Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fjölnir

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Fjölnir

						Með aukinni faggreiningu
samfélagsins hafa umtalsverðar
breytingar orðið á íslenskum
bókmenntum á undanförnum
áratugum. Heilu bókmennta-
greinarnar hafa nánast gufað
upp, það sem eitt sinn hét
íslenskur fróðleikur er til
dæmis vart til lengur, til-
raunum til að skrifa íslenska
reyfara eða íslenskt klám hefur
fækkað, heitar bækur um
N
Ý
J
A
B
Ö
K
A
S
A
F
N
I
B
SANNAR  SÖ6UW
10 DAGAR
Á KLEPPI
NAFJSl-AUSA KORLAGID
HEYK.1AVÍK MOMXXXm
trúmál eða pólitík sjást sjaldnar
og svo mætti lengi telja. Þótt
bækurnar kunni að hafa batnað
þá eru bókmenntirnar fábreyti-
legri. JÓN HALLUR STEFÁNSSON
veltir hér fyrir sér þessari þróun
og gluggar í nokkrar gamlar
bækur sem nær ómögulegt er að
setja í einhvern skyrt afmark-
aðan flokk. Og hann kemst að
því að eitthvað hafi glatast,
H eitthvað týnst.
Gimsteinar í skraninu
Á nokkrum áratugum hefur orðið ótrúlega mikil
og að vissu leyti grátleg breyting á íslenskum
bókmenntum. Ég á ekki við að það séu almennt
skrifaðar slakari sögur og lélegri ljóð ort en áður,
menn eru að vísu að halda þessu fram núna af
mikilli sannfæringu, en ég er ekki frá því að
áhugaverðum skáldsögum íslenskum hafi fjölgað
frekar en hitt og markverð ljóðskáld á ýmsum
aldri eru að yrkja um þessar mundir. Fræðiskrif
eru blómleg, enda fræðimennirnir fleiri en
nokkru sinni; kannski má segja að ævisagnagerð-
in sé sú eina af hefðbundnum bókmenntagrein-
um okkar sem hefur merkjanlega hrakað: um leið
og hún hefur bólgnað út og færst í hendur fag-
manna fækkar hlutfallslega þeim tidum sem
fengur er að, bæði sem textum og heimildum um
mannlíf. Aðalbreytingin felst samt í gríðarlegri
fækkun á íslenskum textum með bókmenntagildi
sem falla þó utan þessara meginflokka sem eru
markaðssettir og skilgreindir sem bókmenntir.
Til marks og dæmis um þá rýrnun bók-
menntasviðsins sem ég er hér að gera að umtals-
efhi er hvarf heillar bókmenntagreinar, sem
reyndar skaraðist á ýmsan hátt við ævisagnaritun-
ina einsog hún var stunduð; ég er að tala um þá
fjölbreyttu og hnýsilegu deild bókmennta sem
kennd er við þjóðlegan fróðleik og er hægt og
rólega, en þó furðu hratt og hrapallega, að þurrk-
ast út. Þetta hvarf var fyrirsjaanlegt og örugglega
óafturkræft, eflaust má túlka blómgun og fall
þessarar bókmenntagreinar sem fjörbrot eða
dauðakippi gömlu sveitamenningarinnar. Eitt-
hvað í þá áttina.
Samdrátt og yfirvofandi endalok þjóðlegs
fróðleiks sem Iifandi hefðar er að öllum líkindum
auðvelt að sannreyna, þar sem um er að ræða
tiltölulega afmarkaða bókmenntagrein með sína
forsögu og rætur, sínar fagurfræðilegu og sagn-
fræðilegu forsendur, sína (forsmáðu) snillinga og
snilldarverk. Erfiðara er að kordeggja ris og hnig
annarra hverfandi og forvitnilegra hefða íslensks
ritmáls sem getið hafa af sér verk sem hafa
kannski einna helst það sameinkenni að vera ill-
flokkanleg, einmitt vegna þess að þau eru skrifuð
af algjöru skeytingarleysi um bókmenntagreinar
og undirgreinar. Ég er að tala um öll þau dásam-
lega „einkennilegu" rit sem eitt sinn voru svo stór
hluti af íslensku prentmáli. Ég æda að fa að kalla
Um forsmáðar íslenskar bókmenntir
þær „jaðarbókmenntir", af því þetta eru yfirleitt
rit sem á sínum tíma voru af ýmsum ástæðum
ekki mikils metin, og í sumum tilfellum var
hreinlega reynt að útskúfa þeim.
Algjörlega að órannsökuðu máli hef ég á
tilfinningunni að blómaskeið íslenskra jaðarbók-
mennta hafi hafist á árunum milli stríða og staðið
fram undir 1970, jafhvel aðeins lengur. Fyrri
tímamörkin gætu staðið í beinu sambandi við
þéttbýlismyndun og vaxandi velmegun sem hafi
leitt af sér aukinn frídma og aukin fjárráð hjá
alþýðufólki, en úr þeirra hópi komu flestir höf-
undarnir og sennilega lesendurnir líka. Seinni
tímamörkin gætu tengst vaxandi fagmennsku í
hinum skrifandi stéttum rithöfunda og blaða-
manna, að það hafi ekki lengur þótt sjálfsagt að
hver sem er skrifaði það sem honum sýndist eins-
og honum sýndist, að skriftir útheimtu ákveðna
kunnáttu og þekkingu á því hvernig bækur „eiga
að vera".
Það er stundum dálítið þversagnakennd til-
finning að lesa eða glugga í sérkennilegar bækur.
