Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Skessuhorn

PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Skessuhorn

						24 MIÐVIKUDAGUR 31. JÚLÍ 2013
  Pennagrein
Sigurður Jónsson, járnsmiður og 
kaupmaður, var fæddur á Hliðsnesi 
á Álftanesi syðra, 27. október 1843. 
Hann lést 27. maí 1935. Sigurður var 
stundum nefndur klénsmiður, en það 
orð mun komið úr þýsku ?kleinsch-
mied- sem merkir fínsmiður á járn, 
gat t.d. verið lásasmiður en Sigurður 
var annálaður smiður, einkum á járn. 
Hann bjó á Akranesi 1888-1892, en 
þá flutti hann aftur til Reykjavíkur. 
Árið 1889, þegar hann bjó á Akranesi, 
kaupir hann það sögufræga Hoff-
mannshús, þá 45 ára gamall. Kona 
hans var Guðrún Jónsdóttir, einnig 
45 ára. Hjá þeim voru þá þessi börn 
þeirra: Ingólfur 15 ára, Sigurður 12 
ára og Guðrún 6 ára.
Kaupmaður og 
frumkvöðull í 
Hoffmannshúsi
Sigurður járnsmiður var mikill mynd-
ar- og dugnaðarmaður og fram-
kvæmdasamur. Hann fékkst hér dá-
lítið við verslun, einnig járnsmíði, 
og hann var fyrsti maður sem setti á 
fót bakarí á Akranesi og byggði í því 
skyni sérstakt hús, rétt fyrir vestan 
Hoffmannshúsið. Hann lagði talrör 
milli bakarís og búðar til að auðvelda 
samskiptin. Sigurður gróf brunn í 
kjallara íveruhússins og lagði vatnsrör 
úr honum upp í eldhús og dældi vatn-
inu upp. Er það fyrsta vatnsleiðsla og 
dæla sem sett var upp hér á Akranesi. 
Hann lagði einnig skólprör út úr hús-
inu, sem var nýjung í þorpinu.
Hann réði til sín útlærðan bakara 
úr Reykjavík til þess að kenna Ing-
ólfi syni sínum, sem hann mun hafa 
sérstaklega ætlað að reka brauðgerð-
arhúsið. Af ástæðum sem ekki eru 
kunnar seldi Sigurður Hoffmanns-
húsið 1891, og flutti aftur til Reykja-
víkur árið 1892. Sagt var að Sigurður 
hafi verslað töluvert og borist allmik-
ið á. Hann var víkingur að hverju sem 
hann gekk, en ekki alltaf einhamur og 
þótti sumum erfitt að þola skap hans.
Í nokkrum heimildum kemur fram 
að Sigurður hafi keypt bakarí af Bene-
dikt St. Bjarnasyni, fæddum á Ísafirði 
1859, en látnum 1918. Benedikt var 
í Hoffmannshúsi 1893-94, og er þá 
bakari, líklega fyrsti bakarinn sem 
sest að á Akranesi. Benedikt átti son, 
Júlíus, sem fæddur var í Georgshúsi á 
Akranesi 4. júlí 1894, en hann dó 2. 
nóvember 1962. Júlíus var kvæntur 
Sigríði Sigríksdóttur, Eiríkssonar frá 
Krossi; hann var sjómaður í Ívarshús-
um 1930-40, síðan í Reykjavík. Sonur 
þeirra var Benedikt B. Júlíusson, sem 
margir eldri Skagamenn kannast við, 
f. 1929, og átti heima á Akranesi til 
1958, síðast á Vesturgötu 67, að hann 
flutti til Reykjavíkur. Hann var húsa-
smíðameistari.
