Tíminn - 29.06.1943, Blaðsíða 3

67. l»lað
TfmNTV, þriðjadaglim 29. jání 1943
267
Dánarminning 5
Margrét Sígurdardóttír
Sámsstöðum
Eins og getið var um á sínum
tíma hér í blaðinu, andaðist frú
Margrét Sigurðardóttir á Sáms-
stöðum hinn 8. nóvember síðast-
liðinn. Ég hafði þá þegar ásett
mér að minnast þessarar merku
konu nokkru nánar; en af ýms-
um ástæðum hefir það dregizt
lengur en skyldi.
Margrét heitin var fædd hinn
16. febrúar 1873 að Dýrastöðum
í Norðurárdal, og voru foreldrar
hennar Sigurður Þorsteinsson
frá Höll og Þórdís Þorbjarnar-
dóttir frá Helgavatni í Þverár-
hlíð. Stóðu að henni tvær hinna
fjölmennustu og merkustu ætt-
ir þar um slóðir, Helgavatns og
Ásbjarnárstaða-ættir. Föður
sinn missti hún í æsku, en ólst
upp hjá móður sinni og seinni
manni hennar, Þorsteini Eiríks-
syni, Neðra-Nesi í Stafholts-
tungum.
Ljósmóðurfræði nam hún
rúmlega tvítug og gjörðist yf-
irsetukona í Hvítársíðuhreppi
árið 1896. Því starfi gengdi hún
síðan fram á síðustu ár, er
heilsan tók að dvína, og fylgd-
ust þar jafnan að trúmenska
og gifta sem í öðrum greinum.
Árið 1898 gekk hún að eiga
eftirlifandi mann sinn, Ólaf
bónda Guðmundsson á Sáms-
stöðum í Hvítársíðu og tók þegar
við búsforráðum með honum,
sem hún síðan hélt óslitið til
æviloka.
Þeim hjónum var 5 barna auð-
ið. Einn son sinn, Sigurð að
náfni, misstu þau á unga aldri,
og annan, er einnig hét Sigurð-
ur, uppkominn og þá kvæntan
Unni Gísladóttur Magnússon í
Borgarnesi, ágætis dreng og
efnismann. Þau þrjú, sem á lífi
eru, eru Guðmundur, sem býr
á Sámsstöðum á móti föður sín-
um, Þórdís húsfreyja að Lund-
um í Stafholtstungum, kona
Geirs Guðmundssonar bónda
þar, og Guðrún, gift Þorkeli
Kristjánssyni í Reykjavík, öll
myndar- og manndómsheil, eins
og þau eiga kyn til.
Margrét heitin var hin mesta
atgjörfiskona, bæði í sjón og
raun. Hún var fríð sýnum og
svipmikil, hávaxin og tíguleg
svo af bar. En hinn sami mynd-
arbragur er henni fylgdi jafnan
að ytri sýn, mótaði öll hennar
Störf og framkomu. Heimili
þeirra hjóna hefir jafnan verið
meðal fremstu sveitaheimila á
landinu að fyrirhyggju, fram-
taki og myndafskap, bæði utan-
garðs og innan, og fylgdust þar
að af hálfu beggja, „samhent
tryggðatök“.
Um hálfan fimmta tug ára
stjórnaði hún mannmörgu, um-
svifamiklu heimili, sem auk þess
liggur í þjóðbraut og er þing-
staður sveitarinnar, svo að erill
gestakomu og mannaferða, sem
jafnan hvílir þyngst á herðum
húsmóðurinnar á gestrisnu
sveitaheimili, bættist ofan á
annir dagsins. Og auk þess að
annast og ala upp sín eigin börn,
mátti hún, um fjóra áratugi,
leggja á sig erfiði og vökur við
að hlúa að barni og móður í
hvert sinn er hinar konurnar í
sveitinni væntu sér afkvæmis.
