Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Tķminn

og  
S M Þ M F F L
. . . . . 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 . . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Tķminn

						120
TlMINN
metum ekki þjóðimar eftir mann-
fjölda heldur manngildi. Afreksmenn
eru stolt hv.errar þjóðar, og við gleðj-
umst þegar viðurkendur er með svo
glæsilegum hætti, uppruni ágætis
manns, sem bar gæfu til afreksverka,
er minnst  verð.ur um aldir.
Við höfum sett styttu Leifs þar
sem hæst ber í höfuðborginni, en þó
í hálfgerðri óbygð. Umgerð náttúr-
unnar er glæsileg, en mannanna
verk eiga hér eftir að vaxa. I kring
um styttuna er eftir að gera tjörn
til samræmis við stallinn, sem er
stafn af skipi og í minningu um af-
burða sjómennsku forfeðra okkar.
Hér eiga eftir að vaxa vegleg hús
kring um torgið. Stytta Leifs verð-
ur miðdepill eins þess staðar í þess-
um bæ, sem landsmenn munu leita
til að hressa slg við útsýn og endur-
minningar.
Styttan er ímynd karlmennsku og
framsóknar. Naddoddur, sá er fann
ísland, Eiríkur rauði, er nam Græn-
land og Leifur heppni er fyrstur
sigldi til Vesturheims, voru allir af
einni ætt. pað var þróttur og framtak
í þeirri ætt, enda var ekki sjósókn í þá
daga, og raunar aldrei, heiglum hent.
Hafið hefir jafnan lokkað þá, sem
þrá æfintýrið. Leifur var einn þeirra
manna, sem færðist mikið í fang og
bar gæfu og gerfileika til mikils
árangurs. Hann bar gæfu til að
bjarga skipbrotsmönnum, kristna
Grænland og finna nýja heimsálfu,
þá heimsálfuna, „sem ekki ep»getið
í heilagri ritning", eins og segir í
gömlum annálum. Hann bar viður-
nefnið hinn heppni, — en í því ligg-
ur ekki að árangurinn hafi fallið i
skaut aðgerðalauss manns. í viðúr-
nefninu felst það, að hann hefir
borið bæði giftu og gerfileik til, en
það tvennt þarf að fara saman svo
vel sé.'Mannlegt líf er með óskiljan-
legum hætti tvinnað saman úr ör-
lögum og  eigin  atgerfi.
próttur og útþrá Norðurlandabúa
á víkingaöldinni var með eindæm-
um. Landnám þeirra og þjóðflutn-
ingar teygði sig í suður og norð-
vestur, en dvínaði því fjær sem dró
rótinni, og kulnaði lo.ks út í suðri,
á ítalíu, og í norðvestri, í Ameríku.
Ég segi Ámeríku, þó það sé yngra
heiti, því hið ágæta nafn „Vínland
hið góða", er fyrir löngu orðið laust
við landið *g lifir nú eingöngu í
fornum íslenzkum fræðum. Vínland
hið góða hafði allt til að bera ,sem
ísland og Grænland skorti, sjálfsána
akra og mikla skóga til húsa-og
skipaviðar. Slik nýlenda hefði, ef
hún hefði varðveizt i bygð, breytt
rás viðburðanna i Grænlandi og á
íslandi með stórfeldum hætti. En
um það tjáir ekki að ~ræða, hvaða
stefnu að rás viðburðanna hefði tek-
ið,   ef   sambandið við Víniand hefði
Vidliox*f
Skömmu eftir þing sígldi ég til
útlanda í ýmsum nauðsynjaerindum,
eins og síðar mun vitnast, og hefi
því ekki haft tækifæri til að taka til
máls hér í blaði flokksins fyrr en
nú. En úr því skal nú bætt á næstu
vikum, eftir því sem við verður
komið.