Yfirsmiður fyrsta vitans á 
Akranesi
En aftur að Sigurði frá Hliðsnesi. Í 
fundargerð Æfingafélagsins á Akra-
nesi frá 26. des. 1889 kemur m.a. 
fram að ?fundarmenn hafi látið í ljósi 
þá ósk sína að fundarmaðurinn frá 
Hoffmannshúsi, Sigurður kaupmað-
ur Jónsson gjöri áætlun um kostnað 
við byggingu fyrsta vitans á Akranesi, 
og taki verkið jafnframt að sér?. Hér 
var sem sagt um að ræða fyrsta vísi að 
vita á Akranesi, svokölluðum vörðu-
vita eða fiskimannavita sem reistur 
var á Teigakotslóð og kveikt var á árið 
1891. Hér sést að Akurnesingar hafa 
treyst Sigurði manna best til að smíða 
og reisa þetta mannvirki.
Forgöngumaður að 
Vélsmiðjunni Héðni
Eftir að Sigurður flytur til Reykja-
víkur árið 1892, þá eignast hann hús-
ið Aðalstræti 6, Jónassenshús, og lét 
hann byggja hæð ofan á það. Einnig 
reisti hann járnsmiðju á baklóð þess 
árið 1896 og aðra árið 1903, og var 
hann skráður eigandi að Aðalstræti 
6A og 6C árið 1910. Árið 1901 eign-
aðist Bjarnhéðinn Jónsson, járnsmið-
ur bakhúsið Aðalstræti 6B, sem Sig-
urður hafði reist, og var skráður þar 
til heimilis árið 1910 og hafði þar vél-
smiðju, sem var upphaf að Vélsmiðj-
unni Héðni. Bjarnhéðinn stund-
aði nám hjá Sigurði Jónssyni og fékk 
sveinsbréf í járnsmíði árið 1899. Árið 
1900 keypti hann smiðjuna af Sig-
urði og rak hana til æviloka í Aðal-
stræti 6B, þar sem hann bjó einnig. 
Eftir lát Bjarnhéðins, 31. des. 1920, 
keyptu Markús Ívarsson og Bjarni 
Þorsteinsson smiðjuna af ekkjunni og 
nefndu hana Vélsmiðjuna Héðinn til 
minningar um Bjarnhéðinn, en hann 
lést í Reykjavík í árslok 1920. Traust-
ir hornsteinar hvíldu þannig und-
ir stofnun ?Héðins? í elsta iðnaðar-
hverfi landsins, þar sem Skúli fóg-
eti Magnússon staðsetti ?Innrétting-
ar? sínar 170 árum áður. Árið 1951 
var húsið í Aðalstræti 6A flutt í Efsta-
sund 99, en talið er að það hafi verið 
byggt 1825. Á þessu svæði, við Aðal-
stræti, var síðar reist háhýsi það sem 
gengið hefur undir nafninu ?Morg-
unblaðshöllin?.
Fremstur í járnsmíði á 
Íslandi á sinni tíð
Sigurður Jónsson vann um skeið í 
verksmiðjum Burmeister & Wain í 
Kaupmannahöfn, en eftir að hann 
flutti í Aðalstræti 6, bjó hann vél-
smiðju sína þeim bestu tækjum sem 
þekkst höfðu hér á landi. Hann 
var mjög þjóðhagur og vafalaust sá 
fremsti í sinni iðngrein hér á landi. 
Lagði hann einkum stund á fínni járn-
smíði, viðgerðir á vélum o.fl. Einn-
ig fékkst hann við stærri verkefni, t.d. 
smíðaði hann fyrstu brýrnar yfir El-
liðaárnar og gerði miklar endurbæt-
ur á Reykjanesvita, sem þótti mik-
ið mannvirki í þá daga. Sigurður var 
einn af stofnendum og meðeigendum 
fyrsta gufubátafélagsins við Faxaflóa 
og tók þátt í ýmsum öðrum fyrirtækj-
um. Var einn af stofnendum Iðnað-
armannafélags Reykjavíkur 3. febrú-
ar 1867 og lifði lengst allra þeirra er 
félagið stofnuðu. Vinir hans minnast 
hans svo í minningargrein: ?Hann var 
maður hár vexti og fríður sýnum og 
hinn höfðinglegasti ásýndum, hann 
var stilltur í lund, en þó þykkjuþung-
ur, eins og göfugra manna er háttur, 
varð hann þeim mun betri, sem hann 
varð eldri?.