Það eru ekki nema afrekskonur
einar, sem leysa af hendi slík
dagsverk, sem Margrét á Sáms-
stöðum gerði. Blessuð sé minn-
ing hennar.
Bjarni Ásgeirsson.
Hér fara á eftir erfiljóð, sem
Halldór skáld Helgason á Ás-
bjarnarstöðum flutti við útför
Margrétar sálugu.
Bjarkarmál
Féllu að velli upp við íslands fjöll
œttgrónar bjarkir, — það er gömul
saga.
Fauk yfir sviðið haustsins hvita mjöll,
hvarf hm í þokur bjarmi týndra daga.
Tómleg að sýn er öll sú eyðimörk
austur og vestur, þar sem skógar stóðu.
Minnir ei sagan um þá eyddu björk
eitthvað á sögu húsfreyjanna góðu?
Skjólgróður íslands, ungviðarins hlif,
eldist og hverfur fyrr en við er litið,
hefir þá gefið burt sitt laufga líf,
lagt það í varnir, umhyggjuna, stritið.
Þegar til fulls sú lifsspeki er lærð,
leynir sér ekki, hve þær gjafir skarta,
— undir þeim merkjum fram er
stundum færð
fórn, sem að lokum kostar — brostið
hjarta.
Skjólgróður þjóðar yfir alda bil,
oftast í kyrþey, var hver sveitakona,
þar sem að náði hönd og hugur til,
— hærra bar þar ein merki íslands
sona. —
Vel fór þeim iðja, er veittu hlé og skjól,
vögguna signdu meðan aðrir sváfu,
blómknappa unga báru móti sól,
bæn sína þeirn í veganesti gáfu.
— Mamma og amma, — það er
ljóðaljóð
leikið á málsins viðkvæmustu strengi,
forspil, sem vekur þroskasöng með þjóð,
þúsunda stef, sem ómað hefir lengi.
Hlustandi bíður öld, er hverfur öld,
eftir því ljóði nýrra dætra og sona:
— Undir þeim söng á ekkert hinzta
kvöld
íslenzk í háttum, tigin sveitakona.
Vinkona góð! Mitt bleika ljóðalyng
legg ég á vöggu þinna endimarka,
haustfuglsins rómi sumarkveðju syng,
saknandi hinna grænlaufguðu bjarka,
þakkandi fyrir gengna gróðurtíð
gerfileiksmikla, fram í haustsins snjóa.
— Tómlegri er hver íslenzk fjallahlíð,
ef að hún missir sína bjarkarskóga.
Halldór Helgason.
Kennarapín/vid
Kennaraþinginu, er saman
kom á laugardaginn, lauk á
þriðjudaginn. Aðalmál þingsins
voru sjálfstæðis- og þjóðræknis-
mál. Um sjálfstæðismálið var
samþykkt svohljóðandi álykt-
un:
„Almennt kennaraþing, háð í
Reykjavík 19.—22. júní 1943,
telur það hina brýnustu nauð-
syn, að íslenzka þjóðin fylki sér
einhuga um sjálfstæðismál sín
á þessum alvarlegu tímum og
leggur áherzlu á:
Að stofnað verði lýðveldi á ís-
landi, svo fljótt sem verða
má.
Að setuliðið hverfi úr landi taf-
arlaust að stríðinu loknu.
Að treyst sé og trygðð menning-
arleg, fjárhagsleg og við-
skiptaleg samvinna við ná-
grannaþjóðir vorar, svo og
hverja þá þjóð, sem á að-
stöðu og vilja til friðsam-
legra viðskipta við oss.
