Tíminn - 14.04.1942, Blaðsíða 1

RITSTJÓRI:
ÞÓRARINN ÞÓRARINSSON:
(
; PORMAÐUR BLAÐSTJÓRNAR:
| JÓNAS JÓNSSON
; ÚTGEPANDI:

FR AMSÓKN ARFLOKKURINN.
RITST J ÓRN ARSKRIFSTOFUR:
EDDUHÚSI, Llndargötu 9 A.
Símar 2353 og 4373.
AFGREIÐSLA, INNHEIMTA
OG AUGLÝSINGASKRIFSTOFA:
EDDUHÚSI, Llndargötu 9 A.
Simi 2323.
PRENTSMIÐJAN EDDA h.f.
Simar 3948 og 3720.
26. ár.
Reykjavík, þriðjndagiim 14. apríl 1942
31. blað
íslenzkt vínnuaíl ber að nota
í þágu íslendinga sjállra
Eíga íslenzkir aivinnuvegir að víkja fyr-
ír erlendri hernaðarvínnu?
Hin mikla eftirspurn setuliðanna eftir íslenzku vinnu-
afli er nú tvímælalaust eitt allra stærsta vandamál þjóð-
arinnar. Fólkseklan við framleiðslustörfin verður stöð-
ugt tilfinnanlegri og dýrtíðarráðstafanirnar hljóta að
renna út í sandinn. ef ekki fæst skjót og viðeigandi lausn
á þessu máli.
Þegar Framsóknarflokkurinn
lagði fram dýrtíðartillögur sín-
ar á haustþinginu 1941 var hon-
um Ijóst, að ekki yrði hægt að
halda kaupgjaldinu og verðlag-
inu í skefjum, ef setuliðin héldu
áfram að keppa við atvinnu-
vegina um vinnuaflið og buðu
ýms fríðindi, eins og eftirvinnu
og helgidagávinnu. Flokknum
var jafnframt ljóst, að at-
vinnuvegunum væri stefnt í
stóran voða, ef vinnuaflið héldi
þannig áfram að sogast í út-
lenda þjónustu. Flokkurinn
lagði þess vegna fram þings-
ályktunartillögu um, að „ríkis-
stjórnin léti samninga við
stjórnir Stóra-Bretlands og
Bandaríkjanna um hæfilega
takmörkun á íslenzku vinnu-
afli í þjónustu setuliðsins og um
tilhögun vinnunnar, hvort-
tveggja með hliðsjón af verka-
fólksþörfum íslenzkra atvinnu-
vega. Ennfremur að verkafólks-
ráðningum verði komið í það
horf, að vinnumiðlunarskrif-
stofur undir stjórn ríkisins ann-
izt eftirleiðis allar fólksráðning-
’ar í setuliðsvinnu."
Þótt þingsályktunartillaga
þessi næði ekkí samþykki, hlaut
hún sæmilegar undirtektir, og
hóf ríkisstjórnin • samninga-
umræður vð fulltrúa Breta og
Bandaríkjamanna um þessi
mál. Munu þeir hafa tekið þess-
ari málaleitun sæmilega, en
samt virðist sem þessi samtöl
hafi engan árangur borið.
Á nýloknu búnaðarþingi voru
þessi mál til umræðu og var þar
samþykkt að skora á Alþingi
að setja lög, þar sem gert er
ráð fyrir takmörkun í setuliðs-
vinnunni og opinberri ráðn-
ingaskrifstofu.
Ríkisstjórnin mun nú hafa
byrjað nýjar samningaumleit-
anir við fulltrúa Breta og
Bandaríkjanna um þessi mál.
Það er ljóst mál, að horfurn-
ar eru stórum geigvænlegri í
þessum efnum en þær hafa áð-
ur veríð. Skal hér í stuttu máli
gefið yfirlit um aðstöðu at-
vinnuveganna.