Ég tók að mér, eins og öllum er
kunnugt, að mynda nýja stjórn í
þinglokin og átti það alllanga for-
sögu. pingið var orðið langt, svo að
ýmsum hefir þótt nóg um, og vill
svo oft verða þegar úr vöndu er að
ráða. Tvenn viðfangsefni lágu fyrir
síðasta þingi, sem mest kölluðu að
og mestu réðu um öngþveitii og úrslit,
annað kjördæmarualið ' en hitt f jár-
hags- og kreppumálin, og fléttaðist
hvorttveggja saman og réði rás við-
burðanna. Kjördæmamálið er af
ýmsum orsökum komið í það horf,
að þjóðinni og málefnum hennar
verður með þeim hætti bezt borgið
að ekki bíði lengi afgreiðsla þess
með einhverjum þeim hætti, sem
við megi una, og kreppan er orðin
svo snörp, að ekki var viS unað
aðgerðaleysi af Alþingis hálfu á síð-
asta þingi og því næsta, Andstöðu-
flokkar fráfarandi stjórnar hnýttu
saman þessa tvo enda svo rammlega
að ekki varð hjá komist nokkurri
lausn, annaðhvort til langirama eða
bráðabirgða og veldur því núverandi
kosningafyrirkomulag og svo skipun
þingdeilda.
Ég   og   margir   fleiri   hefðu   helzt
varðveizt. pað er löngu vatnað yfir
þennan möguleika. Vínland hvarf
aftur í sjó og bygðin á Grænlandi
kulnaði út, en íslandsbygð átti fyrir
sér meiri framtíð og hér hafa geymst
sagnirnar, sem máske hafa síðar
leitt til meiri atburða en flesta
grunar. Sagan lifði hér í bókmennt-
um, sem geyma þrótt og heiðríkju
víkingaaldarinnar. Hún er okkar
eini arfur. Að öðru leyti höfum við
lítið erft frá fortíðinni annað en
tóttarbrot og troðninga -r- tóttirnar
á Eiríksstöðum, fæðingarstað Leifs
og troðninga eftir þingreiðir forn-
aldarinnar og skreiðarferðir miðald-
anna. En kvörtum ekki. Sagan hefir
varðveitt fræknleik og fas forfeðr-
anna  og   lifir   i   afkomendunum.
Eg trúi á samhengi sögunnar. í
fimm aldir vatnaði yfir Vinfand hið
góða, en þá hófst endurfæðingar-
tímabil á ítalíu, ný víkingaöld, sem
gróf upp listir og bókmenntir forn-
aldarinnar og leitaði landa til hinna
yztu endimarka, þar til öll lönd
jarðarinnar voru fundin. pá voru
stærri skip komin til sögunnar, átta- \
vitinn o. fl. tæki — en það sem þó |
hejzt var siglt eftir, það voru gaml-
ar sagnir. pá kemur Columb^s til
sögunnar, italskur maður, fæddur í
Genua.
pegar ég nefndi ítalskan mann,
finn ég ástæðu til að minnast þess,
að sendiherra ítala á íslandi, Mr.
Vare og frú hans, hafa sýnt okkur
þahn sóma að vera hér viðstödd.
Hann og kona hans eru hér hjart-
anlega velkomin. w
Columbus var um skeið í sigling-
um í Norðurhöfum og sögnin segir
áð hann hafi komið til íslands, og,
haft þar fréttir af ferðum Leifs \
heppna og porfinns karlsefnis. pað
er trúa mín að þessar fornu sögur
hafi fært honum sanninn um lönd
í vestri — og styrkt hann í trúnni
á hinar nýju kenningar um hnatt-
myndun jarðarinnar, pá hefir landa-
fundur Leifs borið árangur, ef Col-
umbus hefir, eins og ég býst við,
siglt  eftir sögunum.
Síðan Ameríka fannst öðru sinni
hefir landnám hvítra manna þróast
þar með stórfelldum hætti. Er sú
saga öll einsdæmi í sögu mann-
kynsins. Og nú sendir hin stærsta
og voldugasta þjóð, sem Ameríku
byggir, ættlandi Leifs þessa gjöf til
minningar um afrek hans og giftu.
Myndin er gefin í tilefni aí 1000
ára hátíð Alþingis, i minningu þess
atburðar, að 930 var hér stofnað
eina lýðveldið, sem þá vai uppi hér
í alfu — og gefin í minningu um
fund Ameríku, þess lands, sem síðar
varð heimkynni hins fyrsta lýðveld-
is siðari tíma. Leifur heppni er ein-
ingarband milli þessara þjóða og
styttan,  sem   hér  stendur,   nýafhjúp-
kosið, að lausnin hefði orðið stjórn-
arskrárbreyting, sem flokkarnir
hefðu getað orðið ásáttir um, og
væri síðan gengið til kosninga og
iátið skeika að sköpuðu. Hélt ég
lengi vel að svo mundi skipast, en
það brást af ýmsum ástæðum. Lá þá
tvennt. fyrir, þingrof eða stjórnar-
breyting með þeim hætti, að nauð-
synlegustu skattamál o& kreppuráð-
stafanir næðu afgreiðslu þó stjórnar-
skrármálinu væri frestað til næsta
þings. Ekki var sýnt, að þingrof
leiddi til neins árangurs. Tii þess að
hreinn meirihluti næðist í báðum
deildum þurfti einn flokkur að ná
28 þingsætum við kosningar, en fyr-
irsjáanlegt að svo mundi ekki verða.