Að þar sem vitað er, að sjálf-
stæðisréttur vor mun um
ókomnar aldir, eins og
hingað til, byggjast á bók-
menntaafrekum, listum, vís-
indum og alþýðumenningu,
þá verði hvorki sparað fé,
orka né annað, sem verða
má til viðhalds og efling-
ar þessum máttarstoðum
sjálfstæðis íslenzku þjóðar-
innar.“
Þá var samþykkt sú áskorun
til fræðslumálastjórnarinnar,
að rannsakað yrði, hvernig á-
hugi barna og unglinga fyrir
fornbókmenntum, móðurmálinu
og þjóðarsögum yrði bezt vak-
inn, og bent á nokkur atriði, er
að gagni gætu komið í þeim
efnum.
Vinnið ötullega tgrir
Tímann.
Feðnr og synlr
FRAMHALD.
Heiðveig Tell hafði háttað Walter son sinn snemma kvölds.
Hún breiddi vel yfir hann, sléttaði föt sín og ávarpaði Vilhjálm.
„Vilhjálmur! Það er kominn tími til, að við konur hér í Sviss-
landi hervæðumst, ef karlmenn gera það ekki. Herra Stauffacher
og Geirþrúður hafa beðið okkur að tala við sig í kvöld.“
Vilhjálmur svaraði fáu. Hann stóð lengi í dyrum úti og horfði
yfir sveitina. Þegar Heiðveig var ferðbúin, lögðu þau þegjandi af
stað.
Fátt var talað, unz þau voru setzt fjögur saman í litla stofu í
hinu nýja húsi herra Stauffachers. Svipur Heiðveigar var furðu-
lega harður og geigvænlegur og sem eldur brynni úr bláu aug-
unum hennar. Allt umburðalyndi var rokið út í veður og vind.
„Og þú, Vilhjálmur,“ sagði hún í miðjum umræðunum, „þó að
þú eigir að heita maðurinn minn, þá vildi ég, að þú hlytir sem
mesta skömm fyrir dáðleysi þitt, og þið allir, karlmennirnir. —
Nei, Geirþrúður, ég ætla að segja það, sem mér býr í brjósti: Hvaða
gagn var í því, þó að þú bjargaðir lífi Konráðs Baumgartner með
þessari siglingu yfir vatnið? Líf hans er honum einskis vert.
Slík verk bjarga aldrei föðurlandi okkar.“
„Líf hans var í bráðri hættu,“ svaraði Vilhjálmur hóglátlega.
„Ég held, að honum væri betra að deyja en lifa eins og skógar-
maður á mörkum og fjöllum. Fyrr ættu menn að þora að rísa
upp og drepa níðingana en lifa slíku flóttalífi. Hvað bíður Wal-
ters okkar? Harðstjórar munu miskunnarlaust kúga börn okkar,
þegar þau vaxa upp. Það verður arfur þeirra.“
Herra Stauffacher kinkaði kolli til samþykkis. Kona hans
lagði líka orð í belg.
„Þetta er satt, Heiðveig," sagði hún. „Þessir útlendu harð-
stjórar munu drottna yfir landi okkar, — landinu okkar, sem
aldrei hefir lotið veldi nokkurs útlendings. Hvílíkar mæður erum
við að geta horft á það, að synir okkar séu dæmdir til þess að
verða beiningamenn og fótaþurrkur illvirkja, og dætur okkar
ambáttir og frillur útlendinga!“
*
Árangur þessara samræðna varð sá, að Stauffacher og Vil-
hjálmur Tell efndu til leynilegs fundar á afskekktu engi við
Luzernvatn.
Aðfaranótt 17. dags nóvembermánaðar 1307 komu svo þrjátíu
áhrifamestu og vígfúsustu menn skógarríkj anna saman á eng-
inu við vatnið. Þar var gott til leynilegs fundahalds, hávaxinn
gróður og þyrpingar klettadranga, þar sem auðvelt var að dylj-
ast. Þetta var stjörnubjört nótt og kalt í veðri. Einn af öðrum
tíndust fundarmenn á skógarengið. Þeir voru allir búnir síðum
stökkum og vopnaðir, ef svo kynni að bera til, að þeir sættu
árás.