Annars vegar er maður sér meðvitaður um að
bókmenntalegt gildi þeirra getur verið mjög vafa-
samt, að minnsta kosti útfrá þeim viðmiðum sem
við höfum tileinkað okkur, gegnum skólakerfið
og önnur fýrirbæri sem móta smekk okkar. Á
hinn bóginn skynjar maður einhvern frumkraft í
þessum textum, einhvern einlægan, tilgerðarlaus-
an og alþýðlegan streng sem alla jafha er víðs-
fjarri, bæði í þeim samtímabókmenntum sem
menn eru að fjargviðrast yfir, og eins í viður-
kenndari bókmenntum liðinna áratuga. En þessi
þversögn hludeysist fljódega þegar maður kemst
á bragðið með þessar bækur, yfirvinnur ákveðna
fordóma, heldur áfram að frelsa hugann undan
oki smekkvísinnar og uppgötva þá nýju þversögn
að manni þykir oft skemmtilegra að lesa vondar
bækur en góðar.
Þetta eru töfrar jaðarbókmenntanna, töfrar
sem eiga sér hliðstæðu í hrifhingu manna á hall-
ærislegri tónlist, klénni myndlist og skreytilist
(kitsch) og fráleitum kvikmyndum: menn hrífast
af því hvað þessi verk eru mannleg í einlægni
sinni og því hvernig þau af fullkomnu sakleys1
splundra vanahugsun og klisjum.
íslenskar jaðarbókmenntir hafa þá sérstöðu
fyrir okkur íslendinga að þær eru íslenskar, það er
nóg af þeim og fá okkar þekkja til þeirra. Mörk
þeirra og annarra bókmenntagreina og undir-
greina eru skiljanlega mjög óskýr; til dæmis má
finna frábærlega sérkennileg ævisöguskrif á ís-
lensku, auk þess sem ýmis sértækari skrif um til-
tekin svið mannlegtar reynslu eru oft á tíðum
skrýtin; þjóðlegur fróðleikur getut stundum fárið
yfir einhver illskilgreinanleg mörk og orðið
yndisleg þvæla, sama gildir um sagnfræði, trú-
málaskrif, ádeilurit og vísindatexta; dulspekilega
og dulræna deildin er sú eina af fyTrum
blómstrandi greinum jaðarbókmenntanna sem
enn ber ávöxt, þar er margt meistaraverkið;
þjóðmál og jafhvel stjórnmál hafa getið af sér
ótrúlega texta, sama gildir um íslenskar tilraunir
til að skrifa reyfara, glæpasögur, framtíðarsögur;
íslenskt klám eða skrif um kynlíf hefur aldrei náð
að verða rithefð, kannski þess vegna eru einstök
rit ýmist mjög fyndin eða áhrifamikil.
Staðan í jaðarbókmenntum okkar er semsagt
þessi: því miður eru varla skrifaðar óvenjulegar
bækur að neinu ráði miðað við það sem áður var,
hún er horfin þessi alþýðlega og einlæga hefð sem
haldið var uppi af áhugamönnum sem voru
óbundnir reglum og mörkum bókmenntagreina.
Nú eru flestallar bækur auðflokkanlegar, enda eru
þær skrifaðar með hliðsjón af því hvernig bækur
eiga að vera. Á mótí þessu kemur að þessir textar
eru til, það er hægt að lesa þá og þeir eru lesnir
og metnir að verðleikum af lidum hópi sérvitr-
inga. Sá hópur getur ekki stækkað neitt að ráði
nema einhver ráðist í að endurútgefa valda texta,
nú þegar nýir lesendur hafa aðrar forsendur til að
njóta þeitra á ný.
Þekking mín á þessu efhi er brotakennd og
tilviljun háð hvað ég hef komið höndum yfir.
Samt hef ég verið svo heppinn að geta virkjað
áhugann á þessu efhi í dagskrárgerð í útvarpi og
þar af leiðandi fengið tækifæri til að sinna þessum
forsmáðu bókum betur enn ella. Uppá síðkastið
hef ég reyndar hrifist mest af textum sem er ædað
að miðla á sem beinskeyttastan hátt lífsreynslu,
eða hreinlega upplysingum um hversdagslegan
veruleika. Jaðarstaða þeirra í bókmenntunum >¦
v«n*"9ir'.£BíertBon
•ÞW dæmíst rétt vera
„Mérþykir rétt að
taka það jram, að
jajnframt því sem
bókþessi erþáttur
úr vœntanlegri œvi-
sögu minni, þd er
hún og nokkurs-
konar svar til
þeirra manna sem
mest hafa svívirt
mig persónulega,
bæði opinberlega og
innbyrðis meðal
kunningja og
vina.
Fjölnir
hgUSt '97   #9
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Blašsķša 85
Blašsķša 85
Blašsķša 86
Blašsķša 86
Blašsķša 87
Blašsķša 87
Blašsķša 88
Blašsķša 88
Blašsķša 89
Blašsķša 89
Blašsķša 90
Blašsķša 90
Blašsķša 91
Blašsķša 91
Blašsķša 92
Blašsķša 92
Blašsķša 93
Blašsķša 93
Blašsķša 94
Blašsķša 94
Blašsķša 95
Blašsķša 95
Blašsķša 96
Blašsķša 96
Blašsķša 97
Blašsķša 97
Blašsķša 98
Blašsķša 98
Blašsķša 99
Blašsķša 99
Blašsķša 100
Blašsķša 100