Landbúnaðurinn hafði miklu
færra verkafólk síðastliðið sum-
ar og í vetur en nokkru sinni
fyrr. Hefði ekki verið einmuna
heyskapartíð síðastliðið sumar,
myndi hafa orðið að stórfækka
búpeningnum. Ef vetrarveðr-
áttan hefði ekki verið óvenju-
lega hagstæð, myndi víða hafa
komið til stórra vandræða í
sveitunum. Engin hygginn
maður getur treyst þvi, að þessi
veðurblíða hjálpi okkur ár eftir
ár. Undanfarin sumur munu
sveitirnar hafa þurft um 2000
karlmenn og 2000 kvenmenn,
auk þess fólksafla, sem ,þar heí-
ir verið fyrir. Nú er fólksaflinn,
sem er fyrir í sveitum, með
minnsta móti og má á þessu
marka, hversu mikið vinnuafl
sveitirnar munu þurfa á kom-
anda sumri. Ef þetta vinnuafl
fæst ekki, mun draga svo úr
heyskapnum, að fækka verður
stórlega búpeningnum næsta
haust og sveitirnar halda á-
fram að leggjast í auðn. Mat-
vælaframleiðslan minnkar að
sama skapi. Þó er hún okkar
helzta vernd gegn yfirvofandi
siglingateppu, sem þá og þegar
getur borið að höndum.
Smáútveginn hefir víða
skort vinnuafl tilfinnanlega,
einkum til að vinna að aflan-
um I landi. Mun það m. a. hafa
stutt að því, að um 40 stórir
bátar eru nú komnir í flutninga
hjá Bretum í stað þess að
stunda fiskveiðar.
Iðnaðurinn hefir verið í miklu
fólkshraki og framleiðslukostn-
aðurinn vex svo hröðum skref-
um, að iðnaðinum verður stöð-
ugt erfiðara að keppa við er-
lendar samkeppnisvörur.
Hitaveitan þarf að byggjast
í sumar, en eins og nú horfir,
er ekkert útlit fyrir að hægt
verði að fá mannafla til að
vinna að henni.
Þetta er það viðhorf, sem
snertir líðandi stund. Það sýn-
ir bezt, hversu mikil hætta
okkur er nú þegar búin, ef ekki
tekst að fá viðunandi lausn
þessara mála.
En þá blasir við okkur enn
alvarlegri hætta i framtíðinni.
. Hvernig verður hér umhorfs
eftir styrjöldina, ef landbúnað-
urinn og sjávarútvegurinn,
máttarstólpar þjóðarafkomunn-
ar, hafa dreglzt stórkostlega
saman og stór hluti þjóðarinn-
ar er orðinn bónbjargarlýður
erlends setuliðs, sem þá hverfur
úr landinu og hættir að vera
hér atvinnuveitandi?
Þá verður aftur að fara að
byggja það upp, sem glatazt
hefir, og fólk, sem er orðið ó-
vant sveita- og sjávarvinnunni,
verður að fara að stunda hana
á ný.
Allir hljóta að sjá, hversu
miklum erfiðleikum, fjárhags-
legum og þjóðfélagslegum, slíkt
hlýtur að valda. Er til sá mað-
ur, sem álítur það tilvinnandi
fyrir nokkra páppírsseðla, að
valda slíkum ruglingi í íslenzku
þjóðlífi?
Það er ótrúlegt.
Færi hins vegar svo, að ísl.
atvinnuvegir hefðu ekki alltaf
þörf fyrir allt vinnuafliðástríðs-
tímanum, höfum við sannarlega
fyrir það nóg verkefni. Hér þarf
að rækta land, byggja hafnir,
byggja skip og búa okkur á ann-
an hátt undir framtíðina. Það
skiptir okkur meira máli, að
þessi verk séu unnin en að
safnað sé nokkrum innstæðum
í bönkum og sparisjóðum?
Jón Árnason framkvæmda-
stjóri mun hafa fyrstur manna
bent á þá hættu, sem okkur
stafaði af setuliðsvinnunni.
Hann hefir fyrir nokkru síðan
borið fram þá tillögu hér 1
blaðinu, að samið yrði um það
við setuliðin, að þau hefðu eng-
an íslending i vinnu og sæu um
þvott og veitingar fyrir herinn,
en fjöldi íslenzkra kvenna vinn-
ur nú að þeim störfum.