Þeir kveiktu eld milli klettanna og settust umhverfis hann. Öll
fylkin þrjú áttu þarna fulltrúa.
Fundurinn stóð lengi nætur. Hétu allir að fylgjast vel að í
málum landsins og bregðast ekki hver öðrum. Að öðru bar þeim
margt á milli. Stauffacher og hinir rosknari menn vildu forðast
öll harðræði, hvers konar sem væru, þar til þau væru óumflýj-
anleg.
„Við þekkjum allir Albert hertoga," sagði hann og lagði mikla
áherzlu á orð sín. „Ef til ófriðar dregur, verður okkur auðvelt að
dyljast hér í fjalllendinu, og fáir menn geta auðveldlega varið
stórum her fjallaskörðin.“ Hann þagnaði snöggvast og bjarm-
inn frá eldinum flökti um andlit hans, er hann reri fram í gráð-
ið. „En engu síður geta hersveitir hertogans lagt þorp og bæi í
rústir, eytt akra og gróðurlendi og rænt búfénaðinum. Og það
mun Albert hertogi ekki skirrast við að gera. Land okkar er
auðugt, en eftir slíkt blóðbað yrði það snautt. Ófriður er sjaldan
réttlætanlegur. Kjörorð okkar á að vera: „Þú skalt eigi mann
deyða.“
Að þessari ræðu lokinni bað einn prestanna fyrir skógarríkjun-
um og bræðralagi allra.manna á jörðunni.
Síðan skyldu allir vinna ættjörðinni eið að sverði. Tveim
sverðum var stungið í völlinn, rétt við eldinn; önnur voru lögð
hjá þeim í kross á jörðina. Síðan mynduðu allir viðstaddir hring
um sverðin, lyftu hægri hönd hátt upp, þuldu fornan eiðstaf
og hétu því að skiljast aldrei né unna sér hvíldar, fyrr en oki
harðstjórans hefði verið létt af landinu.
Dagur ljómaði i austri og rósrauðum morgunbjarma sló á
snækrýnd Alpafjöllin, er fundarmenn skildu og héldu brott, tveir
og þrír saman. Stauffacher bældi niður eldinn og slökkti. Hann
varð því einna síðbúnastur. Hann tók sverð sitt af grundinni og
renndi því í slíðrið. „Guð gefi það verði aldrei nauðsynlegt," sagði
hann við Vilhjálm Tell, „að bregða þessu sverði í orrustu.“
Síðan tók hann undir hönd Tells, og þeir leiddust brott gegnum
skóginn í morgundýrðinni.
*
Orðrómur um uppreisnarhug barst Gessler til eyrna. Harð-
stjórn hans og ranglætisverk voru í þann veginn að bera ávöxt.
Hann herti tökin. Þó liðu enn nokkrar vikur, svo að ekkert
bólaði á skipulögðu viðnámi af hálfu Svisslendinga. Öðru hverju
hittust þó foringjar þeirra á Rutlíengi og báru saman ráð sín, og
enn þótti þeim ekki tímabært að láta hart mæta hörðu.
Loks datt Gessler ráð í hug, er hann hugði að mundi hrífa til
þess að leiða í ljós, frá hverjum væri mótspyrnu að vænta. Hann
lét reisa varða á fjölförnu torgi framan við kirkjuna í mark-
aðsbænum Altorf, og ofan á hann lét hann festa skjaldarmerki
hertogans, sett gimsteinum. Flokkur austurríkskra hermanna
var látinn standa vörð um súluna, og öllum íbúum skógarríkj-
anna, sem þarna áttu leið um, var skipað að krjúpa á kné og
taka ofan höfuðfat sitt í virðingarskyni við hið austurríkska
vald. Þessu nýmæli átti að koma á á laugardegi, þegar krökt væri
af fólki á torginu.
Stauffacher var biðbragðsfljótur, er honum bárust þessi tíð-
indi. Sendimenn hans þustu fram og aftur með fyrirskipanir hans.
