Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Dagblašiš Vķsir - DV

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 . . . . .
PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Dagblašiš Vķsir - DV

						22 Menning Vikublað  9.?11. febrúar 2016
VIÐ
HREINSUM
ÚLPUR!
Verð frá kr. 2.790 til kr. 3.990.
511 1710
svanhvit@svanhvit.is
www.svanhvit.is
Veruleiki peninga
Eyja Margrét Brynjarsdóttir rannsakar veruleika peninga 
P
eningar eru eitt allra eftir-
sóttasta fyrirbærið í nútíma-
samfélagi. Hvort sem þeir 
birtast sem tölur í excel-skjöl-
um, pappírssneplar í seðla-
veskjum eða litlir málmskildingar 
gera þeir eigandanum kleift að öðl-
ast nánast hvað sem er. En af hverju 
veita þessir gagnslausu hlutir svona 
mikil völd? Hvað gerir ákveðna hluti 
að peningum, og hvað eru peningar 
yfirhöfuð?
Eyja Margrét Brynjarsdóttir, sér-
fræðingur við  Heimspekistofnun 
Háskóla Íslands, stýrir um þess-
ar  mundir rannsóknarverkefninu 
Veruleiki peninga þar sem séreðli 
þessa magnaða fyrirbæris er skoðað. 
Útkoman verður bók sem gefin verð-
ur út af bókaútgáfunni Rowman and 
Littlefield International á næsta ári.
Undir lok síðasta árs ritstýrði 
Eyja Margrét ásamt Jóni Ólafssyni 
nýjasta hefti Ritsins, tímarits Hug-
vísindastofnunar, en þema þess er 
merking og gildi peninga.
Hafa mótandi áhrif á líf okkar
?Peningar og fjármálaheimur-
inn  hefur ofboðslega mikil áhrif á 
líf  okkar allra. Við högum lífi okkar 
 mikið til eftir og í samræmi við þessi 
fyrirbæri. Hvort sem okkur líkar það 
betur eða verr þurfum við að vinna 
fyrir peningum til að hafa í okkur og 
á, til að eiga þak yfir höfuðið og svo 
framvegis. Þess vegna skipuleggjum 
við líf okkar að miklu leyti út frá þörf-
inni fyrir peninga,? segir Eyja þegar 
hún er spurð um mikilvægi vanga-
veltna um merkingu og gildi peninga.
?Peningar og fjármálaheimur-
inn eru manngerð fyrirbæri, en við 
höfum náð að búa til kerfi sem hef-
ur svo byrjað að stjórna okkur. Það er 
því mjög áhugavert að fjalla um þetta 
frá sjónarhóli hug- og mannvísinda,? 
segir hún.
Hagfræðin hefur verið sú fræði-
grein sem hefur einbeitt sér hvað mest 
að virkni peninga, en hvað geta hug-
vísindin lagt til umræðunnar?
?Áhersla hagfræðinnar hefur að 
mestu leyti verið lögð á að skoða kerf-
ið sem slíkt og hvernig það virkar. En 
frá hugvísindalegu sjónarhorni er 
áherslan frekar að skoða hvaða áhrif 
þetta kerfi hefur á manneskjurnar, 
samspil kerfisins og manneskjunnar. 
Hvernig áttu manneskjurnar þátt í að 
skapa þetta kerfi og hvernig  verður líf 
okkar síðan í samhengi við pening-
ana.?
Deilt um upphaf peninga
Er eitthvað hægt að vita hvernig eða 
af hverju peningar urðu til, og hvort 
samfélög manna séu yfirhöfuð mögu-
leg án einhverrar gerðar peninga?
?Það eru til mismunandi kenn-
ingar um uppruna peninga sem 
vissulega er engan veginn hlaupið að 
því að staðfesta eða hrekja. Á undan-
förnum árum hafa margir einmitt 
lesið bók mannfræðingsins Davids 
Graeber, Debt: the first 5000 years, þar 
sem hann mælir mjög eindregið gegn 
þeim hugmyndum sem hafa verið út-
breiddar um að peningar hafi orðið 
til út frá vöruskiptum og segir engar 
fornleifar styðja slíkar kenningar. Í 
staðinn heldur hann því fram að pen-
ingar hafi orðið til í þeim tilgangi að 
reikna út skuldir þegna við yfirvöld. 
En hvernig svo sem peningar urðu 
upphaflega til hlýtur að mega teljast 
víst að mannleg samfélög séu mögu-
leg án þeirra. Þau voru í það minnsta 
til áður en peningar urðu til. Eins og 
við þekkjum samfélagið í dag eigum 
við þó erfitt með að ímynda okkur 
lífið án peninga, en væntanlega gæt-
