sæknar og róttækar af ópólitískum hópum en af vinstri hópum. (Und- antekning: Munzenberg.) Óafvit- andi hafa menn rutt nýjum fram- leiðsluöflum braut með hugboðið eitt að leiðarljósi, hugboð sem kom- múnistar hafa sjálfum sér til lítilla heilla ekki viljað skeyta um. Nú á síðari árum hefur Marshall McLu- han verið búktalari og spámaður þessara ópólitísku avantgardista og þrátt fyrir það að hann sé höfundur sem hafi engin tök á þeim flokkun- arskilgreiningum sem nauðsynlegar eru til skilnings á þjóðfélagslegu ferli, þá eru ruglingslegar bækur hans engu að síður hafsjór athygl- isverðra athugana á vitundariðnað- inum. Hvað varöar skilning á fram- leiðslumætti nýju fjölmiðlanna hefur honum a. m. k. oröið meira ágengt með brjóstviti sínu, en öllum hug- myndafræðinefndum sovéska kom- múnistaflokksins til samans í öllum sínum endalausu ályktunum og til- skipunum. Þar sem McLuhan skortir for- sendur til að smíða fræðikenningar og honum því ofviða að skilgreina orsakasamhengi, hættir honum til að slengja hugmyndum sínum undir einn hatt að hætti afturhaldssamra lausnarkenningamanna. Það sem hann hefur fyrstur manna dregið fram í dagsljósið, þótt hann hafi sannarlega ekki orðið fyrstur til að koma auga á það, er dulúð fjölmiðl- anna, sem leysir pólitísk vandamál upp í reykjarmóðu — þá sömu vé- fréttarþoku sem byrgir fylgismönn- um hans sýn. McLuhan kennir, að í sjónvarpstækninni — og þá á hann við sjónvarpið eins og það er rekið nú á tímum — felist fyrirheit um lausn allra mannlegra vandamála. Nú er vart hægt að segja að mikið nýjabrum sé á tilraun McLuhans til að hafa endaskipti á Marx. Ásamt fjölmörgum fyrirrennurum sínum kappkostar hann að fela öll vanda- mál efnahagslegrar undirbygging- ar, hann varpar fram ídealískum lausnum og stéttabaráttan hverfur inn í óskýran húmanískan himin- bláma. Eins og nýr Rousseau, sem eins og allar endurtekningar skortir ferskleik fyrirmyndarinnar, boðar hann fagnaðarerindi hins nýja frumstæða manns, sem á að snúa til baka, þó að sjálfsögðu á hærra plani, til forsögulegrar ættstofnatil- veru í „heimsþorpinu". Þessar hug- myndir eru varla langrar umræðu virði. Athyglisverðari er ef til vill frægasta setning þessa eyðimerk- urspámanns: „miðillinn er boð- skapurinn". Þrátt fyrir að slík fram- setning sé ekkert annað en ögrandi bjánagangur segir hún meira en höfundur hennar gerir sér grein fyr- ir. Hún afhjúpar einmitt þann rök- hring sem fjölmiðladulspekin byggir á: samkvæmt henni er það eitt eftir- tektarvert við sjónvarpstækið, að það virkar; kenning sem hefur ó- neitanlega töluvert aðdráttarafl séu amerískar sjónvarpsdagskrár hafð- ar íhuga. Gagnstæður misskilningur við þennan er sú útbreidda skoðun að fjölmiðlar séu áhrifalaus verkfæri sem hægt sé aö nota til að flytja mönnum tiltekinn ,,boðskap" án þess að tillit sé tekið til formgerðar hans eða formgerðar fjölmiðilsins. ( ríkjum Austur-Evrópu lesa frétta- þulir sjónvarpsstöðvanna kortérs- langar ráðstefnuyfirlýsingar og miðstjórnarákvarðanir, sem henta ekki einu sinni til birtingar í dag- blöðum, greinilega ofurseldir þeirri blekkingu að milljónir áhorfenda sitji hugfangnir við tækin á meðan. Staðhæfingin „miðillinn er boð- skapurinn" segir okkur þó annað miklu mikilvægara. Hún segir okkur að vissulega ráði borgarastéttin yfir öllum mögulegum og ómögulegum tækjum til þess að segja okkur hvað sem vera skal. En það er allt og sumt. Meira hefur hún ekki að segja. Hugmyndafræðilega er borgara- stéttin steingeld. Sá ásetningur hennar að verja yfirráð sín yfir fram- leiðslutækjunum hvað sem það kosti, án þess að geta nýtt þau í samræmi við samfélagslegar kröfur, er hér orðaður refjalaust: borgara- stéttin óskar sér fjölmiðla, en til einskis. Viðhorf af þessum toga er að finna hjá framúrstefnumönnum í listum. Boðskapur þeirra er sá að segja annað hvort ekki neitt eða þá svo margt í einu að ekkert skilst. Dæmi um þetta eru: kvikmyndir Warhols, „bókmenntir þagnarinn- ar" (sem að vísu eru orðnar úreltar nú) þar sem skiptast á aðgerðarleysi og merkingarsnauður gauragangur og svo hinn fjörutíuogfimm mínútna langi fyrirlestur Johns Cage „Fyrir- lestur um ekkert" (Lecture on Nothing, 1959). 16. Þær umbyltingar sem oröið hafa á framleiðsluaðstæðum í yfir- byggingunni valda því að hefð- bundiö listmat er orðið ónothæft; þær hafa sprengt f lokkunarkerfin og eyðilagt „mælistikur" þess. Sú greiningarfræði sem lá að baki þeim er úrelt. ( rafvæddum fjölmiðlum gerbreytast tengslin milli frumlags og andlags eða geranda og þol- anda, þannig að hin gömlu hugtök gagnrýninnar ná ekki lengur aö lýsa þeim. Hugmyndin um hið fullgerða listaverk hefur fyrir löngu runnið sitt SVART Á HVITU
Beinir tenglar