Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Helgarpósturinn

og  
S M Þ M F F L
. . . 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Helgarpósturinn

						MÁL OG MENNING
Bölv og ragn (3)
: í síðasta þætti rakti ég sagnir, sem merka „biðja bölbæna; nota
blótsyrði". Eg sleppti þó úr nokkrum sögnum, sem fela ekki aðeins
! sér athöfnina „að blóta", heldur einnig aðferðina, hvernig blótað er.
Þar á ég við sagnir eins og tvinna, þrinna, flétta, hnýta og krossbölva,
sem allar merkja ,,að hreyta úr sér mörgum blótsyrðum í senn". Það
er ekki ætlun mín með þessum þáttum að kenna fólki að blóta. Þess
vegna skýri ég ekki þessar aðferðir nánar. Þó skal ég játa, að mér
finnst skemmtilegra að heyra hressilega bölvað á íslenzku en hlýða
á máttvana ensk blótsyrði. Við eigum til fjölskrúðugt val blótsyrða
í íslenzku, svo að við þurfum ekki að leita til annarra í þeim efnum.
Langsamlega flest íslenzk blótsyrði tengjast annaðhvort kvala-
staðnum (samkvæmt kristinni trú) eða djöflinum. Af fyrri flokknum
eru helvíti (hevíti), horn-                                                             _,,.^
grýti og samrunaorðið                                                   .*#$$&•££:
helgrýti. Orðið Niður-
kot (Gamli í Niðurkoti),
sem Svavar Sigmunds-
son minnist á í Sam-
heitaorðabók sinni, er
ekki notað sem blóts-
yrði, að því er ég bezt
veit. Orðið bévítis gæti
bent til, að til hafi verið
orðið bévíti um kvala-
staðinn, en ég finn það
ekki í orðabókum.
Orðin helvíti og him-
inríki (nú himnaríkt)
koma fyrir í kvæðum,
sem ort eru skömmu
eftir 1000, og hafa vafa-
laust borizt hingað með
kristninni. f andlátsvísu
Hallfreðar vandræða-
skálds segir: veitk, at
vœtki of sýtik... nema
hrœðumk helvíti, þ.e. ég
veit, að ég óttast ekkert,
nema hvað ég hræðist
helvíti. Sá galli er þó á,
að vísan er ekki í aðal-
handriti         sögunnar
(Möðruvallabók). En í
sjálfu sér skiptir þetta
ekki máli, því að í vísu
eftir Sighvat, sem ort er
um það bil 20 árum síð-
ar (1027) segir, að sér-
hver maður, sem tekur
gull til höfuðs konungi
sínum, eigi vísan sama-
stað t svörtu helvíti (ÍF
XXVII, 295).
Mestur hluti kristilegs
orðaforða í íslenzku er
fenginn úr þremur mál-
um: fornensku, forn-
saxnesku og latínu. Með allmiklu öryggi má segja, að orðið helvíti
hafi borizt hingað úr fornensku. í því máli var notað orðið hellewite
um refsingu og kvalir, en einnig um dauðraríkið. Fornsaxneska orðið
helliwiti var ekki haft um dauðraríkið, heldur merkti „heljarkvöl,
heljarrefsing". Fornenskan er þannig líklegra veitimál. Orð eins og
helvíti eru ekki kölluð tökuorð, heldur tökuþýðingar, en það merkir,
að einstakir orðhlutar séu þýddir með samsvarandi orðum (orðein-
ingum, myndunum) í tökumálinu.
Lítið hefur verið rannsakað, hvernig blótsyrði eru notuð. Það er
raunar engin furða, því að heimildir eru erfiðar, þar sem blótsyrði
eru lítið notuð í bókmáli. Rannsókn talmálsins kostar að jafnaði
miklu meiri vinnu. Ég mun þó hér á eftir greina frá því, hvernig orðið
helvíti er notað sem blótsyrði. Heimildir eru úr ýmsum áttum, en að
verulegu leyti styðst ég við eigin kunnáttu í notkun blótsyrða.