Þeir, sem ekki vilja
að íslenzkir atvinnuvegir
dr'agist stórkostlega saman,
að matvælaframleiðslan stór-
minnki,
Samníngar Breta oglndverja
Indverjar halda Sast við sjálistæðiskröiur sínar
að stórfellt atvinnuleysi skap-
izt, að styrjöldinnl lokinni,
að stór hluti þjóðarinnar
verði óvanur sveita- og sjáv-
arvinnu, þótt hann þurfi síð-
ar að stunda þau störf,
að nauðsynlegustu fram-
kvæmdir, eins og hitaveitan,
hafnargerðir og undirbún-
ingur sveitaþorpa, verði að
bíða um ófyrirsjáanlegan
tíma,
munu taka eindregið undir
þessa kröfu. Hún verður því að
vera grundvallaratriði ríkis-
stjórnarinnar í væntanlegum
samningum við setuliðin.
Það mun verða reynt að tor-
tryggja þessa tillögu. Það verð-
ur sagt, að taka eigi verkalýð-
inn úr gullnámu og setja hann
í „þrældóm“. En kjör verka-
lýðsins þurfa vissulega ekki að
versna, ef jafnhliða yrði tryggð-
ar heilbrigðar dýrtíðarráðstaf-
anir, sem mega heita lítt við-
ráðanlegar meðan setuliðið
sækizt eins eftir vinuaflinu og
raun ber vitni. Hins vegar
myndi þetta tryggja afkomu
verkalýðsins í framtíðinni, því
að hans bíður stórfellt at-
vinnuleysi að styrjöldinni lok-
inni, ef atvinnuvegirnir verða
þá komnir í rúst.
Því mun einnig haldið fram,
að þessi krafa stafi af andúð
gegn Bandamönnum og land-
vörnum íslands. Hervernd ís-
lands verður því aðeins Banda-
mönnum til sóma, að hindruð
verði sú röskun atvinnuveg-
anna, sem gæti orðið sjálf-
stæði þjóðarinnar að aldurtila.
Fyrir Bandamenn skiptir það
og vissulega engu máli, hvort
hernaðarframkvæmdirnar hér
eru unnar af íslenzkum eða út-
lendum höndum. Sannleikur-
inn er líka sá, að þeir, sem mest
tala um Bandamannavináttu i
þessu sambandi, hafa til
skamms tíma verið Banda-
mönnum fjandsamlegastir.
Þ. Þ.
Seinustu dagana hefir mikil
athygli beinzt að sendiför Staf-
ford Cripps til Indlands og til-
raunum brezku stjómarinnar til
að jafna ágreining Breta og Ind-
verja. Þessari tilraun er nú lokið
í bill, án þess ao nokkur árangur
hafi náðst.
Bretar hafa undanfarin ár
lýst yfir því, að þeir vildu að
Indland yrði frjálst sambands-
ríki í brezka heimsveldinu, likt
og Ástralía og Kanada, strax og
Indverjar hefðu þroska til að
fara með mál sín sjálfir. Það
eina, sem tengdi þá Indverja
og Breta, væri sameiginlegur
konungur. í ágústmánuði 1940
gaf brezka stjórnin nýja yfir-
lýsingu um þessi mál, þar sem
hún lofaði Indverjum sjálfs-
stjórn í áðurgreindu formi, strax
og styrjöldinni væri lokið.
Tillögur þær, sem Stafford
Cripps bauð Indverjum nú í um-
boði ensku stjórnarinnar, voru í
aðalatriðum þessar:
1. Sama stjórnartilhögun hald-
izt í Indlandi og nú er meðan
styrjöldin stendur yfir. Strax
að henni lokinni skal skipuð
nefnd manna, sem setur Ind-
landi nýja stjórnarskrá. Sú
stjórnarskrá skal tryggja Ind-
landi sama frjálsræði og
Ástralía og Kanada hafa nú.