Púltið, Skrínan eða 
Skattholið
Áður en Sigurður flutti til Akraness, 
þá bjó hann í því sögufræga húsi, 
Vesturgötu 16B í Reykjavík, en það 
hús byggði Sigurður árið 1882, úr 
viði fengnum úr strandskipinu ?Jame-
stown? (sjá Lesbók Mbl. 1/11 1936: 
Silfurfarmur á sjávarbotni í Höfn-
um eftir Ólaf Ketilsson). Í húsinu 
hafði hann smiðju sína og bjó hann 
þar einnig, eða þar til húsið komst í 
eigu Benedikts Gröndals skálds, en 
eftir það gekk húsið undir nafninu 
Gröndalshús. Húsið þótti sérkenni-
lega byggt. Það er tvílyft að framan 
og einlyft að aftan. Vegna þess gekk 
það undir ýmsum nöfnum, svo sem 
Púltið, Skrínan eða Skattholið. Bene-
dikt Gröndal bjó í húsinu við Vestur-
götu 16B til dauðadags, en hann lést 
árið 1907, rúmlega áttræður að aldri. 
Benedikt skrifaði m.a. ævisögu sína 
Dægradvöl í húsinu. Kona Benedikts 
var Ingigerður Tómasdóttir Zoëga, 
sem fædd var í Garðhúsum hér á 
Akranesi, en faðir hennar Tómas 
Zoëga byggði Garðhúsin árið 1845, 
eða sama ár og Ingigerður fæddist. 
Fyrirhugað var að flytja Gröndalshús-
ið í Árbæjarsafn, en horfið var frá því; 
var húsið flutt út á Granda þar sem 
það var endurgert á vegum minja-
verndar Reykjavíkurborgar. Helst er 
hugað að því að flytja þetta sögufræga 
hús, sem Sigurður á Hliðsnesi reisti, 
upp í Grjótaþorp, þar sem það fær að 
njóta sín innan um önnur gömul og 
sögufræg hús.
Vélsmiðjan Héðinn hf.
Vélsmiðjan Héðinn hóf starfsemi 
sína í núverandi mynd fyrir u.þ.b. 90 
árum, þ.e. 1. nóvember 1922. Eins og 
áður sagði var hún stofnuð af þeim 
Bjarna Þorsteinssyni vélfræðingi og 
Markúsi Ívarssyni vélstjóra, en leiðir 
þeirra félaga höfðu legið saman í vél-
smiðjunni Hamri. Og eins og áður 
sagði þá keyptu þeir smiðju þá sem 
Bjarnhéðinn Jónsson hafði starfrækt 
í Aðalstræti 6B frá því um aldamótin. 
Gáfu þeir hinu nýja félagi nafnið Héð-
inn til virðingar þessum ágæta iðnað-
armanni. Bjarnhéðinn hafði keypt 
smiðjuna af læriföður sínum, Sig-
urði Jónssyni frá Hliðsnesi, en hann 
fékk leyfi til að reisa smiðju á lóðinni 
nr. 6 við Aðalstræti árið 1895. Um-
svif vélsmiðjunnar Héðins urðu mjög 
umfangsmikil næstu árin og áratug-
ina, og of langt upp að telja hér. Árið 
1937 sá Héðinn um að reisa þrjár 
síldarverksmiðjur, m.a. verksmiðjuna 
á Akranesi. Verksmiðjan á Akranesi 
var endurbyggð árið 1948 og sama ár 
var síldar- og fiskimjölsverksmiðjan 
að Kletti við Reykjavík byggð. Báðar 
voru verksmiðjur þessar útbúnar með 
síldarpressum og öðrum tækjum frá 
Héðni. Fyrsta íslenska frystivélin var 
hönnuð og smíðuð af vélsmiðjunni 
Héðni hf. upp úr 1950 og var hún sett 
upp í frystihúsinu Heimaskaga hf. á 
Akranesi árið 1954. Í dag er Héð-
inn hf. eitt stærsta fyrirtæki landsins 
í málmiðnaði og véltækni með 120 
starfsmenn. Höfuðstöðvar fyrirtækis-
ins eru í Hafnarfirði, en einnig rekur 
Héðinn þjónustuverkstæði á Grund-
artanga í Hvalfjarðarsveit.