um við vanist því eins og öðru.?
Að hvaða leyti telur þú að pen-
ingakerfið hafi áhrif á manneskjurn-
ar sem þrífast í því?
?Það er auðvitað gríðarlega langt 
og flókið mál hvernig  peningakerfið 
hefur áhrif á manneskjurnar, það 
er flækt saman við líf okkar á svo 
marga vegu. Fyrir marga er það auð-
vitað spurning um líf eða dauða. Það 
hvort barn elst upp í fátækt eða við 
ríkidæmi getur markað framtíðar-
möguleika þess og framvinda lífsins 
er eftir því. Peningakerfið hefur líka 
áhrif á það hvernig við metum hluti, 
gildismat okkar, hvernig sjálfsmynd 
okkar mótast og hvernig við upplif-
um heiminn,? segir Eyja.
Eru þessi áhrif á líf okkar meiri 
í dag en áður, til dæmis fyrir tvö 
 hundruð árum?
?Það dró jú nokkuð úr ójöfnuði 
fram eftir tuttugustu öldinni sem 
gæti gefið tilefni til að ætla að ein-
hver af þessum áhrifum yrðu minni, 
en nú fer ójöfnuður vaxandi aftur. 
Í staðinn eru kannski önnur áhrif 
af peningakerfinu meiri, líklega 
 sýslum við flest meira með peninga 
í einhverri mynd svona dagsdag-
lega en fólk gerði fyrir tvö hundruð 
árum. Og hið opna fjölmiðlaum-
hverfi með sítengingu og  stöðugum 
fréttum af fjármálamörkuðum gerir 
það kannski að verkum að við tengj-
um okkur meira við þetta kerfi. Auk 
þess hafa lifnaðarhættir mikið til 
breyst, við erum síður líkleg til að 
vera sjálfbær og háðari því að kaupa 
nauðþurftir fyrir peninga og stunda 
stöðugt verslun með vöru og þjón-
ustu. En ég held að við megum samt 
ekki ofmeta muninn á okkur í dag 
og manneskjum fyrir tvö hundruð 
árum.?
Tilvist peninga háð samþykki
En þessi áhrif peninga á líf mann-
eskjunnar eru ekki beint það sem þú 
ert að skoða í rannsóknarverkefninu 
Veruleiki peninga ? hverju ertu að 
velta fyrir þér þar?
?Rannsóknarverkefnið fjallar um 
verufræði peninga. Ég er að skoða 
frumspekilegar undirstöður peninga 
en skoða þetta einnig í pólitísku sam-
hengi. Það má segja að ég fáist við 
hina stóru heimspekilegu spurningu: 
hvað eru peningar? Hvað eru pen-
ingar sem samfélagslegt fyrirbæri?? 
segir Eyja.
Og hvað eru peningar?
?Þeirri kenningu hefur helst  verið 
hampað að peningar séu samþykkis-
háð fyrirbæri, samfélagsleg stofnun 
sem byggist á samkomulagi manna. 
Þeir eigi sér því sjálfstæða tilvist 
óháða einstaklingnum en hvíli samt 
sem áður á okkar samkomulagi. Það 
hefur svolítið háð þessari kenningu 
að þeir sem hafa sett hana fram hafa 
verið mjög uppteknir af hugmynda-
fræðilegum grunni peninga án þess 
að skoða svo mikið áhrif peninga í 
þeim heimi sem við búum í á raun-
verulegt fólk af holdi og blóði. Það 
sem ég er að reyna að gera er að 
tengja þetta betur saman,? segir Eyja.
Peningar mæla allt
Í grein eftir þig sem birtist í Ritinu velt-
ir þú fyrir þér notkun á peningum sem 
mælieiningu, eða kvarða til að mæla 
gildi annarra hluta í heiminum.
?Ég er að skoða hver grunnur-
inn er að því að við fáum peninga-
legt gildi, það er hvernig peningarn-
ir eru notaðir til að mæla gildi. Það 
eru ýmsar ráðgátur eða vandkvæði 
sem koma upp þar. Notum við þá til 
að mæla gildi hlutanna sem við kaup-
um, eða gildi vinnunnar sem fer í að 
búa hlutina til ? fela hlutirnir þessa 
vinnu í sér??
Kristján Guðjónsson
kristjan@dv.is ?Eins og við þekkjum  
samfélagið í dag  
eigum við þó erfitt með að 
ímynda okkur lífið án  
peninga, en væntanlega 
gætum við vanist því  
eins og öðru.
Heimspeki peninga 
Eyja Margrét Brynjars­
dóttir heimspekingur 
rannsakar séreðli peninga.?Ef við hugsum um 
metrakerfið, þá er 
einn metri alltaf stöðugur.  
En gildi einnar krónu er 
alltaf að breytast.

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40