Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fjölnir

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Fjölnir

						Með aukinni faggreiningu

samfélagsins hafa umtalsverðar

breytingar orðið á íslenskum

bókmenntum á undanförnum

áratugum. Heilu bókmennta-

greinarnar hafa nánast gufað

upp, það sem eitt sinn hét

íslenskur fróðleikur er til

dæmis vart til lengur, til-

raunum til að skrifa íslenska

reyfara eða íslenskt klám hefur

fækkað, heitar bækur um

N

Ý

J

A

B

Ö

K

A

S

A

F

N

I

B

SANNAR  SÖ6UW

10 DAGAR

Á KLEPPI

NAFJSl-AUSA KORLAGID

HEYK.1AVÍK MOMXXXm

trúmál eða pólitík sjást sjaldnar

og svo mætti lengi telja. Þótt

bækurnar kunni að hafa batnað

þá eru bókmenntirnar fábreyti-

legri. JÓN HALLUR STEFÁNSSON

veltir hér fyrir sér þessari þróun

og gluggar í nokkrar gamlar

bækur sem nær ómögulegt er að

setja í einhvern skyrt afmark-

aðan flokk. Og hann kemst að

því að eitthvað hafi glatast,

H eitthvað týnst.

Gimsteinar í skraninu

Á nokkrum áratugum hefur orðið ótrúlega mikil

og að vissu leyti grátleg breyting á íslenskum

bókmenntum. Ég á ekki við að það séu almennt

skrifaðar slakari sögur og lélegri ljóð ort en áður,

menn eru að vísu að halda þessu fram núna af

mikilli sannfæringu, en ég er ekki frá því að

áhugaverðum skáldsögum íslenskum hafi fjölgað

frekar en hitt og markverð ljóðskáld á ýmsum

aldri eru að yrkja um þessar mundir. Fræðiskrif

eru blómleg, enda fræðimennirnir fleiri en

nokkru sinni; kannski má segja að ævisagnagerð-

in sé sú eina af hefðbundnum bókmenntagrein-

um okkar sem hefur merkjanlega hrakað: um leið

og hún hefur bólgnað út og færst í hendur fag-

manna fækkar hlutfallslega þeim tidum sem

fengur er að, bæði sem textum og heimildum um

mannlíf. Aðalbreytingin felst samt í gríðarlegri

fækkun á íslenskum textum með bókmenntagildi

sem falla þó utan þessara meginflokka sem eru

markaðssettir og skilgreindir sem bókmenntir.

Til marks og dæmis um þá rýrnun bók-

menntasviðsins sem ég er hér að gera að umtals-

efhi er hvarf heillar bókmenntagreinar, sem

reyndar skaraðist á ýmsan hátt við ævisagnaritun-

ina einsog hún var stunduð; ég er að tala um þá

fjölbreyttu og hnýsilegu deild bókmennta sem

kennd er við þjóðlegan fróðleik og er hægt og

rólega, en þó furðu hratt og hrapallega, að þurrk-

ast út. Þetta hvarf var fyrirsjaanlegt og örugglega

óafturkræft, eflaust má túlka blómgun og fall

þessarar bókmenntagreinar sem fjörbrot eða

dauðakippi gömlu sveitamenningarinnar. Eitt-

hvað í þá áttina.

Samdrátt og yfirvofandi endalok þjóðlegs

fróðleiks sem Iifandi hefðar er að öllum líkindum

auðvelt að sannreyna, þar sem um er að ræða

tiltölulega afmarkaða bókmenntagrein með sína

forsögu og rætur, sínar fagurfræðilegu og sagn-

fræðilegu forsendur, sína (forsmáðu) snillinga og

snilldarverk. Erfiðara er að kordeggja ris og hnig

annarra hverfandi og forvitnilegra hefða íslensks

ritmáls sem getið hafa af sér verk sem hafa

kannski einna helst það sameinkenni að vera ill-

flokkanleg, einmitt vegna þess að þau eru skrifuð

af algjöru skeytingarleysi um bókmenntagreinar

og undirgreinar. Ég er að tala um öll þau dásam-

lega „einkennilegu" rit sem eitt sinn voru svo stór

hluti af íslensku prentmáli. Ég æda að fa að kalla

Um forsmáðar íslenskar bókmenntir

þær „jaðarbókmenntir", af því þetta eru yfirleitt

rit sem á sínum tíma voru af ýmsum ástæðum

ekki mikils metin, og í sumum tilfellum var

hreinlega reynt að útskúfa þeim.

Algjörlega að órannsökuðu máli hef ég á

tilfinningunni að blómaskeið íslenskra jaðarbók-

mennta hafi hafist á árunum milli stríða og staðið

fram undir 1970, jafhvel aðeins lengur. Fyrri

tímamörkin gætu staðið í beinu sambandi við

þéttbýlismyndun og vaxandi velmegun sem hafi

leitt af sér aukinn frídma og aukin fjárráð hjá

alþýðufólki, en úr þeirra hópi komu flestir höf-

undarnir og sennilega lesendurnir líka. Seinni

tímamörkin gætu tengst vaxandi fagmennsku í

hinum skrifandi stéttum rithöfunda og blaða-

manna, að það hafi ekki lengur þótt sjálfsagt að

hver sem er skrifaði það sem honum sýndist eins-

og honum sýndist, að skriftir útheimtu ákveðna

kunnáttu og þekkingu á því hvernig bækur „eiga

að vera".

