Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Fréttir - Eyjafréttir

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Fréttir - Eyjafréttir

						Fimmtudagur 24. júní 1999

Fréttir

11

Sjúkdómum tekið með sama

hugarfari og náttúruhamförum

-segir Olafur Grímur Björnsson sérfræðingur í meinefnafræði og

meinalífefnisfræði um afstöðu landsmanna til sjúkdóma fyrr á öldum.

Eins og sagt hefur verið

frá í Fréttum er nú

gagnmerk sýning um sögu

lækningarannsókna á

íslandi í anddyri

Safnahússins og var

opnuð 6. júní síðastliðinn.

A sýningunni er rakin

saga fyrstu spítalanna á

íslandi og þar sem

lækningarannsóknir

hófust og hvar þær hafa

mest megnis verið

stundaðar fram undir það

síðasta. Sýninginvar

áður í anddyri Þjóðarbók-

hlöðunnar í Reykjavík og

var fengin hingað til Eyja

að tilhlutan Nönnu Þóru

Áskelsdóttur forstöðu-

manns Safnahússins og

með fulltingi Ólafs Gríms

Björnssonar sérfræðings í

meinefnafræði og

meinalífefnisfræði, en

hann hélt og fyrirlestur

við opnun sýningarinnar

um lækningarannsóknir

og hvernig þær tengjast

Vestmannaeyjum.

Fyrsti spítalinn

stofhaður 1308

Ólafur Grímur segir að fyrsti spítali

sem um getur hérlendis hafi verið

Gaulverjabæjarspítali í Flóa, en hann

hafi verið stofnaður 1308. „Þessi

spítali var við lýði í meira en 300 ár,

eða lengur en nokkur önnur heil-

brigðisstofnun hefur staðið á Islandi.

Spítalinn var ætlaður „efnalausum

uppgjafarprestum" og dugði hann vel

ókvæntum prestum í kaþólskri tíð, en

var talinn ónógur eftir siðbótina

prestum með konu og börn. Presta-

spítali var stofnaður að Kvíabrekku í

Olafsfirði 1338 og árið 1638 var

kominn upp spítali í Viðey, ætlaður

„konungslandsetum uppgefnum í

Gullbringusýslu; hann fluttist í

Gufunes 1752 og lagðist niður 1795.

Þessar stofnanir voru ekki spítalar í

okkar skilningi, miklu fremur

dvalarheimili aldraðra. Spítalar voru

ekki reistir fyrr á óldum gegn far-

sóttum eða hungursóttum; þjóðin tók

sjúkdómum með álíka hugarfari og

náttúruhamförum, jarðskjálftum, eld-

gosum, fimbulvetrum og hafís. Þetta

var spurning um að þrauka bölið af.

ein undantekning er þó frá þessu, því

spítalar voru byggðir fyrir holdsveika,

eða einn fyrir hvern landsfjórðung.

Reyndar, líkt og á prestaspítölunum

fyrrum    voru    engar    lækningar

ÞESSI einstæða mynd er máluð af A.S.I. Haaland af Heklugosinu 1845. Myndin er máluð í Eyjum og samkvæmt bestu manna

heimildum er þetta í fyrsta skipti sem hún birtist á prenti.                          Myndin er í eigu Þjóðminjasafnsins og birt með leyfl þess.

stundaðar á þessum holdsveikra-

spítólum, þeir voru líka vistunar-

stofnanir fyrir fátæka."

Ógnir ginklofans

Grímur Ólafur segir að allar tilraunir

lækna til þess að koma upp al-

mennum spítölum á 18. öld og á fyrri

hluta 19. aldar hafi mistekist. Eitt

dæmi sé þó um slíka tilraun héðan frá

Vestmannaeyjum og á sér nokkra

sögu. „Árið 1840 var Andreas S.

Iversen Haalland (1814 - 1855)

skipaður hérðaslæknir í Vestmanna-

eyjum. Hann bjó í húsi sem hét

Ensomhed í Eyjum. Hann var góður

teiknari og málaði Heklugosið 1845,

mynd sem fylgir þessari grein. Auk

almennra læknisstarfa var honum

ætlað sérstaklega að athuga gin-

klofann, þann barnasjúkdóm sem

öldum saman hafði hrjáð Vest-

mannaeyjar einna verst allra staða á

Islandi. Til þessa var Haalland veittur

200 ríkisdala styrkur til kaupa á

míkróskópi (smásjá) og öðrum rann-

sóknaráhóldum. Þetta er elsta

heimild um míkróskóp til lækninga-

rannsókna á íslandi. Ekki er þó vitað

hvort Haalland fékk míkróskópið til

Eyja og notaði það þar."