Orðið heivíti er notað sem naf norð með ýmsum sðgnum, aðallega
í forsetningarlið (íhelvíti, til helvítis). Mjög er það algengt með sögn-
inni fara, t.d. fari það í helvíti, farðu til helvítis. Ef menn tvinna,
þrinna, krossbölva, hnýta eða flétta, skjóta þeir gjarna lýsingarorði
inn á undan orðinu helvíti. T.d. er algengt að segja fariþað íhurðar-
laust helvíti. En í staðinn fyrir hurðarlaust má setja grœngolandi,
heita, heitasta, heitsteikt, logandi, sjóðbullandi, sótsvarta, sótsvart-
asta. Einnig er hægt að setja tvö (eða fleiri) lýsingarorð framan við
helvíti, t.d. grœngolandi, hurðarlaust helvíti. Ekki kannast ég við, að
sambandið farðu til helvítis sé lengt með því að skjóta lýsingarorði
framan við helvíti. Hins vegar eru liðfelld sambönd algeng, þ.e. orð-
inu helvíti er sleppt og lýsingarorð eitt notað, t.d., fari það í kolað,
fariþað íkollótt, fariþað ílogandi o.s.frv. Þá er einnig títt orðasam-
bandið hvernig íhelvítinu (gaztu verið svona vitlaus)? Einnig er orðið
Í&ííkmm,                                                       helvíti  títt  í  upphróp-
^^^^^SKsH^i                                unarsetningum,       t.d.
hvert þó í heitasta hel-
víti og í eins konar
ávarpi, helvítið þitt, eða
frásögn, helvítið hann
Jón, sbr. vísupartinn:
hœðir mig á hnöllum
trés/helvítið hann Jó-
hannes.
Margt af því tæi, sem
nú hef ir verið rakið, hef-
ir Svavar Sigmundsson í
Samheitaorðabók sinni,
en hann tilgreinir líka
farðu í horngrýti, farðu
í hólakot, farðu nú
hoppandi í hœrusekk
og farðu norður og
niður. Ég rek ekki upp-
runa þessara orðasam-
banda, en vil þó geta
þess, að síðasta orða-
sambandið, farðu norð-
ur og niður, virðist eiga
rætur í heiðnum hug-
myndum um Hel. Svo
segir í Snorra Eddu: En
hon sagði, at Baldr
hafðiþar riðit um Gjall-
arbrú: en niðr ok norðr
liggr Helvegr (SnE I,
178, Hafniæ 1848). '"
Eignarfallið af helvíti,
þ.e. helvítis, er notað
sem lýsingarorð, t.d.
helvítis asnifnn). Sama
gildir um eignarfallið af
horngrýti, þ.e. horn-
grýtis, t.d. horngrýtis
þrjóturinn. Þá er einnig
samrunamyndin horn-
vítis notuð á sama hátt,
t.d. hornvítis kerlingin.
Sama er að segja um
helgrýtis, t.d. helgrýtis amlóðinn. Og enn má nefna benvítis, sem ég
get eicki skýrt, og bévítis, sem virðist vera samruni úr béaður og víti,
t.d. bénvítis fiflið, bévítis flónið.
Enn ber að geta þess, að orðið helvíti er notað sem atviksorð með
lýsingarorðum og atviksorðum. Dæmi um hið fyrra er hann erhelvíti
góður, en um hið síðara þetta er helvíti asnalega oröað. Hins minnist
ég ekki, að helvíti sé notað sem atviksorð með sögnum.
Orðið horngrýti, sem nokkuð hefir verið rætt um hér að framan,
er torskýrt. Horngrýti merkir einnig „eggjagrjót". Guðmundur Finn-
bogason (sbr. Skírni 1927,57) ýjar að því, að bölbænir, þar sem notað
er horngrýti, séu upprunalega þær, „að menn lentu í eggjagrjótsurð-
ir, lentu í ófærum, eða þá að þeir yrðu urðaðir utan garðs". Benda
má á, að djöfulHnn og hans árar voru taldir hornóttir. Gæti verið, að
horngrýti væri hugsað sem urð (grýttur staður) hinna hornóttu
djöfla? Ég veit það ekki.