Bretakonungur skal halda á-
fram að vera keisari Indlands
og Indland verður áfram í
brezka ríkjasambandinu.
Stjórnarskráin. skal veita
þjóðernis- og trúarbragða-
flokkum, sem eru í minni-
hluta, hæfilega vernd.
2. Indverjar skulu fá fulltrúa í
stríðsráði Breta, líkt og Ástra-
lía, þ. e. fulltrúinn hefir til-
lögurétt, en ekki atkvæðis-
rétt.
3. Indverjar skulu fá fulltrúa í
Kyrrahafsráði Bandamanna.
Það verður þvi ekki sagt, að
neinar stórfelldar nýjungar fel-
ist í þessum tillögum brezku
stjórnarinnar. Eldri loforð Breta
eru aðeins sett fram í ákveðn-
ara formi en áður.
Sjálfstæðisflokkur Indverja,
Kongressflokkurinn, virðist enn
A. EROSSG0TTTM
Skip ferst. — Úr Eyjum. — Úr Loðmundarfirði.
Norskt skip, sem fór frá Bfldudal víð
Arnarfjörð á fimmtudaginn var og
ætlaði tll ísafjarðar, hefir eigi komið
fram og er talið af. Degi síðar en skip-
ið fór frá Bfldudal, fann vélbátur frá
Flateyri við Önundarfjörð, lík af
manni í björgunarhring á reki út af
Súgandafirði. Björgunarhringurinn var
svo illa leikinn, að eigi varð í það ráðið.
frá hvaða skipi hann var, en líkur
þykja til þess, að hann hafi verið frá
norska skipinu. Er það álit manna,
að skipið hafi rekist á tundurdufl. Á
skipi þessu voru tveir íslendingar, báð-
ir úr Reykjavík, Sigurður Oddsson,
Laugavegi 30 A, og Guðmundur Pét-
ursson, Frakkastíg 10. Aðrir skipverjar
voru útlendir.
r t r
Sveinn Guðmimdsson í Vestmanna-
eyjum er gestkomandi í bænum. Sagði
hann „Tímanum" svö frá, að vetrar-
vertið hefði verið með afbrigðum stop-
ul fram að þessu í Eyjum, og eigln-
lega hefði verið mjög vindasamt sið-
an í fyrra sumar. í marzmánuði mun
aðeins hafa verið róið þrettán sinn-
um, þar með talinn slysaróðurinn
mikli. Oft hefir verið róið 1 slæmu
veðri í vetur. Sjómenn telja að fiskur
sé á miðunum. Botnvörpubátar, hinir
aflahæstu, hafa fengið yfir 200 smá
lestir af fiski, það sem af er vertíð-
inni. Þetta verður í fyrsta sklpti um
langan aldur, sem enginn fiskur verð-
ur saltaður á vetrarvertíð í Eyjum.
Fréttaritari Tímans í Loðmundafirði
skrifar blaðinu um miðjan fyrra mán-
aðar: Það, sem telja má til frétta héð-
an úr sveit, er flest eða. allt almenns
eðlis. Er þá fyrst tíðarfar í aðaldrátt-
um frá því í maímánuði í fyrra og þar
til nú. Framan af maí var fremur köld
tíð, en úrkomulítið að undanskildu einu
stórrigningarveðri í byrjun sauðburð-
ar, en sem þó stóð ekki lengi yfir. En
á sauðburðartímanum var veðurfar
sérstaklega hagstætt, þurrt og hlýtt og
voru lambahöld yfirleitt mjög góð,
nema þar sem nokkuð bar á lambaláti,
en það olli sumum tilfinnanlegu tjóni.
