Tímarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrá inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Vísbending

PDF  | JPG  | TXT  |
Skoğa í nıjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ağlaga hæğ


Vafrinn şinn styğur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til ağ skoğa blağsíğuna sem JPG
Vísbending

						2  V Í S B E N D I N G  ?  2 0  T B L  2 0 1 3
?Ég hvet menn til að herða upp hugann?
framhald á bls. 4
Jón Steinar Gunnlaugsson er ekki þekktur fyrir að liggja á skoðunum 
sínum. Hann hefur heldur ekki alltaf 
haldið vinsælum sjónarmiðum á lofti 
eða þeim sem passa best við tíðarandann. 
Hann var skipaður í Hæstarétt á sínum 
tíma gegn vilja meirihluta réttarins og 
samkvæmt ritinu Veikburða Hæstiréttur 
virðist hann ekki hafa samlagast félögum 
sínum mikið á þeim árum sem hann sat 
í réttinum. 
Fyrr á árum var algengt að menn gæfu 
út ritgerðir eða smárit um einstök mál­
efni. Þingmenn dreifðu slíkum fróðleik 
til kjósenda og þeir, sem töldu sig þurfa 
að koma á framfæri boðskap sem væri 
of langur fyrir blaðagrein en of stuttur 
fyrir bók, gáfu út heftaða bæklinga. Jón 
Steinar fer líka leið, en í takt við tímann 
gefur hann ritgerð sína út bæði á pappír 
og á Netinu, en hana má líka nálgast 
ókeypis á vefslóðinni www.rafhladan.is. 
Í formála segir höfundur: ?Íslenskir 
lög fræðingar eru ekki vanir því að fjallað 
sé opinberlega um starfsemi Hæstaréttar 
Ísl ands og það sem þar kann að fara af­
laga. Það er eins og margir þeirra telji 
ekki við hæfi að ræða um þetta þó 
að þeim mislíki oft það sem fram fer. 
Kannski eru menn hræddir við að styggja 
þau sem þarna sitja.?
Þetta er eflaust hárrétt. Því miður á 
þetta við um miklu fleiri svið þjóðlífsins. 
Margir eru hræddir við að segja sína 
skoðun af ótta við að styggja hin ráðandi 
öfl innan stjórnmála, viðskipta eða 
fjölmiðla. Rannsóknarnefnd Alþingis 
sagði að þetta væri einmitt ein ástæðan 
fyrir því hvernig fór á Íslandi. Menn 
þorðu ekki að segja sína skoðun. Miklu 
ein faldara var að hverfa í fjöldann og 
fljóta með. Þess vegna er rit Jóns Steinars 
fagnaðar efni.
Vinnubrögðin
Höfundurinn hefur lengi haldið þeirri 
skoðun á lofti að í lögfræði geti aðeins 
verið ein rétt niðurstaða í hverju máli. 
Þessi rétta niðurstaða breytist ekki 
meðan lögin eru óbreytt. Að sumu leyti 
minnir þetta á afstöðu Antonin Scalia 
hæstaréttar dómarara í Bandaríkjunum 
sem hefur barist hart gegn þeirri þróun 
að dómarar dæmi í takt við tíðarandann. 
Í ljósi þessa kemur ekki á óvart að Jóni 
finnist lítið til koma þeirra vinnubragða 
sem hann lýsir innan réttarins þar sem 
dómarar ræða málin en komast svo að 
einhvers konar málamiðlun um niður­
stöðuna. Slík vinnubrögð eru auðvitað 
oft viðhöfð í mannlegum samskiptum, 
en ef valið er einungis um rétt og rangt 
er ekki hægt að reikna neitt meðaltal að 
mati dómarans fyrrverandi. 
Skýringarnar kunna að vera nokkrar 
samkvæmt ritinu. Hæstiréttur þarf að 
glíma við mjög mörg mál. Þeim hefur 
fjölgað úr rúmlega 300 á ári í hátt á 
áttunda hundrað. Vinnuálag er því 
mikið og erfitt að setja sig inn í öll mál. 
Mála miðlun er því þægileg lausn. Hún 