„Haalland þóttu bústaðir í Vest-

mannaeyjum saggasamir og óhreinir,

og að almennt væri þar óþrifnaður,"

segir Ólafur Grímur.   „Fæðan var

einhæf, mestmegnis fuglakjöt og

fiskur og drykkjarvatnið var slæmt,

brennivínsdrykkja mikil og mikið

drukkið af sterku kaffi, en hvort

tveggja taldi Haalland óhollt verðandi

mæðrum. Eins og fyrirrennarar hans

átaldi hann þann sið, að nýfædd börn

væru ekki höfð á brjósti, heldur

fengju þau kúamjólk, sem þau sugu í

gegnum fuglsfjöður eða lambslegg.

Yfirsetukonur höfðu fram að þessu

verið ólærðar, en Haalland sá strax að

ekki var gengið rétt frá nafla-

strengnum. Haalland sá að ekki var

annað fært en að senda konu til náms

í yfirsetukvennafræðum. Þrátt fyrir

tregðu yfirvalda tókst honum að

koma prestsdótturinni frá Kirkjubæ,

Sólveigu Pálsdóttur, í nám í Kaup-

mannahöfn og var hún þar 1842 -

1843. Tilraunir Haalland til að koma

upp fæðingarheimili mistókust hins

vegar l£kt og fyrirrennara hans (Carls

Bolbroes)."

Fyrsta nýburadeild landsins

sett upp í Vestmannaeyjum

Haalland hvarf til Danmerkur 1845,

en hélt samt áfram baráttu sinni

vegna ginklofans. Árangurinn varð

sá að Peter Anton Schleisner (1818-

1900) var sendur til Vestmannaeyja,

hvar hann dvaldi í 9 mánuði 1847 -

1848.  Með dyggum stuðningi Sól-

veigar yfírsetukonu tók hann upp

svipuð ráð og Haalland hafð beitt sér

fyrir, auk þess að sem hann hafði með

sér olíu, balsamum copiaivae sem var

bakkteríudrepandi og lokaði nafla-

sárinu. Ólafur Grímur segir að

Schleisner hafi einnig leigt húsnæði

fyrir fæðingarheimili eða „Stiftelsi"

eins og kallað var og hafi lagt drög að

því að fæðingarheimili yrði reist áfast

við nýbyggt heimili Sólveigar

yfirsetukonu. „Það komst þó ekki í

verk fyrr en Schleisner var farinn

aftur til Danmerkur. En á hvorugum

staðnum voru konur fusar til að fæða

börn sín. Samt féllust þær á að hafa

þau á heimilinu fyrstu vikurnar og því

hefur Vilmundur Jónsson kallað

Stiftelsið í Vestmannaeyjum vöggu-

stofu og eins mætti segja að það hafi

verið nýburadeild og sú langfyrsta

hér á landi. Baráttu Haallands er og

eflaust að þakka að yfirvöld létu þýða

bækling um yfirsetukvennafræði eftir

prófessor C. E. Levy, kennara í

þessum fræðum við Fæðingar-

stofhunina í Kaupmannahöfn."

Grímur segir að eftir að Peter A.

Schleisner og August F. Scheider,

sem verið hafði héraðslæknir í Eyjum

skamma hríð, fóru frá Eyjum voru

Sólveigu Pálsdóttur yfirsetukonu

falin læknisstörfin í hendur. „Bar nú

svo við að ginklofinn hvarf líka og

hefur það verið þakkað hreinlæti við

meðferð barnanna fyrstu vikurnar,

þegar naflasárið var að gróa og

notkun olíunnar."

Spítalamálið úr sögunni

Árið 1852 kom nýr héraðslæknir til

Eyja, Philip Th. Davidsen. Hann

vildi gera „Stiftelsið" að almennum

spítala Vestmannaeyinga, vegna þess

að það var ekki notað sem fæð-

ingarheimili. Ólafur Grímur segir að

stjórnvöld hafi tekið hugmyndinni

vel, en þá brá svo við að sýslu-

maðurinn og presturinn voru á móti

því vegna kostnaðar. „Þar strandaði

málið og þegar Davidsen dó árið

1860 í Eyjum var spítalamálið úr

sögunni. Hálf öld leið þar til spítali

var byggður í Eyjum, en það var

franski spítalinn, sem reistur var

1906. Sólveig Pálsdóttir flutti frá

Vestmannaeyjum til Reykjavíkur árið

1867 og fljótlega eftir það varð Land-

lyst íbúðarhús nýs héraðslæknis,

Þorsteins Jónssonar, sem bjó þar fram

yfir aldamót og lengi fram eftir

þessari öld var Landlyst íbúðarhús."

Sýningin mun verða opin til 4. julí

og vert að hvetja Vestmannaeyinga

og gesti til að skoða sýninguna sem er

opin frá mánudögum til fimmtudaga

kl. 11.00 -19.00, föstudaga kl. 11.00 -

17.00, laugardaga og sunnudaga frá

kl. 14.00 -17.00.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16