þáttur í skipulögöu valdstýrðu fé- lagsuppeldi skólanna (með for- skriftarkennslu sem einn þátt í tamningunni). Þessi firring setur ennfremur mikinn svip á málfar rit- aðra upplýsinga, tóninn í þeim, setningaskipun og yfirbragð (og þetta á einnig við um textann á þessari síðu). Reglufesta ritaðs máls auöveldar valdstéttunum að berja niður and- stóðu; og ekki nóg með það, hún hreinlega hvetur til þess. Ýmsar mótsetningar koma í Ijós í tali hvorki né leyfa rétt- eða fagurritun. Myndskermurinn afhjúpar fagur- fræðilega slípun sem yfirbreiðslu yfir óleystar mótsagnir. Auðvitað morar allt í lygurum á skerminum en hins vegar sést það á þeim á löngu færi að þeir eru að reyna að selja eitthvað. Kvikmyndin, útvarpið og sjónvarpið eru við núverandi að- stæður þvinguð til að leika mjög svo fráhrindandi einskipta- og valda- skiljanlega á þáverandi stigi tækni- þróunarinnar. Framsýni og ímynd- unarafl þessa manns var næsta ó- trúlegt: ,,Ég set upp eftirfarandi hliðstæöur: Uppgötvanir á sviði almennrar dreifingar: Uppréttur gangur. Hjólið. Vagn knúinn dýraafli. Bíll. Flugvél. 1 r.li'iiiiiiimia m M m S W 1111 m v| | <m ** m sí? 1111 Árnagarður. manna svo sem í hiki, málhvíldum, mismæli, endurtekningum og enda- sleppum setningum, svo ekki sé minnst á áherslur, látbragð, hraða og hljómstyrk. Ósjálfráðir þættir af þessu tagi eru flokkaðir sem „villur" í rituðu máli. Ritmál leitast beint og óbeint við að slípa burt mótsetning- arnar og reynir að ná rök- og reglu- festu í formi, án tillits til innihalds. Strax á barnsaldri lærir ritarinn að leyna óleystum vandamálum sínum bak við veggi regluvirkisins. Formgerð bókarinnar einangrar jafnt framleiðanda sem lesanda (hún er einskiptin (mónólógísk)). Andsvars og víxlverkunar gætir lítið sem ekkert nema við sérstakar að- stæður og leiðir sjaldnast til leið- réttingar: þaö er ekki hægt að lag- færa nokkurn skapaðan hlut í upp- lagi sem lokið hefur verið viö að prenta, í besta falli er hægt að senda það í pappírskvörnina. Hringrás bókmenntarýninnar er yfirmáta þung í vöfum og í höndum fárra út- valinna: hún útilokar fyrirfram allan þorra manna frá þátttöku. Einkenni rafvæddra fjölmiöla eru öll önnur en einkenni ritaðs og prentaðs máls. Hljóðnemi og myndavél eyða stéttareinkennum framleiðsluháttarins (ekki fram- leiðslunnar). Staðlaðar reglur víkja: viðtal, deilur eða mótmæli krefjast hlutverk sem þau hafa þegið í arf frá eldri framleiðsluháttum og slíkt kemur ekki til af engu. Það eru fé- lagslegar aðstæður sem viðhalda þessum úreltu starfsháttum fjöl- miöla enda eru þessir starfshættir alls ekki eðlileg afleiðing formgerð- ar fjölmiðlanna. Þvert á móti: þeir eru í mótsögn við hana þar sem hún krefst víxlverkunar. Það er í hæsta máta ólíklegt aö skrift sem sérstök boðskiptatækni muni hverfa í náinni framtíð. Hiö sama gildir um bókformið sem í mörgu tilliti hefur enn sem fyrr ýmsa augljósa kosti. Bókin sparar ekki eins mikið pláss og er ekki eins meðfærileg og ýmis önnur upplýs- ingageymslukerfi en þó er hún enn sem komið er aðgengilegri en t. d. segulband eða míkrófilma. Hún ætti að gegna aukahlutverki í nýju fjöl- miðlakerfi og losa hana við það sem eftir er af forréttinda- og dýrkun- aráru hennar. Raftæknin sölsar undir sig skriftina í vaxandi mæli: fjarriti, lestrarvél, sjálfvirk setning- arvél, skrifvél, rafeindaljósritun, ampex-safn, snældu-alfræðisafn, Ijós-og segulprentun, hraðprentun. Þegar árið 1923 bar sá snjalli rússneski fjölmiðlasérfræðingur El Lissitsky fram kröfu um „rafvætt bókasafn", sem hlýtur aö hafa hljómað fáránlega eða a. m. k. ó- Uppgötvanir á sviði hugsana- dreifingar: Mælt mál. Ritun máls. Prentlist Gutenbergs. Ég set þessar hliðstæður fram því til sönnunar að jafnlengi og við þurfum að grípa til bókarinnar, þ. e. a. s. á meðan henni hefur ekki verið ýtt til hliðar af sjálfhljómandi (auto- vocalizing) eða sjónhljómandi (kino-vocalizing) formum, getum við á hverjum degi vænst nýrra grund- vallarbreytinga á framleiðsluháttum bókformsins. Nú þegar sjást teikn á lofti um að þessi grundvallar upp- finning muni verða á grannsviði bókformsins, í Ijósprentun." (Sama verk.) Skriftæknin er þegar oröin annarrar gráðu tækni í ýmsum til- vikum, þ. e. a. s. uppskrift á töluðu máli: segulbandsfundargerðir, til- raunir með málgreiningarvél (speech pattern recognition) og umritun talmáls í ritmál. 18. Ráðleysi bókmenntagagn- rýnenda gagnvart svokölluðum heimildarritum er vísbending um hversu hugmyndir þeirra eru óra- langt á eftir tímanum. Þessi vand- ræði stafa af því að fjölmiðlarnir hafa svipt eina af höfuðgreinum listfræðinnar, skáldverkið, giidi 60 SVART A HVITU
Beinir tenglar