Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fréttatķminn

PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Fréttatķminn

						Á rni Björnsson, doktor í menningar-sögu, heldur áfram yfirreið sinni um sögu og hefðir sem skapast hafa 
í kringum hátíðirnar. Árni segir tímasetn-
ingu áramótanna á Íslandi, eins og reyndar 
jólanna, hafi verið nokkuð á reiki fyrir tíma 
rómverska tímatalsins. ?Áður en Íslendingar 
fengu rómverska tímatalið með kirkjunni 
virðist hafa verið litið svo á að sumardagur-
inn fyrsti væri hinn eiginlegi nýársdagur 
þótt það orð væri ekki notað. Við erum svo 
sem ekkert ein um það því áramót hafa ekki 
alltaf eða allstaðar verið fyrsta janúar þótt 
svo væri í Rómaborg að fornu. Lengi vel var 
þetta fyrsti mars, og því heita fjórir seinustu 
mánuðir ársins september-desember sem 
merkir 7. ? 10. Jafndægur á vori, sem þá var 
reiknað 25. mars, var talið vera nýársdagur 
mjög víða í Evrópu.? 
Eftir að kristnin kemur til sögunnar er 
jóladagur einnig mjög víða talinn vera upp-
haf ársins, eðlilega úr því tímatalið var 
miðað við fæðingu Jesú. Líklega hefur svo 
verið um tíma hér á landi. ?Íhaldssöm ríki, 
eins og til dæmis Bretland, tóku ekki upp 1. 
janúar sem nýársdag fyrr en árið 1752. Það 
tók því margar aldir að samræma þetta. Ís-
lendingar voru tiltölulega fljótir að taka upp 
1. janúar sem nýársdag. Þeir virðast hafa 
gert það snemma á 16. öld. Á miðöldum var 
1. janúar hins vegar ekki kallaður annað en 
8. dagur jóla, en áttundi hverrar stórhátíðar 
naut jafnan nokkurrar helgi fram yfir aðra 
daga. Auk þess var hann talinn umskurðar-
dagur Krists, en að sjálfsögðu hefur Jesús á 
sínum tíma verið umskorinn í heilsubótar-
skyni eins og önnur gyðingleg börn.? 
Áramótabrennur þóttu eyðslusemi
Áramótafagnaðir eru ekki áberandi í rituðu 
máli fyrr en búið er að flytja latínuskólana 
frá biskupsstólunum til Reykjavíkur seint á 
18. öld. Fyrsta dæmið um áramótabrennu 
er 1791 eða þá er fyrst sagt frá því. Þá halda 
piltar í Hólavallaskóla brennu upp á hæð 
sem þeir kölluðu Vulkan og sennilega er 
Landakotshæðin. Skólinn stóð frá 1786 til 
1804 þar sem nú er Suðurgata 20. ?Þögn 
heimilda sannar að vísu aldrei neitt, en við 
höfum engar heimildir um brennur, hvorki 
í Skálholti, Hólum eða skólanum á Bessa-
stöðum. Það er eitt sem er nokkurn veginn 
vitað að það hefði þótt eyðslusemi að brenna 
eldiviði. Íslendingar fóru sparlega með eldi-
við. Það var helst í Reykjavík, eftir að hún 
var orðin þorp, sem eitthvað féll sennilega 
til af rusli sem var óhætt að brenna. Kannski 
byrjaði þetta bara sem praktísk lausn, það 
þurfti jú að losna við ruslið. Það þarf líka 
fjölda manns til þess að það sé eitthvað varið 
í að halda brennu. Það hefur sennilega ekki 
verið mikið var í að halda brennu á einstaka 
sveitabæ.? 
Aðdráttarafl áramótaskaupsins
Það er ekki fyrr en seint á nítjándu öld að 
talað er upp púðurkerlingar og þess háttar. 
Þá eru það piltarnir í Lærða skólanum sem 
standa fyrir þessu. Unga fólkið hópaðist 
saman og hélt blysfarir á Tjörninni sem 
þá var yfirleitt ísilögð. ?Svo var eitthvað 
nefnt sem kallað var Bengal-ljós og hafa 
sennilega verið flugeldar. Fyrst eftir seinna 
stríð eru mikil læti í miðbænum á gamlárs-