Það er stundum dálítið þversagnakennd til-

finning að lesa eða glugga í sérkennilegar bækur.

Annars vegar er maður sér meðvitaður um að

bókmenntalegt gildi þeirra getur verið mjög vafa-

samt, að minnsta kosti útfrá þeim viðmiðum sem

við höfum tileinkað okkur, gegnum skólakerfið

og önnur fýrirbæri sem móta smekk okkar. Á

hinn bóginn skynjar maður einhvern frumkraft í

þessum textum, einhvern einlægan, tilgerðarlaus-

an og alþýðlegan streng sem alla jafha er víðs-

fjarri, bæði í þeim samtímabókmenntum sem

menn eru að fjargviðrast yfir, og eins í viður-

kenndari bókmenntum liðinna áratuga. En þessi

þversögn hludeysist fljódega þegar maður kemst

á bragðið með þessar bækur, yfirvinnur ákveðna

fordóma, heldur áfram að frelsa hugann undan

oki smekkvísinnar og uppgötva þá nýju þversögn

að manni þykir oft skemmtilegra að lesa vondar

bækur en góðar.

Þetta eru töfrar jaðarbókmenntanna, töfrar

sem eiga sér hliðstæðu í hrifhingu manna á hall-

ærislegri tónlist, klénni myndlist og skreytilist

(kitsch) og fráleitum kvikmyndum: menn hrífast

af því hvað þessi verk eru mannleg í einlægni

sinni og því hvernig þau af fullkomnu sakleys1

splundra vanahugsun og klisjum.

íslenskar jaðarbókmenntir hafa þá sérstöðu

fyrir okkur íslendinga að þær eru íslenskar, það er

nóg af þeim og fá okkar þekkja til þeirra. Mörk

þeirra og annarra bókmenntagreina og undir-

greina eru skiljanlega mjög óskýr; til dæmis má

finna frábærlega sérkennileg ævisöguskrif á ís-

lensku, auk þess sem ýmis sértækari skrif um til-

tekin svið mannlegtar reynslu eru oft á tíðum

skrýtin; þjóðlegur fróðleikur getut stundum fárið

yfir einhver illskilgreinanleg mörk og orðið

yndisleg þvæla, sama gildir um sagnfræði, trú-

málaskrif, ádeilurit og vísindatexta; dulspekilega

og dulræna deildin er sú eina af fyTrum

blómstrandi greinum jaðarbókmenntanna sem

enn ber ávöxt, þar er margt meistaraverkið;

þjóðmál og jafhvel stjórnmál hafa getið af sér

ótrúlega texta, sama gildir um íslenskar tilraunir

til að skrifa reyfara, glæpasögur, framtíðarsögur;

íslenskt klám eða skrif um kynlíf hefur aldrei náð

að verða rithefð, kannski þess vegna eru einstök

rit ýmist mjög fyndin eða áhrifamikil.

Staðan í jaðarbókmenntum okkar er semsagt

þessi: því miður eru varla skrifaðar óvenjulegar

bækur að neinu ráði miðað við það sem áður var,

hún er horfin þessi alþýðlega og einlæga hefð sem

haldið var uppi af áhugamönnum sem voru

óbundnir reglum og mörkum bókmenntagreina.

Nú eru flestallar bækur auðflokkanlegar, enda eru

þær skrifaðar með hliðsjón af því hvernig bækur

eiga að vera. Á mótí þessu kemur að þessir textar

eru til, það er hægt að lesa þá og þeir eru lesnir

og metnir að verðleikum af lidum hópi sérvitr-

inga. Sá hópur getur ekki stækkað neitt að ráði

nema einhver ráðist í að endurútgefa valda texta,

nú þegar nýir lesendur hafa aðrar forsendur til að

njóta þeitra á ný.

Þekking mín á þessu efhi er brotakennd og

tilviljun háð hvað ég hef komið höndum yfir.

Samt hef ég verið svo heppinn að geta virkjað

áhugann á þessu efhi í dagskrárgerð í útvarpi og

þar af leiðandi fengið tækifæri til að sinna þessum

forsmáðu bókum betur enn ella. Uppá síðkastið

hef ég reyndar hrifist mest af textum sem er ædað

að miðla á sem beinskeyttastan hátt lífsreynslu,

eða hreinlega upplysingum um hversdagslegan

veruleika. Jaðarstaða þeirra í bókmenntunum >¦

v«n*"9ir'.£BíertBon

•ÞW dæmíst rétt vera

„Mérþykir rétt að

taka það jram, að

jajnframt því sem

bókþessi erþáttur

úr vœntanlegri œvi-

sögu minni, þd er

hún og nokkurs-

konar svar til

þeirra manna sem

mest hafa svívirt

mig persónulega,

bæði opinberlega og

innbyrðis meðal

kunningja og

vina.

Fjölnir

hgUSt '97   #9

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88
Blašsķša 89
Blašsķša 89
Blašsķša 90
Blašsķša 90
Blašsķša 91
Blašsķša 91
Blašsķša 92
Blašsķša 92
Blašsķša 93
Blašsķša 93
Blašsķša 94
Blašsķša 94
Blašsķša 95
Blašsķša 95
Blašsķša 96
Blašsķša 96
Blašsķša 97
Blašsķša 97
Blašsķša 98
Blašsķša 98
Blašsķša 99
Blašsķša 99
Blašsķša 100
Blašsķša 100