HVAÐ ÆTLAR ÞÚ AÐ GERA UM HELGINA?
ÁGÚST ATLASON
TÓNLISTARMAÐUR
Ja, á laugardagskvöldið
œtla ég að spila með Ríó á
Akranesi en á föstudags-
kvóldið hef ég hugsaö mér
að taka því bara rólega.
Nú, ég veit ekki meira, jú, á
sunnudagskvöldið er ferm-
ingarveisla. Petta er svona
það sem ég œtla að gera í
grófum dráttum, ég fer ekk-
ert að fara útí það í smá-
atriðum, er það?
STJÖRNUSPA
HELGINA 3.-5. APRÍL
HRUTURINN (21/3-20/41
Forðastu endilega altt pukur og undirferli á föstudag.
Slfkt getur skapað ótrúlegustu vandamál. Og þér getur
hefnst fyrir að endurtaka kjaftasögur, sem þú hefur heyrt.
Það verður kannski Iftið úr laugardeginum, þar sem þú
kannt að byrja á mörgu án þess að Ijúka þvl. Á sunnudag
gætir þú lent upp é kant við einhvern Ifjölskyldunni, sem
ekki er hrifinn af uppátækjum þlnum, en varastu að gefa
loforð sem þú getur ekki staðið við.
NAUTIÐ (2   4   2i/5i
Vertu n ú svolltið vandlátur á félaga, þvl þeir sem virðast
einlægir gætu stolið frá þér hugmyndum og gert að sfn-
um. Þú þarft að sýna mikla útsjónarsemi við að komast
eða fá það sem þú ætlar þér. Það er líka tlmi kominn til þess
að ákveðin persóna gerist hreinskilin og hætti að láta eins
og þú sért ósanngjarn I kröfum þlnum. Ættingi eöa vinur
reynir að skipta sér af einkamálum, sem honum koma
hreint ekkert við. Láttu hann fá það óþvegið.
TVIBURARNIRí22/S-2i/6>
Tími hreinskilni er genginn I garð og nauðsynlegt er
orðið að hreinsa andrúmsloftið. Enginn, ekki einu sinni
ástvinur þinn, á rétt á því að ákveða hvernig, hvenær og
hvar þú lætur tilfmningar þlnar I Ijós. En einhverjar
breytingar virðast óumfl ýjanlegar. Innst inni ertu búinn að
taka ákvörðun um hverju þarf að breyta, en þú verður að
fara varlega vegna þess að aðrir eru ósammála þér.
Gakktu úr skugga um að þú hafir fólk ekki fyrir rangri sök.
KRABBINN (22/6-20/7)
Láttu Ktið fara fyrir þér og athöf num þfnum á föstudag.
Þaö kann góðri lukku að stýra. Á laugardag ættirðu að
foröast Iftt fgrundaðar framkvæmdir og þann dag gæti
sektarkennd eða efasemdir af einhverjum toga valdið
streitu. Léttu lund þlna með þvf að hreyfa þig úr stað eða
hafa samband við starfsfélaga. Ekki treysta á stuðning
ástvina á sunnudag. Þeir geta reynst óútreiknanlegir —
jafnvel undirförulir.
LJÓNIÐ (21/7-23/8)
I vikulokin nennirðu ekki að velta þér upp úr sjálfselsku
og ósanngirni annarrar persónu varðandi fjármálasam-
skipti. Á laugardag eykst þér bjartsýni varðandi eitthvað
sem snertir vinnuna, þó svo ekki verði gengið frá neinu
fyrr en á þriðjudag. Líkamlegir kvillar fara þar að auki
skánandi. Þú verður aö kanna nákvæmlega öll smáatriði,
þótt þú þolir yfirleitt ekki smámunasemi og sért mjög ör-
látur aö eðlisfari.
MEYJAN (24/8-23/9)
Jafnvel gamalgróin tilfinningasambönd geta verið erf-
ið þessa dagana en þú hefur að öllum líkindum ekki gefið
umkvörtunum mikinn gaum. Núna neyðist þú hins vegar
til þess að horfast I augu við aðstæöur I fjölskyldunni.