Sonur byggðarinnar
Þótt Sigurður Jónsson frá Hliðsnesi 
hafi hvorki geta talist Akurnesingur 
né að hann hafi búið hér lengi, aðeins 
i fjögur ár, þá skilur hann eftir sig djúp 
og áhrifamikil spor í sögu byggðar-
innar. Hann stjórnaði af festu smíði 
og uppsetningu fyrsta vitans á Akra-
nesi, en vitarnir áttu eftir að reynast 
sæfarendum góð leiðsögutæki, og vís-
uðu þeim rétta leið og heila í höfn. Þá 
keypti Sigurður það merka hús, Hoff-
mannshúsið, byggði fyrsta bakaríið á 
Akranesi, og í framhaldi af því útbjó 
hann húseignir sínar með nýjum og 
áður óþekktum útbúnaði, en það 
voru nýungar sem áttu eftir að ryðja 
sér til rúms á næstu árum. Þá kem-
ur í ljós að Sigurður hefur á lands-
vísu haft ómæld áhrif í verklegum 
framkvæmdum, sem leiddu til mikilla 
framfara fyrir land og þjóð.
Ásmundur Ólafsson tók saman.
Heimildir: Ólafur B. Björnsson: Saga Akraness 
og blaðið Akranes 1952, Mbl.-gagnasafn, Þor-
steinn Jónsson, Reykvíkingar 2011, Borgfirzk-
ar æviskrár o.fl.
Sigurður Jónsson frá Hliðsnesi - örlagavaldur á Akranesi
Götulífsmynd frá Aðalstræti í Reykjavík frá 1901. Myndin er tekin til suðurs. 
Á horni Aðalstrætis og Austurstrætis til vinstri er verið að leggja lokahönd á 
mikla stækkun Hótel Íslands (vinnupallar). Við enda götunnar er Klúbbhúsið og 
Spítalinn. Næst til hægri er Aðalstræti 2, þá Duusport og svo tvílyft hús Sigurðar 
Jónssonar, járnsmiðs, Aðalstræti 6 (Árið 1951 var húsið í Aðalstræti 6A flutt í 
Efstasund 99). Á þessu svæði var Morgunblaðshöllin reist síðar.
Feðgar og uppfinningamenn á ferð: Sigurður Jónsson frá Hliðsnesi og sonur hans 
Oddur Vigfús Sigurðsson, hugvitsmaður í Lundúnum. Oddur er sá sem seldi Einari 
Benediktssyni vatnsréttindin (Dettifoss, Goðafoss m.m.).
Fræg hús á Akranesi: Bakaríið sem Sigurður reisti 1889-90 til vinstri. Talrörið 
liggur milli þess og Hoffmannshússins til hægri. Auk þess sést í ?Læknishúsið? sem 
var byggt 1896 af Guðmundi Jakobssyni, kirkjusmið fyrir Ólaf Finsen, héraðs-
lækni. Til hægri við það er ?Georgshús? (Vertshúsið), byggt 1883 af Georg Thor-
steinssyni, sem drukknaði í Hoffmannsveðrinu 1884. Georgshús var lengi stærsta 
hús á Akranesi. Þau urðu örlög húsanna að Hoffsmannshúsið brann til kaldra 
kola 15. apríl 1946. Georgshús var flutt að gatnamótum Vesturgötu og Vallholts 
í kringum 1960; það var rifið 1970 og voru viðir úr því notaðir í útihúsabyggingar 
á bænum Gröf á Hvalfjarðarströnd. Læknishúsið stendur enn og er nr. 40 við 
Vesturgötu. Myndin er tekin úr kartöflugarðinum fyrir neðan Halldórshús, þar 
sem nú eru bílastæði við Bíóhöllina. Ljósm. af www.haraldarhus.is Myndasmiður 
óþekktur.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28