Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Sagnir

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Sagnir

						Sagnir, 29. árgangur
Sölvi Karlsson
Réttur hverra til hvers?
Sjálfsákvörðunarréttur og breytingar á honum
Sú hugmynd að þjóðir eigi rétt á því að ráða sér sjálfar
- njóti sjálfsákvörðunarréttar - er ein lífseigasta og
mikilvægasta hugmynd ríkjakerfis 20. aldarinnar. Hún
myndar grundvöllinn að öllum samskiptum milli ríkja
og hefur gert það síðan á 17. öldinni. Hugmyndin
virðist einföld í fljótu bragði: Þjóðir ráða sér sjálfar.
Grundvallarhugmynd sem byggja má á kenningar bæði
um fullveldi og lýðræði. Hún verður hins vegar mun
flóknari þegar farið er að spyrja hvað þetta raunverulega
þýðir eða þegar á að fara að beita henni. Hvað eru þjóðir?
Hverju ráða þær? Þetta eru spurningar sem flókið er
að svara og svörin má oftar en ekki túlka á ólíka vegu.
Aldrei hafa orðið til jafn mörg ný ríki og á 20. öldinni.
Þau eru oftast mynduð á kostnað einhverja annarra ríkja
og þetta þýðir að aldrei hefur verið jafn nauðsynlegt að
skilgreinaþað hverjir það eru sem eiga rétt áþví að mynda
þessi ríki. Stór hluti þessara ríkja hefur verið myndaður
á friðsamlegan hátt, en fæðingu sumra þeirra hafa fylgt
mikil átök. í þeim átökum hafa aðilar oft deilt um
mismunandi hugmyndir um sjálfsákvörðunarréttinn og
hinar skyldu hugmyndir um fullveldi þjóða. Ein slík átök
eru nýliðin. í stríðinu Suður-Ossetíu í ágúst 2008 urðu
tímamót í sögu sjálfsákvörðunarréttarins.
Sögulegar hugmyndir um fullveldi
Til þess að fialla almennilega um hugmyndir um
sjálfsákvörðun þjóða er nauðsynlegt að líta fyrst á aðra
og mun eldri hugmynd. Fullveldi (e. sovereignty) hefur
allt síðan um miðja 17. öld verið grundvöllur ríkjakerfis,
fyrst Evrópu, og síðar - með útbreiðslu evrópskra
stjórnmálahefða - heimsins alls. Hún hafði verið til enn
lengur, en við friðarsamningana í Vestfalíu árið 1648 var
fullveldi lögfest. í því felst réttur ríkja til fullra yfirráða
innan landamæra sinna, til þess að halda landamærum
sínum eins og þau eru og bann við afskiptum annarra
ríkja af þessum málum. Þetta er grunnregla allra
alþjóðasamskipta á okkar tímum. Upprunalega átti
fullveldi við um ríki sem voru flest í raun ekkert annað
en yfirráðasvæði einhvers ákveðins leiðtoga. Undir lok
18. aldar tók þetta hins vegar að breytast og farið var
að tengja fullveldi ríkja við þjóðir og rétt þjóða til þess
að ráða sér sjálfar. Sjálfsákvörðunarréttur þjóða var ekki
f*i
orðinn fastmótað hugtak eins og gerðist á 20. öldinni, en
á 19. öldinni varð þjóðernishyggja allsráðandi í Evrópu
og helsta pólitíska birtingarmynd hennar var sú skoðun
að fullveldi skyldi tilheyra þjóðum, ekki leiðtogum. Það
þýddi líka að hvert ríki sem vildi láta taka sig alvarlega
ætti að byggja ein (og aðeins ein) þjóð, og að hver þjóð
sem vildi vera viðurkennd sem slík yrði að eiga sér ríki yfir
að ráða.1
Þegar þessi tenging hafði verið gerð milli fullveldis
og þjóðernisstefnu tóku að skapast vandamál. Sum
ríki voru á þessum tíma þegar orðin þjóðríki, svo sem
Frakkland og England. Mörg voru það hins vegar ekki
og höfðu ekkert endilega verið að stefna að því, svo sem
Austurríki-Ungverjaland, rússneska keisaradæmið og
Ottómanaveldið. Samkvæmt forskrift þjóðernisstefnu
þyrfti að hluta slík ríki í sundur, enda væru þau ekki
þjóðríki. Hluti af fullveldinu, eins ogfyrr segir, er krafan
um að ríki hafi rétt á landamærum sínum - njóti þess
sem er kallað friðhelgi yfirráðasvæðis (e. territorial
integrity). Ef hins vegar á að kljúfa ríki í sundur vegna
þess að þjóðirnar sem í því búa eigi rétt á fullveldi þýðir
það að brjóta verður regluna um friðhelgi yfirráðasvæðis.
Það var út af þessu vandamáli sem kenningar og reglur
um sjálfsákvörðunarrétt þjóða tóku að mótast að Iokinni
fyrri heimsstyrjöld. Þau ríki sem helst töpuðu í þeirri
styrjöld voru einmitt fiölþjóðaríki.
Rétt er að taka fram að skýr munur er á því að njóta
fullveldis og að hafa sjálfstjórn (e. autonomy). Margar
þjóðir njóta sjálfstjórnar innan stærra fjölþjóðlegs ríkis.
Þannig er mögulegt að veita þjóðum sem vilja fá að
ráða sér sjálfar einhverja viðurkenningu, án þes að rjúfa
friðhelgi yfirráðasvæðis ríkisins. Sem dæmi um þetta má
nefna Rússland, þar sem fjölmargar þjóðir búa. Flestar
þeirra njóta einhvers konar sjálfstjórnar, en reyni þær
að kljúfa sig frá Rússlandi (líkt og Téténar) er brugðist
harkalega við því sem stjórnvöld í Moskvu sjá sem tilraun
til þess að brjóta á friðhelgi yfirráðasvæðis síns ogþar með
fullveldinu.
Sjálfsákvörðun verður réttur
Vegna vandamálanna við að samræma fullveldi og
þjóðernishyggju urðu til á 20. öld kenningar um rétt
					
Fela smįmyndir
Kįpa I
Kįpa I
Kįpa II
Kįpa II
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80
Blašsķša 81
Blašsķša 81
Blašsķša 82
Blašsķša 82
Blašsķša 83
Blašsķša 83
Blašsķša 84
Blašsķša 84
Kįpa III
Kįpa III
Kįpa IV
Kįpa IV