kvöld. Heimatilbúnar sprengjur og slys sem 
þeim fylgdu. Borgarstjórnin tekur þá mjög 
sniðuga ákvörðun og skipuleggur brennur í 
öllum hverfum borgarinnar. Þessi athafna-
semi ungs fólks sem áður tengdist spreng-
ingum í miðbænum í jólafríinu fékk þá útrás 
í samkeppni milli hverfa. Þetta var mjög 
sniðugt og minnkaði lætin til muna og fækk-
aði slysum. Eftir að Sjónvarpið kom til sög-
unnar, árið 1966, með aðdráttarafli áramóta-
skaupsins breyttist hegðunarmynstrið 
nokkuð; fólk snæddi hátíðarkvöldverð, fór á 
brennu, síðan heim í skaup og svo aftur út að 
fylgjast með flugeldum. Þannig hefur þetta 
verið í bráðum hálfa öld.?
Ferðaþjónustan hagnýtir hjátrúna
Hjátrúin hefur alltaf fylgt áramótum og 
þrettándanum. Vegna þessa gamla ruglings 
um tímasetningu jóla og áramóta eru ýmsar 
útgáfur til af því, hvað gerist á nýársnótt, 
jólanótt og þrettándanótt; kýrnar fái manna-
mál, selir fari úr hömum sínum, álfar flytjist 
búferlum, gott sé að sitja á krossgötum, 
leita spásagna og svo framvegis. ?Reynsla 
mín á þjóðháttadeild Þjóðminjasafnsins af 
samskiptum við fólk um allt land, sem fætt 
var á bilinu 1880-1910, var sú að í hæsta lagi 
10% fullorðins fólks tryðu því í alvöru að til 
væru yfirnáttúrulegar verur eins og álfar 
og draugar. Þetta kemur heim og saman við 
niðurstöðu Erlends Haraldssonar dulsál-
fræðings sem hann gerði árin 1974-1975. 
Þetta er nokkurn veginn sama sagan um 
allan heim, en íslensku tíu prósentin hafa af 
einhverjum ástæðum þá sérstöðu, að vera 
miklu ófeimnari við að viðurkenna hjátrú 
sína opinberlega. Aðrar þjóðir virðast bæld-
ari af kirkjulegum yfirvöldum. 
Þetta hefur ekki farið fram hjá erlendum 
ferðamönnum og íslensk ferðaþjónusta hefur 
að sjálfsögðu reynt að hagnýta sér þessa 
sérstöðu. Bændagisting auglýsir til dæmis 
möguleika á að skoða húsdýr, veiða silung, 
koma á hestbak, fara í heita laug, ganga 
um fagurt landslag, og svo er kannski bætt 
við að í landareigninni sé hóll eða klettur 
sem sumir telji að sé bústaður álfa. Þetta 
er ósköp meinlaust, en verra er þegar því 
er haldið fullum fetum fram í bæklingum 
að Íslendingar trúi almennt á huldufólk og 
drauga. Af því það er blátt áfram ekki satt. 
En það er mín reynsla að markaðurinn kæri 
sig kollóttan um sannleikann. Ef vitleysan 
selst betur, þá gildir hún.? 
Bjarni Pétur Jónsson
ritstjorn@frettatiminn.is
Árni Björnsson: 
Hjátrúin hefur allt-
af fylgt áramótum 
og þrettándanum. 
Ljósmynd/Hari
Skaupið stjórnar 
áramótahegðuninni
Ferðaþjónustan hagnýtir hjátrúna en verra er þegar því er haldið fullum fetum fram í 
bæklingum að Íslendingar trúi almennt á huldufólk og drauga. Árni Björnsson segir frá 
hefðum sem skapast hafa um áramót.
GARÐAR THÓR 
CORTES
GRAFARVOGSKIRKJA 
SUNNUDAGSKVÖLDIÐ
30. DES. KL. 20:00
31.
32. HOF AKUREYRI 
33. LAUGARDAGSKVÖLDIÐ 
5. JANÚAR KL. 20:00
Sérstakir gestir: Garðar Cortes Eldri, 
Valgerður Guðnadóttir
 & Mr. Norrington -
H E R R A G A RÐU R I N N  K Y N N I R : 
ÖRFÁ
 SÆT
I 
LAUS
 !
MIÐASALA Á MIÐI.IS 
Eftir að Sjónvarpið kom til sögunnar, árið 
1966, með aðdráttarafli áramótaskaupsins 
breyttist hegðunarmynstrið nokkuð ... 
Þannig hefur þetta verið í bráðum hálfa öld.
34 úttekt Helgin 28.-30. desember 2012

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56