Akranes

						64

AKRANES

um árum, var um sérstakan fána fyrir ísland.

En þá blakti danski fáninn hér við hún. Tóku

þá nokkrir menn að nota hér bláhvítan fána,

sem   staðarfána.    Um  þann   fána   kvað   Einar

Benediktsson fánaljóð sín. í satmbandi við notk-

un   þessa   fána   gerðist   sögulegur   atburður   á

Reykjavíkurhöfn   12.   júní   1913.  Ungur  maður

hafði  uppi  þennan fána  á litlum  árabáti,  sem

hann réri um höfnina. Varðskipið danska, sem

hafði hér strandgæzlu um þessar mundir, lá á

höfninni. Brá foringi varðskipsins skjótt við, er

hann sá flaggið, og sendi bát frá skipinu, full-

skipaðan hermönnum.  Skyldu þeir gera atlögu

að hinum litla báti og taka fánann af eiganda

hans.   Var  þessari  skipun  foringjans  fullnægt,

því fátt varð um varnir hjá hinum unga imanni,

sem vænta mátti gegn slíku ofurefli. Varð at-

burður þessi landsfleygur á skömmum tima, og

olli þetta atvik sárri gramju meðal landsmanna.

En mjög ýtti þetta undir kröfu  um sérstakan

fána,  enda fékkst hann viðurkenndur tveimur

árum síðar. Var gerð hans breytt, og er sá fáni

nú  ríkisfáni   íslands.  Árið   1917  var  á  alþingi

kosin fullveldisnefnd, er taka skyldi þátt í nýj-

um samningatilraunum við Dani um stjórnskip-

un íslands. Það var vitað íslendingum að Danir

sóttu það imjög fast við friðarborðið eftir heims-

styrjöldina, sem lauk 1918, að fá aftur Suður-

Jótland, en það misstu þeir í hendur Þjóðverj-

um, er þeir biðu ósigur fyrir þeim  1864. Þótti

íslendingum því, að eigi mundi tíminn óhentug-

ur til að sækja mál sín í hendur Dönum. Hafði

Jón  Magnússon,   sam  þá  var  forsætisráðherra,

vitur  maður  og  hygginn,   forgöngu   um  þetta.

Varð það að samkomulagi, að Danir sendu hing-

að   nefnd   manna   til   samninga   um  þessi  mál

sumarið 1918, en þá var alþingi háð. Árangur-

inn af þessu varð dansk-íslenzki sambandslaga-

sáttmálinn. Með honum fengu íslendingar við-

urkenningu   Dana   fyrir   fullveldi   sinu,   og  þá

var leiðin  opnuð  fyrir  íslendinga  til  að  slíta

að fullu og öllu  stjórnmálasambandi við Dan-

mörku og danskan konung.

Ol. B. Björnssoni

Við skulum líta

yfir farinn veg

Hér hafa í örstuttu máli verið raktir nokkrir

stærstu drættirnir í stjórnmálasögu íslendinga

til ársins 1918. Það, sem síðan hefur gerst, er

óþarft að rifja upp hér, það hefur verið dags-

ins mál nú um skeið í sambandi við samþykkt-

ir alþingis og þjóðaratkvæðagreiðslu um niður-

felling dansk-íslenzka sambandslagasamningsins

og stofnun lýðveldis á íslandi 17. júní 1944.

Stjórnmálasaga íslendinga er fyrir margra hluta

sakir athyglisverð og lærdómsrík. Hún sýnir

okkur, hvernig landinu farnaðist undir inn-

lendri stjórn á lýðveldistímabilinu. Þá skipaði

hið litla þjóðfélag öndvegissess meðal þjóðanna

og skaraði langt fram úr á sumum sviðum.

Hin andlegu afrek, sem þá voru unnin á íslandi

verða í minnum höfð meðan lönd eru byggð.

Þegar íslendingar glötuðu sjálfstæði sínu og

urðu handbendi erlends valds, er skammt að

bíða hnignunarinnar. Því lengra sem hið er-

lenda vald teygði arma sína til íhlutunar og yf-

irdrottnunar um imálefni þjóðarinnar, því ver

var komið hag hennar. Hitt er ekki síður eftir-

tektarvert, að jafnskjótt sem linað var á þess-

um tökum, færist nýtt líf í dofna limi. Það sýn-

ir, að hinn innsti kjarni í lífi þjóðarinnar var

ódrepandi. Þar var ávallt falinn neisti, sem

blossaði upp, ef einhver skilyrði voru fyrir

hendi til sjálfstæðrar lífshræringar. Þessir eðl-

iskostir voru arfur frá gullaldartímabili þjóð-

arinnar. Myrkur og hörmungar margra alda

höfðu ekki svipt hana þessum arfi.

