Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Nįttśrufręšingurinn

PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Nįttśrufręšingurinn

						27
Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags
Hallmundarkviða,     
eldforn lýsing á eldgosi
Greint er frá athugunum á fornu kvæði sem kallað hefur verið Hall-
mundarkviða. Í því er lýsing á eldgosi og afleiðingum þess og þar kemur 
einnig fram viðhorf fornmanna til náttúruhamfara af þessu tagi. Talið 
hefur verið að Hallmundarhraun í Borgarfirði hafi runnið í umræddu gosi. 
Færð eru rök að því að kvæðið sé ort af sjónarvotti eldsumbrotanna. Það er 
fremur torrætt en þegar rýnt er í textann frá náttúrufræðilegu sjónarmiði 
kemur í ljós að lýsingar þess bæta ýmsu við þá mynd sem jarðfræðingar 
hafa gert sér af gosinu, aðdraganda þess og afleiðingum. Samkvæmt 
Hallmundarkviðu hófst það með jarðskjálftum og skriðuföllum í fjöllum, 
síðan braust út eldur í eða við jökul, hraun runnu, hellar urðu til, vatnsföll 
breyttu farvegi sínum, rask varð í byggð og mannskaði, heitar lindir, sem 
menn böðuðu sig í, spruttu upp undan hrauninu. Kvæðið er ekki einungis 
lýsing á þessum atburðum, það er líka mikilvæg heimild um vangaveltur 
og umræður fornmanna um eldvirkni, ástæður eldgosa og þau reginöfl 
sem þar takast á. Frá náttúrufræðilegu sjónarmiði er Hallmundarkviða 
einn merkilegasti texti fornritanna.
Náttúrufræðingurinn 84 (1?2), bls. 27?37, 2014
Árni Hjartarson
Inngangur
Landnámsmenn Íslands komu frá 
Skandinavíu og Bretlandseyjum og 
þekktu ekki til eldfjalla og eldvirkni 
nema hugsanlega af afspurn sunnan 
frá Ítalíu. Fljótlega hafa þeir þó orðið 
vitni að eldsumbrotum, bæði með 
beinum og óbeinum hætti. Mikið 
gos varð á Veiðivatnasvæðinu í upp-
hafi landnámstíðar og þótt frum-
herjar landnámsmanna hafi ekki 
séð til gosstöðvanna frá láglendinu 
urðu þeir vitni að gjóskufallinu sem 
dreifðist vítt og breitt um landið. 
Fljótlega hafa menn einnig orðið 
vitni að gjóskugosum í Vatnajökli, 
Mýrdalsjökli og Eyjafjallajökli. 
Fyrstu hraungosin sem menn sáu 
hafa hugsanlega orðið á Reykjanes-
skaga en eldgosahrina virðist hafa 
orðið í Brennisteinsfjöllum á 10. öld, 
svokallaðir Kristnitökueldar. Talið 
er að Tvíbollahraun og Hellnahraun 
sunnan Hafnarfjarðar hafi runnið 
þá.1,2 Aðalgígar þess eru í Grinda-
skörðum og blasa við frá Reykjavík. 
Um svipað leyti varð mesta hraun-
gos Íslandssögunnar þegar Eldgjá 
brann 934 og líklega hafa þær 
náttúruhamfarir bundið endi á 
landnámið. Eftir gosið hefur Ísland 
ekki þótt eftirsóknarvert til búsetu 
og þá dró mjög úr fólksflutningum 
til landsins. Hallmundarhraun 
í Borgarfirði er einnig talið hafa 
runnið á fyrstu áratugum byggðar 
í landinu, eins og nánar verður rætt 
um hér á eftir.
Á landnámsöld hafa eldgos, eðli 
þeirra og orsakir, vafalítið orðið 
mikið umræðu- og umhugsunarefni 
fólksins sem var að koma sér fyrir 
í þessu nýja og einkennilega landi. 
Sennilega hafa einhverjir áttað sig 
á því að hér var um hliðstætt fyrir-
brigði að ræða og þekkt var á Ítalíu 
Ritrýnd grein / Peer reviewed 

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72
Blašsķša 73
Blašsķša 73
Blašsķša 74
Blašsķša 74
Blašsķša 75
Blašsķša 75
Blašsķša 76
Blašsķša 76
Blašsķša 77
Blašsķša 77
Blašsķša 78
Blašsķša 78
Blašsķša 79
Blašsķša 79
Blašsķša 80
Blašsķša 80