Kosningar hefðu leitt til þess eins,
að nýkosið þing hefði komið saman
í sumar, og verið skipað mið áþekl
um hætti og nú er, þannig að eng-
inn flokkur hefði, þrátt fjrir smærri
breytingar, getað valið úrslitum mála
i báðum deildum. Hefðu þingmenn
þá, nú í sumar, staðið í sömu spor-
um og a síðastliðnu vori, og engu
nær því að leysa hnútinn ennþá.
pað var frestur en engin lausn, nema
síður sé. Annað lá því ekki fyrir
þinginu en að leysa vandann með
nokkurum hætti, jafnvel þó um
bráðabirgðalausn væri að ræða. ping-
laust og stjómlaust, i þeim skilningi
að þingið geti ekki orðið ásátt um
neitt og stjórnin hafi ekki neinn
ótviræðan þingvilja bak við sig í
aðalmálum, getur ekkert land verið
á  slíkum  hættutímum.
Fráfarandi forsætisráðherra tók
því, í fullu samráði við þingflokk
sinn, þá ákvörðun, að beiðast lausn-
ar fyrir stjórnina, og benti jafn-
framt  á mig,   einnig  í  samráði   viö
uð, mun treysta þau hönd. Eg mun í
okki nota mörg orð eða stór, en
þau orð, sem ég viðhef gilda: Mr. !
Coleman, flytjið þjóð yðar hjart- '
fólgna kveðju og þakkir islenzku |
þjóðarinnar!
pessi gjöf er sannarlega kærkom-
in, og sem einn vott þess, vil ég
ljúka máli mínu með því að fara
með vísu, sem mér barst á þessari
stundu, frá einu af góðskáldum okk-
ar.   Hún   hljóðar   svo:
Með   viljans   styrk   og  stál   i  hönd,
þú  starir  fram  á  hafið.
pú sérð í anda óþekkt lönd,
en   allt   í   þoku   vafið.
pú  horfir yfir holt og mó
og   harka  hvessir   svipinn   —
já,  þar  fer saman  þrek  og  ró.
Við  þökkum  kostagripinn.
Góðir áheyrendur, að lokum skid-
um við binda þakkir okkar einum
rómi í ferföldu húrrahrópi fyrir
Bandarikjunum'. Takið nú allir und-
ir:
Bandaríkin   lengi   lifi!
-O
t
Frii
Katrín Magnússon
1858—1932.
Breiðafjarðareyjar hafa löng-
um verið eitt farsælasta hérað á
landi hér. Fá byggðarlög munu
hafa betur séð borgið börnum
sínum í harðindum og hallærum
fyrri alda. Hefir þar drjúgum
safnast auður og haldist, menn-
ing dafnað og fólkið verið
þroskamikið.
Þar fæddist hún, hin merka og
góða kona fyrir þrem aldarfjórð-
ungum tæpum, sem borin var til
grafar í þessari viku hér í bæn-
um, frú Katrín Skflladóttir
Magnússon. Var Skúli faðir henn-
ar sonur Þorvaldar alþingismanns
Sivertsens í Hrappsey, en móð-
ir hans, Rágnhildur,' var sonar-
dóttir Magnúsar sýslumanns
Ketilssonar í Búðardal, en
dótturdóttir Boga gamla í
Hrappsey. Var frú Katrín fædd
á föður- og langfeðraóðalinu
Hrappsey, þar sem var eina
prentsmiðja þriggja fjórðunga í
tvo áratugi síðast á 18. öldinni,
og eyjuna átti frú Katrín til
dauðadags.