Um heyskapartímann var tíð fremur
köld, oft þokur og þurrklítið, um miðj-
an ágúst gengu yfir langvarandi stór-
rigningar, sem töfðu og torvelduðu
mjög heyskap. Þurrkar voru mjög
daufir fram um miðjan september, en
þá komu mjög góðir þurrkar og hirt-
ist þá mikið hey, enda hafði þá safn-
azt mikið af heyi. En þrátt fyrir það,
þó erfitt væri að fást við hirðingar
yfir aðal sláttartímann, varð heyfeng-
ur yfirleitt mjög mikill, enda var
spretta í allra bezta lagi, bæði á tún-
um og útjörð. Haust-tíðin var æði um-
hleypingasöm. Selnt í september geys-
aði rok af suðaustri og olli það mjög
mlklu tjóni á flestum bæjum. Fuku
á sumum bæjum því nær öll gripa-
hús, en á öðrum hlöður og önnur hús.
Var þetta mjög tilfinnanlegt, þar sem
(Framh. á 4. sIðuJ
Gandhi
sem fyrr hafa haldið fram rétti
Indverja til að setja sér sjálfir
stjórnarskrá, án afskipta Breta.
Hann mun hafa haldið því fram,
að nú þegar ætti að láta kjósa
þing, er gengi frá stjórnarskrá.
Jafnframt mun hann hafa gert
þá kröfu, að Indverjar fengu
þegar yfirstjórn landvarnanna
í sínar hendur.
Milli þessarar stefnuKongress-
flokksins og tillagna brezku
stjórnarinnar er vissulega svo
langt bil, að það verður ekki
brúað, a. m. k. á svipstundu.
Flokkur Múhameðsmanna,
sem er næststærsti flokkur
landsins, hefir undanfarið gert
þá kröfu, að stofnað yrði sér
stakt ríki Múhameðstrúarmanna
í vesturhluta Indlands, því að
hann treystir ekki á sambúð
Múhameðstrúarmanna og Hind-
úa, þegar afskiptum Breta lýk-
ur. Óttast hann, að Hindúar,
sem eru miklu fleiri, muni beita
Múhameðstrúarmenn ofríki.
Tillögur brezku stjórnarinnar
tryggði ekki þessar kröfur Mú-
hameðstrúarmanna og mun það
hafa valdið mestu um, að þeir
höfnuðu þeim.
Bretar halda þvi fram, að þeir
vilji ekki veita Indverjum fullt
frelsi nú þegar, vegna þess að
þeir séu of sundurþykkir til að
fara með mál sín sjálfir. Til
sönnunar á þvi benda þeir á
deilur Hindúa og Múhameðs-
trúarmanna. Ef Bretar ætla að
bíða þangað til að þessum deil-
um lýkur, verður biðin vafalaust
löng. Samkvæmt þessari reglu
er líka vafasamt, hvort Bretar
geta sjálfir verið sjálfstæðir, því
i Bretlandi eru stórir' flokkar
íhaldsmenn annarsvegar og
sósialistar hinsvegar, mjög ó-
sammála um það, hvernig þjóð-
félagsskipunin eigi að vera.
Sumir Bretar halda þvi fram,
að Indverjar séu ekki færir um
að stjórna sér sjálfir,. Það er
vitanlegt, að Indverjar eiga nú
hina fremstu stjórnmálaleið-
toga. Annars verður ekki um það
dæmt, hvort þjóð getur stjórnað
sér eða ekki, meðan hún er und
irokuð og fær ekki að reyna
krafta sína. Kúgun þjóða hefir
frá fyrstu tíð verið réttlætt með
þeirri röksemd, að þær væru
ekki færar um að stjórna sér
sjálfar.
Þegar Stafford Cripps fór til
Indlands, varð allmikil kurr í
liði brezkra heimsveldissinna
sem vilja halda yfirráðum Breta
í Indlandi, eins lengi og unnt
er. Churchill lét þá þau ummæli
falla, að yfirvofandi árás Japana
hefði hvatt brezku stjórnina til
að taka þetta skref. „The Manc-
hester Guardian“ lét svo um-
mælt I tilefni af þessum orðum
forsætisráðherrans, að spurning
væri, hvort Indverjum þætti það
ekki tortryggilegt, að Bretar
skyldu stíga þetta spor undir
slíkum kringumstæðum. Það
hefði sennilega verið miklu
meiri von um samkomulag við
Indverja, ef þetta spor hefði
Á víðavangi
MENNTASKÓLINN.