Það tók hundrað ára baráttu fyrir íslendinga

að komast úr kútnum. Einokunarböndin voru

torleyst, og það var ekkert áhlaupaverk að

höggva af þjóðinni  harðstjórafjötrana.

En dugmikil, óeigingjörn og þrautseig barátta

forystumanna þjóðarinnar á viðreisnartímabil-

inu ruddi brautina, svo að komist varð yfir

örðugasta   hjallann.   Framhaidið   var  því   auð-

Tvöföld tímamót

Þjóð vor lifir nú merkileg tímamót. Hún

fagnar þeim vitanlega sem langþráðum sigri

eftir örðuga alda baráttu. Þegar þjóðin öll

fagnar fullkomnu frelsi, minnist Akranes líka

imikilsverðra tímamóta, því að hinn 16. júní eru

liðin 80 ár frá því að hér var löggiltur verzlun-

arstaður.

Þessi tímamót eru svo náin, að vel fer á því

að beggja sé minnst hér samtimis. Af þessu til-

efni hefur bæjarstjórnin óskað þess, að gefið

væri út sérstakt hátíðablað. Er það bæði ljúft

og skylt. Þess heldur sem hún hefur beinlínis

lagt blaðinu nokkurn styrk til þessa eintaks.

Því miður hefur enn ekki verið samin heild-

arsaga Akraness að fornu og nýju. Hefði nú

verið ánægjulegt að eiga slikt handrit; en því

er ekki að heilsa. Hinsvegar er það ekki mögu-

legt á þessum merku tímamótum að ganga

með öllu fram hjá að minnast hins liðna, og þá

sérstaklega þess tímabils, er helgar þetta af-

mæli.

Sjálfsagt finnst einhverjum, að hvorki sé

margs eða mikils að iminnast í þessu sambandi,

og ef til vill má það til sanns vegar færast.

Hinsvegar hefur hér byggð verið allt frá land-

námsöld, og við vonum að sagan á sinum tíma

sanni, að þeir sem hér hafa lifað eigi fullkom-

lega sinn þátt í þeirri þróun og þeim þroska

sem náðst hefur allt til þessa með þjóð vorri

yfirleitt.

Af þessu tvöfalda tilefni verður hér reynt að

horfa yfir farinn veg. Stikla á stóru í örstuttu

máli, ef það mætti verða til þess að sýna oss

hyldýpi mismunarins fyrr og nú, og kynna al-

menningi í höfuðdráttum samhengi sögunnar.

Landnám Akraness

Ég hef saimið þátt úr sögu Akraness, er heit-

ir: „Hversu Akranes byggðist". Er þar gerð til-

tilraun til að segja sögu hvers býlis og húss

allt frá landnámstíð. Þar koma og fram nokkr-

ar persónulýsingar, sérstaklega þeirra, sem ekki

koma fram í öðrum þáttum, sem skráðir verða.

í þessu stutta og ófullkoimna yfirliti ætla ég

því að nota sem inngang formálsorðin að þess-

um umrædda þætti, sem er um fyrstu byggingu

Akraness.

veldara, þótt torsótt reyndist nokkuð uns settu

imarki varð náð.

Nú fagnar þjóðin unnum sigri. Þátttakan í at-

kvæðagreiðslunni var glæsilegt tákn um sam-

hug og samstarf.

Minnumst þess, góðir íslendingar, að forfeður

okkar glötuðu frelsi þjóðarinnar og sjálfstæði

vegna sundrungar og flokkadrátta. Látum þetta

okkur að varnaði verða, en þjóðareiningu þá,

sem nú varð um lausn okkar stærsta máls, til

eftirbreytni og fyrirmyndar.