er það líka félagslega innan réttarins. Í 
ritgerðinni segir:
?Sumir eiga stundum erfitt með 
að gera upp hug sinn og eru þá eftir 
atvikum líklegir til fylgilags við aðra í 
hópnum sem hafa ákveðnari skoðanir. Er 
ekki útilokað að þá geti jafnvel persónu­
leg tengsl milli manna skipt máli við 
hlið hinna lögfræðilegu sjónarmiða. Það 
er einnig óhjákvæmilegt að hafa orð á 
því, að dómararnir sjálfir, þar á meðal 
þeir sem stjórna starfsemi dómstólsins, 
virðast telja það markmið í sjálfu sér að 
dómararnir séu sammála um niðurstöður 
og að forðast beri sératkvæði. Ég tel ekki 
vafa leika á að þetta hefur einatt valdið 
því að einstakir dómarar hafi sveigt af 
þeirri lögfræðilegu leið, sem þeim hefur 
fundist réttust, í þágu samstöðunnar í 
hópnum.? 
Þetta eru alvarleg orð og útilokað 
fyrir leikmann að meta hvort þau eiga 
við rök að styðjast. Aðrir dómarar 
munu væntanlega ekki ræða þau meðan 
þeir starfa, en erfitt hlýtur að vera fyrir 
dómara að sitja undir því að þeir hafi 
sveigt frá sannfæringu sinni til þess að 
halda friðinn.
Fordæmir fordæmin
Í ritinu er vakin athygli á því að vegna 
þess hve mörg mál koma til úrskurðar 
réttarins sé algengt að þrír dómarar dæmi 
einstök mál. Í rétti þar sem tólf dómarar 
sitja er það bara fjórðungur. Sé dómur 
felldur með tveimur atkvæðum gegn 
einu byggir hann aðeins á einum sjötta 
hluta dómsins. Auðvitað eiga meiriháttar 
mál að vera dæmd af stærri hópi, fimm 
eða sjö dómurum, en jafnvel niðurstaða 
svo fjölskipaðra dóma geta byggst á eins 
atkvæðis meirihluta. Næsti sjö manna 
dómur gæti verið skipaður öðrum og 
fallið með öðrum hætti. Höfundur 
bendir á hætturnar við þetta: 
?Þeir sem vilja að dómari lúti kröf­
unni um samræmi hljóta að telja að þeir 
dómarar sem fyrir tilviljun fjalla fyrstir 
um lögskýringuna ráði henni, sama 
hversu margir þeir voru. Líklega telja 
ekki margir að svo skuli vera. Að minnsta 
kosti geri ég það ekki.?  
Samkvæmt þessu er fordæmisgildi 
dóma Hæstaréttar lítið orðið og flestir 
sjá vonandi hve hættulegt það getur verið 
réttarkerfinu. Höfundur bendir á leið 
til þess að komast hjá þessu. Búið verði 
til nýtt dómstig, ofar undirétti og neðar 
Hæstarétti. Í Hæstarétti sitji fimm menn 
og þeir dæmi öll mál sem rétturinn 
samþykkir að taka fyrir. Flest mál fari 
frá undirrétti í millidómstigið sem oftast 
verður endastöð. Hæstiréttur getur þó 
samþykkt að áfrýja megi málum þaðan 
til hans, en önnur mál geti farið beint 
til Hæstaréttar. Ritdómari hefur ekki 
þekkingu á dómskerfum og hvort slíkt 
kerfi fellur að viðurkenndum reglum, en 
kostur þess hlýtur að vera sá að engum 
vafa er undirorpið hver niðurstaða 
Hæstaréttar er og gott samræmi ætti að 
haldast meðan sömu fimm dómarar sitja 
í  réttinum.
Vafasamt val
Í bókinni fer höfundur yfir það hvernig 
Hæstaréttardómarar eru valdir. Nefnd 
fer yfir umsóknir og ráðherra er bundinn 
af áliti hennar, nema hann skjóti því til 
Jón Steinar Gunnlaugsson
Veikburða Hæstiréttur 
100 bls. Útg. Almenna bókafélagið 2013.

					
Fela smámyndir
Blağsíğa 1
Blağsíğa 1
Blağsíğa 2
Blağsíğa 2
Blağsíğa 3
Blağsíğa 3
Blağsíğa 4
Blağsíğa 4