegar áróðurinn leiðir svo til einangrunar í stað þess að orka sem hvatning til virkrar þátttöku, þá er það skýrt með því að vió ofurefli fjölmiðla sé að stríða. Kenningin um þrúgandi eða sefjandi umburöar- lyndi (repressive tolerance) hefur einnig verið rædd meöal vinstri- manna. Þrátt fyrir að höfundur kenningarinnar hafi sett hana mjög skýrt og greinilega fram, hefur hún einnig orðið, í ódíalíktískri útþynn- ingu, að uppgjafarkenningu.1) (. . .) Rafeindafjölmiðlar eru í eðli sínu andstæðir minnihlutahópum, sem er enn ein ástæöan til þess aó (nýja) vinstrihreyfingin stendur ráðvillt andspænis þeim aö svo miklu leyti sem hún neitar að gagnrýna og draga lærdóma af sinni eigin hefð og sögu. Krafan um skýrt skil- greinda ,,línu" og um að komiö verði í veg fyrir „villur" er tímaskekkja og þjónar þeim tilgangi einum að tryggja vinstrihreyfingunni þægi- lega öryggistilfinningu. Hún leiðir af sér órökréttar hreinsanir, brott- rekstur og myndun flokksbrota og veikir þannig stöðu hreyfingarinnar í stað þess að styrkja hana meö framsæknum umræöum. Þessi andstaða og hræösla við fjölmiðla magnast enn vegna ýmissa þjóðmenningarlegra þátta, sem verka ómeðvitað og skýra verður í Ijósi félagslegrar sögu vinstrihreyf- ingar vorra tíma, þ. e. í Ijósi borg- aralegs stéttaruppruna hennar. Þaö viróist einmitt oft á tíðum vera hið framsækna eðli fjölmiðlanna sem veldur því að þeir eru álitnir hættu- legir: þeir skekja í fyrsta sinn sjálfar undirstööur hinnar borgaralegu há- menningar ( og þar með sérréttindi borgaralegrar menntastéttar) og það langtum rækilegar en nokkur sjálfsrýni menntastéttarinnar væri megnug. í hatri nýju vinstrihreyfing- arinnar á fjölmiðlum birtist enn á ný — en nú með skikkju framsækninn- ar á herðum — gamla borgaralega hræðslan viö „hópsálina" og „hjörðina", og um leið hin gamla borgaralega eftirsjá að aðstæðum einsogþærvorufyririðnbyltinguna. Allt frá fyrstu dögum stúdenta- byltingarinnar, á tímum The Free Speech Movement í Berkeley, hefur tölvan verið eftirlætisskotspónninn. Áhuginn á þriðja heiminum hefur oft og einatt verið af siðmenningar- fjandsamlegum rótum runninn, uppskorinn á menningarakri róm- antíkur og afturhalds. Einkennandi fyrir frönsku maí-byltinguna í París 1968 var afturhvarf til framleiöslu- hátta miðalda. í stað þess að leita til verkamanna fullkominna offsett- prentsmiðja, þrykktu stúdentar öll sín plaköt í handpressunum í Ecole des Beaux Arts (Listaskólinn). Hin skáldlegu ávörp þeirra voru hand- máluð; með stenslum heföi verið hægt aö dreifa þeim vítt og breitt en það hefði sjálfsagt hamlað skapandi hugmyndaflugi höfundanna. Her- fræöilega skynsamleg vinnubrögð létu á sér standa: það var ekki út- varpið heldur hið sögufræga Odeon-leikhús sem uppreistarfólkið hertók. Á bak við þessa hræðslu við að koma nálægt fjölmiðlum leynist ó- mæld aðdáun sem fjölmiðlunar- tæknin vekur með vinstrihreyfingum stórborganna. ( fyrsta lagi hyllast félagamir til að nota úrelt útbreiðslu- form og gamaldags handverk í stað þess að færa sér í nyt mótsetning- arnar milli núverandi notkunar fjöl- miðlanna og byltingarsinnaðra möguleika þeirra; íannan stað geta þeir ekki flúið framleiðslu og inn- rætingu vitundariðnaðarins. Afleið- ingar þessa birtast á huglægan hátt í því að hver og einn skiptir tíma sínum annars vegar í stjórnmála- starf — sem hefur á sér púrítanskt yfirbragð — og í „frítíma" hins veg- ar. Hlutlægt birtast þær í skiptingu fólks í pólitískt framtakssama hópa og súbkúltúrhópa sem sjaldnast eru hvorttveggja ísenn. Vinstrihreyfingin í Vestur-Evrópu stendur fyrir útgáfu tímarita sem hafa sérstöðu hvað varðar mál, form og innihald og eru einkum ætluð skoöanasystkinum. Þessi bréfa- og tilkynningablöð reiða sig á áskriftir og útbreiðslutækni sem svara til þróunarstigs tækninnar um alda- mótin 1900; hér er það augljóslega Iskra sem er fyrirmyndin.2) Flestir þeirra sem aö útgáfu þessara tíma- rita standa, hlusta sennilega á Roll- ing Stones, horfa á stríð og verkföll í sjónvarpinu og fara í bíó að sjá vestra eða Godard. Það er aðeins í starfi sínu við útgáfu tímarita og blaða að þeir gleyma öllu þessu og hengja í greiningum sínum gervallt fjölmiðlasviðið á einn snaga sem þeir nefna: meöhöndlun. Þeir þora ekki að stíga fæti inn á þetta svið af ótta við að verða sjálfir hluti af því. Þessi ótti er ástæðulaus. Jafnframt dylur hann þá óvissu og það óöryggi sem orsaka hann. Hræðslan við að veröa gleyptur af kerfinu er veik- leikamerki; þá er um leið verið að gefa sér að kapítalisminn geti staö- ist allar mótsetningar, en það er sannfæring sem stenst engan veg- inn fræöilega og auðvelt er að hrekja með sagnfræöilegum rökum. Afskiþtaleysi vinstri hreyfingar- innar af fjölmíðlum leiðir hana inn í vítahring. Opinber menningarstarf- semi af ýmsu tagi haslar sér hrað- fara völl ífjölmiðlun. Á þessum vett- vangi er aö finna meiri skilning á tæknilegum og fagurfræðilegum möguleikum hljómplötunnar, mynd- 52 SVART Á HVÍTU
Beinir tenglar