Betri gjöf getur enginn íslendingur gefið ætt-

jörð sinni nú á hátíðlegri stund við endurheimt

sjálfstæðisins en að efla og þroska með sjálfum

sér einlægan vilja og ásetning til samstarfs um

friðsamlega lausn á hverju þvi vandamáli, sem

þjóðinni ber að höndum. Samstarf og samhug-

ur er þjóðinni lífsskilyrði, það er hornsteinninn

undir sjálfstæði hennar

í Landnámu er gerð góð grein fyrir bygg-

ingu og landnámi Akraness. Þar stendur: „Þor-

móður hinn gaimli og Ketill Bresasynir fóru af

írlandi til íslands og námu Akranes allt, á milli

Urriðaár og Kalmansár. Þeir voru írskir. ¦-------

Þeir bræður skiptu löndum með sér, svo að

Þormóður átti fyrir sunnan Reynir til Kalmans-

ár, og bjó að Hólmi hinum iðra, en Ketill bróð-

ir hans átti fyrir vestan Reynir og fyrir norðan

Akrafjall til Urriðaár. — — — Jörundur hinn

kristni var son Ketils Bresasonar, hann bjó í

Jörundarholti, það er nú kallað að Görðum.

Hann hélt vel kristni til dauðadags, og var ein-

setumaður í elli sinni.-----------Bekan hét mað-

ur, er nam land í landnámi Ketils, frá Berja-

dalsá til Urriðaár, og bjó að Bekansstöðum —.'

Af þessu má sjá að allt nesið inn fyrir Akra-

fjall hefur í öndverðu fengið nafnið Akranes,

en ekki aðeins tanginn, sem kaupstaðurinn

stendur á. Heldur að imeðtöldum þeim tanga,

þó að blátanginn fengi síðar nafnið Skipaskagi.

Það er því ljóst að landnám Akraness hefur allt

hlotið þetta nafn. Þ. e. allt land í kringum

Akrafjall, og auk þess allt land jarðarinnar

Katanes, sem nú er í Hvalfjarðarstrandar-

hreppi, því að Kalmansá er landamerkjalína

milli Kataness og Kalastaðakots.

Það er með öllu óvíst, hvenær tanginn sjálf-

ur hefur fyrst verið byggður. í skjölum er hans

fyrst getið svo í máldagabréfi fyrir Garðakirkju

frá 1220: „Ekki fylgir Skagi Garöalandi." Þetta

sýnir, að þá hefur tanginn verið nefndur Skagi,

hvort sam þar er þá byggð (jörð) eða ekki.

Merkin milli Garða og Skagans eru þar, sem

landið byrjar að skaga út í sjóinn. Það er

merkilegt í þessu sambandi, að þessi merki eru

nákvæmlega hin sömu enn í dag, og hefur

Skaginn aldrei verið kirkju- eða landssjóðseign

fyrr eða síðar. Það er engan veginn útilokað að

þegar á þessum tíma hafi Skaginn verið byggð-

ur. Þ. e. verið ein jörð, og þá framur heitað

Skagi en Skipaskagi. En hvenær Skipaskaga-

nafnið kemur til sögunnar, er allt í mikilli ó-

vissu. En öll rök mæla með því, að það hafi

ekki verið fyrr en útræðið er orðið verulegt,

því það má telja víst, að siglingaí hafi aldrei

verið svo miklar hingað, að nafnið helgaðist af

því. En af því sem hér er áður vitnað til, er

ljóst að Skipaskaganafnið er ekki til 1220. Má

þó telja víst, að þá þegar hafi verið hér nokk-

urt útræði, þó ef til vill hafi það þá ekki verið

mikið. Hefur það þá sennilega ekkert síður ver-

ið af Nesinu yfirleitt. Enda þótt þar sé lengi

róið, eykst útgerðin fljótt verulega á Skagan-

um, sam sjá má af því, að árið 1428 braut hér

18 skip og báta í miklum sjávargangi. Þrátt fyr-

ír þessa miklu útgerð hér verður Skipaskaga-

nafnsins ekki vart í skjölum fyrr en mjög seint.

Um byggingu Skagans er því allt í mikilli ó-

vissu, og móðu hulið. Hvorki er Skaginn sjálf-

ur né Garðar landnáimsjörð, heldur „Akranes

allt", eins og þar stendur. Til að að byrja með

hefur því verið einn og sami eigandi Garða og

Skagans. Þegar því sá hinn sami gefur Garða

(Jörundarholt) til ævinlegs kirkjustaðar og

prestsseturs, er ekkert líklegra en hann hafi þá

einmitt tekið Skagann undan.

Skaginn gat verið, og hefur verið ágæt jörð,

með fjörubeit og fiskifangi. Er ekki ósennilegt,

að eigandinn hafi verið svo framsýnn að sjá,

að þaðan var fengsælla og styttra á venjulegar

fiskislóðir. Reynslan hefur líka sannað þetta, þar