Katrín föðursystir hennar,
sem   hún   sennilega   hefir   verið
flokkinn, til að gera tilraun til að
mynda flokksstjórn, en sú tilraun
strandaði. Var þvínæst báðum "and-
stöðuflokkum Framsóknar boðið að
taka þátt í stjórnarmyndun, en það
tókst ekki að heldur. Var þá eftir sa
möguleiki að Framsóknar- og Sjalf-
stæðisflokkurinn tækju höndum
saman um stjórnarmyndun, enda
hafði það komið í ijós í nefridum og
samþykktum á þinginu, að þessir
flokkar voru í aðalatriðum sam-
þykkir um margt það, sem nauð-
syn krafði um afgreiðslu fjárlaga
og ýmsar kreppuráðstafanir. Ég
skal játa, að ég var hikandi við að
taka að mér slíka stjómarmyndun,
ekki vegna þess, að mér væri ekki
ljóst, að alvara tímanna var svo
mikil, að nauðsyn væri sameigin-
legra átaka, heldur vegna hins að
ég taldi, að almenningi þyrfti
að vera orðin ljós sú nauðsyn og
neyðarástand sem nú er ríkjandi til
þess að samsteypustjórn kæmi að
því gagni sem vera þurfti. En fyrir
eindregna ósk mikils meira hluta
Framsóknarflokksins lét ég til leið-
ast í þeirri trú, að slík stjórnar-
myndun gæti, með samúð og heilum
hug þeirra, sem að stóðu, orðið
þjóðinni til blessunar, og lausn . á
því öngþveiti, sem störf þingsins
voru komin í. pað er kunnugra en
að frá þurfi að segja, að stjórnar-
myndun tókst á þessum grundvelli
og náðu fjárlög og hin nauðsynleg-
ustu tekjuaflalög og kreppuráðstaf-
anir afgreiðslu í sömu svipan.
pað er ljóst af stjómmálasögu sið-
asta árs, að kjördæmarnálið er
komið í burðarliðinn. Meðan flokka-
skifting hér a landi var mest með
tilliti  til   utanríkismála  skiftist   fylgi
heitin eftir, var gift Jóni Árna-
syni landsbókaverði í Reykjavík,
hinum þjóðkunna fræðimanni.
Þangað var Katrínu yngri komið
til náms, enda var heimili þeirra
hjóna landskunnugt vegna menn-
ingar og gestrisni; en húsbóndinn
var ömmubróðir Guðmundar
Magnússonar prófessors er síðar
varð, og þannig lágu saman leiðir
þeirra frú Katrínar og Guðmund-
ar prófessors.
Guðmundur Mágnússon er tví-
mælalaust mesti læknir, sem Is-
land hefir eignast og einhver
allra besti kennari sem hér hefir
verið uppi. En það, hve stór-
merkur og nýtur maður Guð-
mundur prófessor varð ættjörðu
sinni, það er mjög frú Katrínu
að þakka. Hún skapaði honum
heimili og aðstöðu alla svo
ágæta, að hann gat svo vel notið
sín. Hún var honum ekki ein-
ungis hin ágæta eiginkona, held-
ur einnig hinn besti samverka-
maður. Jeg hygg hún hafi að-
stoðað hann við langflesta upp-
skurði, sem hann gerði. Og þegar
hann fór á laxveiðarnar á sumrin
til þess að safna kröftum undir
erfiði vetrarins, þá skóp hún hon-
um heimili þar og var löngum
með á öllum ferðum. Island á, frú
Katrínu   mikið   að   þakka   fyrir
stjórnmálaflokkanna svo, að ekki
var knýjandi nein breyting. En
þegar sjálfstæðismálið var leyst og
fyrirsjaanlegt að landsmenn yrðu að
mestu samferða þá áfanga, sem eftir
eru í því efni, og flokkaskipting þvi
hér eftir mest með tilliti til atvinnu-
hátta og innanlandsmála, þá mátti
vera fyrirsjáanlegt, að breytingar á
kosningalögum yrðu aðkallandi. Hjá
þeirri nauðsyn hefir engin lýðfrjáls
þjóð komizt. Jafnrétti þegnanna um
áhrif a stjórnarfar er grundvöllur
kosningarréttar og þingsljcrnar. En
það þýðir, að strjalbýlið verður jafn-
an að hafa nokkuð ríkari rétt til
þingkjörs en þéttbýlið, sem hefir.
öflugri aðstöðu til áhrifa með ýms-
um hætti. En jafnframt er það mik-
ilsvert fyrir jafna aðstöðu þegnanna
um áhrif, að fyrirkomulag kosninga
sé þannig, að fámennar flokksstjórn-
ir sölsi ekki undir sig allt vald. Ef
landið væri gert að einu kjördæmi,
þá mundi af því leiða fárra manna
veldi. En bezt trygging almennings-
ahrifa á stjórnarfarið, eru sem flcst
einmenningskjördæmi. pá ráða kjós-
endur sjálí'ir mestu um þingmanna-
val, enda nauðsynlegt að hvert hér-
að sé sér um málaflutningsmann.