Pálmi Hannesson hefir hreyft
DVí með tillögu, sem nú liggur
fyrir AT) Ingi, að nauðsynlegt
sé að sjá menntaskólanum í
Reykjavík fyrir auknum og
bættum húsakynnum hið bráð-
asta.
Hús skólans, sem nú er að
vísu í hers höndum, var reist
1841, en skólinn var fluttur frá
Bessastöðum til Reykj avíkur
1846. Ennfremur bendir rektor
á nauðsyn þess, að fá skólanum
meira landrými til umráða en
unnt er að fá í miðjum Reykja-
víkurbæ, þar sem skólinn stend-
ur nú. Þótt lóð skólans sé all-
stór notast illa að henni, þar
sem ekki má byggja á skóla-
túninu framan við núverandi
skólahús.
HEIMAVISTARSKÓLI?
Þá bendir rektor á, að nauð^
synlegt muni reynast að reisa
heimavistir 'fyrir nemendur að
einhverju leyti, ef skólinn verði
reistur i útjaðri bæjarins, en
erfitt muni að finna nógu rúm-
gott svæði fyrir hann inni í bæn-
um héðan af. En þá vaknar sú
spurning, hvort ekki sé rétt að
flytja skólann upp í sveit með
heimavist fyrir alla nemendur,
líkt og var í hinum forna Bessa-
staðaskóla.
SKÓLASETUR í SKÁLHOLTI.
í sambandi við þetta bendir
rektor á þann möguleika, að
skólinn yrði reistur í Skálholti,
þar sem hann upphaflega var
stofnaður fyrir nær 9 öldum.
Leggur rektor til, að skilyrði
fyrir skólasetur verði rannsak-
að fyrir næsta Alþingi og kostn-
aðaráætlanir gerðar um nauð-
synleg skólahús.
Skálholt var í raun og veru
andlegur höfuðstaður Suður-
lands um margar aldir. Síðan
biskupsstóll og latínuskóli var
flutt þaðan um aldamótin næst-
síðustu, hefir staðnum verið lít-
ill . sómi sýndur af hálfu hins
opinbera.
Mundi mörgum þykja vel við-
eigandi, að hinn sögufrægi Skál-
holtsstaður hefjist aftur til vegs
og virðingar i vitund íslenzku
þjóðarinnar.
Er þetta hið merkasta ný-
mæli, sem vel þarf að athuga.
verið stígið fyrr og undir öðr-
um kringumstæðum.
Það, sem mun einkum hafa
knúið Breta til að gera þessa til-
raun nú, er hin óhagstæða
reynsla þeirra á Malajaskaga og
i Burma. Nýlenduþjóðirnar þar
hafa enga aðstoð veitt Bretum
í baráttunni gegn Japönum, en
stundum orðið brezkum her-
sveitum til erfiðleika. Bretar
munu hafa gert sér vonir um,
að aðstaða Indverja yrði önnur
í þessum efnum, ef samkomu-
lag næðist við þá.
Mjög er um það deilt, hversu
sterkar séu varnir Breta í Ind-
landi. í amerískum blöðum hefir
(Framh. á 4. siðu)
Erlendar Sréttir
Japanir halda áfram sókn-
inni i Mið-Burma og eiga
skammt ófarið til olíunámanna
þar. Indland hefir fengið mest-
alla olíuna, sem það notar, frá
Burma.
Bevin, verkamálaráðherra,
sagði í ræðu á sunnudaginn, að
Bandamenn myndu bráðlega
hefja sókn. Hann sagði, að Bret-
ar framleiddu nú jafnmikið af
flugvélum og Þjóðverjar, og
Bandaríkin myndu innan 5—6
vikna framleíða eins mikið af
flugvélum og Þýzkaland, Japan
og Ítalía til samans.
Bretar herða nú loftárásir
sínar á Ruhrhéraðið. Einnig
hafa þeir gert árásir á her-
gagnaverksmiðjur í Norður-
Ítalíu.