Taktu ekki mark á neinu nema þaö sé fyllilega rökstutt.
Tfmi er kominn til þess að krefjast trygginga þegar fjármál
eru annars vegar.
VOGIN (24/9    22/101
Á föstudag muntu njóta alls, sem þú tekur þér fyrir
hendur (þeim tilgangi að basta sjálfan þig á einhvern hátt.
Það er hins vegar ekki ólfklegt að þú finnir til andlegrar
streitu. Laugardagurinn er tilvalinn til þess að bjóða heim
fólki og þú ættir að Igrunda vel allar hugmyndir, sem
skjóta upp kollinum. Athugaðu llka, aö þú ert aðnjótandi
meiri ástar en þig grunar. Þú neyðist til að vanrækja fjöl-
skylduna á hvfldardaginn og jafnvel aö svíkja loforð. Maki
eða samhýlisaðili veldur þér Ifka vonbrigðum daginn
þann.
SPORÐDREKINN (23/10-22/11)
Farðu varlega með peninga á föstudaginn og gættu að
því, að stuttar ferðir geta reynst af ar kostnaðarsamar þeg-
ar á allt er litið. Þetta á einnig við um laugardaginn, en það
er annars mun betri dagur og þá verða ástvinir samvinnu-
þýðir og móttækilegir fyrir hugmyndum þlnum. Þú átt
þess vegna auðveldara með að tjá tílfinningar þlnar. Á
sunnudag skaltu hins vegar varast að reyna aö komast
undan skyldustörfum og ekki vera of óútreiknanlegur.
BOGMAÐURINN (23/11-21/12)
Það kann að vera ónotalegt að vinna með fólki sem
maður hvorki treystir né viröir, en þetta er ekki rétti tlminn
til þess að gera eitthvað f málinu. Þú ættir heldur að leggja
til atlögu við þá, sem hafa að undanförnu farið undan I
flæmingi eða verið erfiðir á heimavelli eða Itengslum við .
fjármál. Þessa dagana er það hlutverk þitt að vera þolin-
móður og skilningsrlkur við ákveðinn ástvin, sem á lerfið-
leikum. Sú samúð og hjálpsemi á eftir að skila sér aftur.
STEINGEITIN (22/12-21/1)
Ef þú ert ekki vel frfskur, ættirðu alveg endilega að
halda þig heima á föstudag. Og mundu hvílfk tfmaeyðsla
það er að hlusta á kjaftasögur. Á laugardag færðu ef til vill
fréttir, sem setja þig út af laginu, og það gæti reynst sær-
andi að uppgötva að einhver var ekki trausts eða ástúðar
þinnar verður. Sunnudagurinn verður Ifklega litlu betri, því
þá kemur upp misskilningur á milli þfn og nákomins aðila.
VATNSBERINN 122 1-19/2)
Þú ert að öllum líkindum I nokkurs konar biðstööu
núna, en fljótlega muntu sjá aö þú neyðist til að endur-
skipuleggja bæði persónuleg mál og fjármál. Það verður
kannski sárt, en þú hefur ekkert um að velja. Þér finnst þú
vanmetinn, enda ekki búinn að uppgðtva að nýtt tfmabil
er gengið f garð og það ert þú sjálf ur sem hef ur öll tromp
á hendi. Haltu samt áfram að fara varlega í fjármálum og
láttu ekki trufla frama þinn (vinnunni.
FISKARNIR (20 ?     0/3)
Þér hef ur eflst sjálfstraust nyverið, enda ekki vanþörf á.
Nú er rétti tlminn til þess að kippa f jármalunum I lag, eftir
þvf sem hægt er, og þú mátt ekki lengur líða afskiptasemi
annarra af þessum málaflokki. Þú veröur að sýna meiri
sparsemi og ættir ekki að ana út (nein kaup í stórum stfl
f náinni framtfð. Þér er hætt við að fara „yfir" á ávísana-
heftinu, ef þú gætir ekki að þér.
HELGARPÓSTURJNN-   35
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44