Sérhagsmunir og staðarþekking
heimtar að svo sé, enda varhuga-
vert að * breyta svo gömlu og grónu
skipulagi, að sameinað sé það, sem
ósamstætt er. Sýslur og bæjarfélög
eru fjárhagseiningar og um margt
sér um hagsmuni' og menningarvið-
leitni. Til þess er skylt að taka til-
lit. Lausnin verður þvi, að halda að
mestu núverandi kjördæmaskipun
og bæta þeim héruðum, sem mest
misrétti verða nú að þola, en jafna
milli   flokka   með  uppbótarsætum  og
það hvað hún hjálpaði til að Guð-
mundur Magnússon varð svo frá-
bær sonur Islands.
Má vera, á þeirri kvenréttinda-
öld sem nú gengur yfir, sem ann-
að þyki þýðingarmeira hlutverk
fyrir konuna, en þetta, sem nú
hefir verið sagt um frú Katrínu,
en ekki er það skoðun þess, er
þetta ritar.
Því er þess fyrst getið í annari
röð, að jafnhliða því, sem frú
Katrín var manni sínum slík
kona, þá höguðu atvikin því svo,
að hún var í fylkingarbrjósti um
sérmál  kvenfólksins.
Hér- í bænum varð frú Katrín
frábærlega vinsæl, og tók hinn
mesta þátt í félagsskap kvenna.
Því" var það, að þá er konur
fengu kosningarrétt, og þegar
þær í fyrsta sinn báru fram lista
við bæjarstjórnarkosningar hér í
bænum, þá var frú Katrín sett
efst á þann lista og kosin með.
flestum atkvæðum allra bæjar-
fulltrúanna.
Frú Katrín var höfðingskona í
þess orðs bestu merkingu. Hjálp-
aðist tilþess allt: Ætt, menning,
gifting, auðsæld, stórmennska
og drenglund. Hún var kona
hleypidómalaus og hreinlynd svo
að af bar.
Eina   dóttur   barna   eignuðust
nota jafnframt aðrar aðferðir, sem
ráðlegar eru til takmörkunar á. þing-
mannafjölda.
Slíkar breytingar varða ekki eins
miklu hagsmuni einstakra stétta eða
héraða og ýmsir virðast ætla. Kosn-
ingafyrirkomulag er nú sambland aí'
kjördæma- og landkjöri, og bundið
að allir landkjörnir þingmenn eigi
sæti í efri deild Alþingis. Kjördæma-
skipunin ræður mestu. um skipun
neðri deildar, en landkjörið ræður
úrslitum um stöðvunarvald í efri
deild. pað er athugunarvert, að
Framsóknarflokkurinn þarf 28 þing-
sæti af 42 til að ná meira hluta í
báðum deildum, og má miklu breyta
til þess að aðstaða hans versni að
mun. Rás viðburðanna á síðasta
þingi sýnir, að hreinn meiri hluti í
sameinuðu þingi veitir ekki mikið
vald. pað er sTupuri deildanna, sem
úi'slitum veldur. Og má telja það
einn höfuðveikleika flokksins frá
síðustu kosningum, að hafa meira
hluta sameinaðs þings, án þess að
geta raðið úrslitum í báðum deild-
um. pað lokkaði til stjórnarmynd-
unar, án tryggingar fyrir því, að
geta komið fram helztu nauðsynja-
málum í báðum deildum, en allt
som mál i skiftir þarf samþykki
beggja deilda. Á næsta þingi verður
lagt fram stjórnarfrumvarp um
kjördæmamálið, og þarf enginn að
óttast, að þar verði í megindráttum
gengið lengra en þegar hefir verið
samþykkt að fært sé af þingflokk
Framsóknar með stuðningi helztu
ahrifamanna flokksins. Hagsmunir
Framsóknarflokksins og jöfnun á
áhrifa- og kosningarrétti fellur betur
saman en þeir ætla, sem ekki hafa
lirotið   þetta   mál   til  mergjar.   Yfir-
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 119
Blašsķša 119
Blašsķša 120
Blašsķša 120
Blašsķša 121
Blašsķša 121
Blašsķša 122
Blašsķša 122