Það kom líka á daginn, að fyrirmælum hans hafði verið vel til
skila haldið, því að allan daginn stóðu hermennirnir vörð á
mannlausu torginu, þar sem venjulega var ys og þys á slíkum
degi. Svo undarlega brá við, að enginn steig fæti á torgið, hvorki
karl né kona, fullorðnir né börn.
Á sunnudagsmorgun komu hermennirnir snemma á vörðinn og
hugðu gott til glóðarinnar, því að enginn komst til kirkju án þess
að ganga yfir torgið og framhjá súlunni. En bæjarfólkið hafði
líka farið snemma á fætur og var þegar komið í kirkjuna. Þaðan
barst sálmasöngur og ákall kirkjugestanna.
TÍMINN er víðlesnasta auglýsiugablaðið!
Samband ísl, samvinnufélaga:
Samvinnumenn:
Hafið eftirfarandi í huga:
Tekjuafgangi kaupfélags er úthlutað tll fé
Iagsmanna í hlutfalli við viðskipti þeirra.
Blautsápa
frá sápuverksmiðjmmi Sjöfu er almennt við-
urkennd fyrir gæði. Flestar húsmæðnr nota
Sjafnar-blautsápu
Tilkynníng frá í. S. í.
Að gefnu tilefni fyrirskipar stjórn íþróttasambands íslands,
að enginn knattspyrnumaður megi keppa á öðrum stígvélaskóm,
í knattspyrnukeppni, en sem sérstaklega eru til þess gerðir og eru
löglegir samkvæmt 12. grein knattspyrnulaga í. S. í.
Þetta tilkynnist hérmeð til eftirbreytni.
Stjórn Iþróttasambands íslands.
Frá Sumardvalarnefnd
Skrifstofa nefndarinnar er flutt í Iðnskól-
ann. Opin kl. 2—7 síðd., laugardaga kl. 2—4.
Sími 2344. N E F N D IN.
Tilkyiining
um innflutning á vörum sem keyptar
eru frá Bandaríkjunum með aðstoð
Láns- og’ leigustofnunarinnar.
Viðskiptaráðið mun fyrst um sinn, þar til annað verður ákveðið
annast innkaup neðangreindra vara fyrir innflytjendur:
1. Járn og stálvörur: í
) plötur og bitar,
b) vír og vírnet,
c) saumur,
d) pípur,
e) stéypustyrktarjárn.
2. Aðrir málmar:
a) kopar,
b) aluminium,
c) blý,
d) tin,
• e) zink.
3. Gúmmívörur:
a) hjólbarðar og slöngur,
b) gúmmískóf atnaður,
c) aðrar vörur úr gúmmi.
4. Sólaleður.
5. Smjörlíkisolíur.
6. Díeselvélar og rafmagnsvélar.
7. Landbúnaðarvélar og bifreiðar.
8. Vélaverkfæri.
9. Efni og varahlutir .til símstöðva, símlagna,
bátatalstöðva og viðtækja.
10. Skotfæri og byssur.
11. Önglar.
12. Skrifstofuvélar.
13. Rafmagnsrör.
14. Flöskuhettur.
Tilkynning þessi tekur þó ekki til þeirra pantana á fram-
angreindum vörum, sem þegar hefir verið leyft að framleiða
og flytja út frá Bandaríkjunum. Hins vegar mun Viðskiptaráð-
ið ekki veita aðstoð við útvegun forganga- og útflutningsleyfa
fyrir þessar vörur, meðan þær verða keyptar til landsins fyrir
milligöngu ráðsins.
Viðskiptaráðið áskilur sér rétt til að krefjast þess, að inn-
flytjendur sameinist um pantanir á þessum vörum, þar sem
því verður við komið, og að hver pöntun nái tilteknu lágmarki,
að þvi er magn eða verðmæti áhrærir.
Reykjavík, 24. júní 1943.
ytðskiptarAðib.