Tímarit.is   | Tímarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrá inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Vísbending

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoğa í nıjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ağlaga hæğ


Vafrinn şinn styğur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til ağ skoğa blağsíğuna sem JPG
Vísbending

						ISBENDING

Er auðlindaskattur hagkvæmur?

0

Hannes Hólmsteinn

Gissurarson

prófessor í stjórnmálafræði

Núverandi ríkisstjórn boðar um-

hverfis- og auðlindaskatta. Til

eru þeir hagfræðingar, sem

fagna slíkum sköttum, því að þeir telja

þá hagkvæma. Fljótt á litið virðist þetta

rétt, að minnsta kosti um auðlindaskatt.

Hugmyndin með honum er að gera

upptæka rentuna af þeirri auðlind, sem um

er að ræða. Rentan er í fæstum orðum sá

náttúrlegi ábati, sem er af auðlindinni, en

ekki skapaður af manninum. Skýrum þetta

með því að hugsa okkur tvær jafnstórar

jarðir hlið við hlið, sem tveir jafnduglegir

menn sitja. Önnur er kostarýr, svo að

bóndinn á henni gerir ekki meira en að

draga fram lífið. Hin er frjósöm, svo að

bóndinn þar safnar digrum sjóðum. Það,

sem skilur, er jarðrentan. Betri jörðin gefur

af sér meiri rentu. Þótt sú renta sé gerð

upptæk, mun vinnuframlag ábúandans

ekki minnka, fullyrti helsti formælandi

auðlindaskatts á 19. öld, Henry George.

Bóndinn mun eftir sem áður njóta ávaxta

erfiðis síns. Hann skapaði ekki ábatann af

jörð sinni, heldur náttúran. Olíkt öðrum

sköttum virðist auðlindaskattur því ekki

hafa neikvæð áhrif á vinnufýsi manna

og verðmætasköpun. Hér á landi létu

georgistar nokkuð að sér kveða í upphafi

20. aldar, þótt kenning þeirra hlyti lítt

brautargengi.

A áttunda áratug 20. aldar lifnaði

hugmyndin um auðlindaskatt við á

Islandi, en nú í sjávarútvegi. Bent var á,

að við óhefta sókn á fiskimið færi rentan

af slíkum miðum, auðlindarentan eða

sjávarrentan, í súginn. Skynsamlegra væri,

að ríkið innheimti hana, og þetta mætti

gera með auðlindaskatti. Rökfærslan fyrir

þessu sést á 1. mynd. Óheftur aðgangur er

að gjöfulum fiskimiðum. Þá eykst aflinn

(og um leið aflatekjurnar) í byrjun, uns

komið er að hámarki. Eftir það minnkar

afiinn. Boginn sýnir þróun aflateknanna

með aukinni sókn. Kostnaðurinn af

sókninni er hins vegar hinn sami á hvern

bát, og sýna beina línan þróun hans með

aukinni sókn. Auðvelt er að sýna fram á, að

bátum mun fjölga á miðunum, uns tekjur

og gjöld (aflatekjur og sóknarkostnaður)

standast á, en það er í þessu dæmi við 16

báta. Þar hefur aukinn sóknarkostnaður

étið upp allan hugsanlegan gróða

bátseigendanna. Á myndinni sést, að þetta

er alls ekki hagkvæmt. Hafa mætti hærri

Mynd: Fiskveiðar við óheftan aðgang

¦f\n						

						

						

100						

						

Aflatekjur i kr. o      o      o						

	Aflatekjur /					

						

						

			Sóknarkostnaður			

20						

						

0						

	i         i        t        1        1				1	

0        2        4		6       8      10      12      14      16			18	20

		Sókn (fjölcli báta)				

tekjur af fiskveiðunum með minni sókn.

Eins og myndin er teiknuð, er mestur

heildargróði (munurinn á línum aflatekna

og sóknarkostnaðar) við 8 báta. Þetta væri

hreinn ávinningur. Aðeins er um það að

ræða að endurheimta þá sjávarrentu, sem

fer í súginn í of miklum sóknarkostnaði.

Þótt líkanið af fiskveiðum við óheftan

aðgang, sem getur að líta á 1. mynd, sé

einfalt, er enginn ágreiningur um, að

það lýsir vel vandanum: Takmarka þarf

aðganginn að miðunum og fækka bátunum

úr 16 í 8. Formælendur auðlindaskatts

á Islandi sögðu sem svo: Bátunum má

fækka með auðlindaskatti, sem ríkið

leggur á og hefur svo háan, að aðeins 8

betur stæðu bátseigendurnir geti greitt

hann. Hinir 8 verr stæðu bátseigendurnir

verða hins vegar að hætta útgerð, og bátar

þeirra hverfa af miðunum. Þetta er í senn

Formælendur

auðlindaskatts

á íslandi sögðu

sem svo: Bátunum

má fækka með

auðlindaskatti, sem

ríkið leggur á og

hefur svo háan, að

aðeins 8 betur stæðu

bátseigendurnir geti

greitt hann.

hagkvæmt fyrir þjóðarbúið og ríkið.

Þá rennur sjávarrentan, sem áður fór í

súginn, óskipt til ríkisins, sem getur þá

annaðhvort lækkað aðra og óhagkvæmari

skatta á móti eða fullnægt betur þörfum

borgaranna fyrir margvíslega þjónustu.

Þetta er þó hæpið. Til er önnur

greiðfærari leið til að fækka bátunum

úr 16 í 8. Hún er að úthluta ókeypis

hverjum og einum hinna 16 báta rétti til

að veiða 1/16 hluta leyfilegs hámarksafla á

miðunum og leyfa eigendum þeirra síðan

að versla með þessi réttindi. Þá hlýtur fyrr

eða síðar að koma að því, að hinir 8 betur

stæðu bátseigendur kaupi út hina 8 verr

stæðu. Þá fækkar bátunum sjálfkrafa úr

16 í 8 í frjálsum viðskiptum. Þessi leið

er það, sem kallað er í hagfræði Pareto-

hagkvæm breyting, því að við hana bíður

enginn tjón, en sumir og jafnvel allir

græða. Berum þetta saman:

Við auðlindaskatt græðir ríkið auðvitað

verulega, því að það eignast nýja tekjulind.

Það fer eftir stjórnmálaskoðunum, hvort

menn telja, að almenningur græði, um leið

og ríkið græðir. Sumir eru því samþykkir,

aðrir ósamþykkir. Hinir 8 betur stæðu

bátseigendur græða hvorki né tapa, því

að þeir láta sömu upphæð af hendi til

ríkisins og þeir þurftu áður að nota í of

marga báta (tvo til að landa afla, sem einn

hefði getað landað). Hins vegar tapa hinir

8 verr stæðu bátseigendur öllu: Með einu

pennastriki er ævistarf þeirra gert að engu,

og bátar þeirra verða nánast verðlausir.

Öðru máli gegnir um ókeypis úthlutun

réttinda til að veiða hluta hámarksaflans.

Þá græðir ríkið eitthvað, því að afkoma

útgerðarfyrirtækja batnar. Almenningur

græðir líka óbeint á öfiugu atvinnulífi.

VISBENDING    •    49.   TBL.    2009

					
Fela smámyndir
Blağsíğa 1
Blağsíğa 1
Blağsíğa 2
Blağsíğa 2
Blağsíğa 3
Blağsíğa 3
Blağsíğa 4
Blağsíğa 4