Tíminn - 10.11.1944, Blaðsíða 1

Tíminn - 10.11.1944, Blaðsíða 1
RITSTJÓRI: ÞÓRARINN ÞÓRARINSSON. ÚTGEFPANDI: PRAMSÓKNARFLOKKURINN. PRENTSMIÐJAN EDDA hJT. Símar 3948 og 3720. RITSTJÓRASKRIFSTOFDR: EDDUHÚSI, Llnfkargðtu 9A. Símar 2353 oc 4373. AFGREIÐSLA, rNNHETMTA OO AtTGLÝSINGASKRIFSTOFA: EDDUHÚSI. Lindargötu 9A. Síml 2323. 28. árg. Reykjavík, föstudagimi 10. nóv. 1944 95. folaö Frumvarp Framsóknarilokksíns um gjaldeyri til kaupa á fullkomnum Íramleiðslutækjum Mynd þessi var tekin af Roosevlt jorseta síðastl. sumar, þegar hann lýsti yfir því, að hann myndi verða við tilnefningu flokksþings demo- krata, sm forsetaefni flokksins. Hann var þá staddur í járnbrautárvagni og flutti þaðan útvarpsrœðuna, þar sem hann tilkynnti þetta samþykki sitt. í klefanum hjá honum er einn sona hans, James Roosevelt sjólið^- foringi og kona hans. Roosevelt vann glæsilegan kosningasígur Forsetakosningarnar í Bandarfkjunum, sem fóru fram 7. þ. m., hafa orðið glæsilegur sigur fyrir Roosevelt og stefnu hans. Boosevelt náði sjálfur kosningu með miklum atkvæða- mun og fiokkur hans fékk öruggan meirihluta í báðum deildum þingsins. Aður en kosningarnar hófust, var talið nokkurnveginn víst, að Roosevelt myndi bera sigur úr býtum, en hins vegar var talið vafasamt, að flokkur hans, demokratar, myndi vinna þing- kosningarna'r, er fóru fram sam- timis, því að persónulegar vin- sældir Roosevelts myndi ekki styrkja flokkinn eins mikið í þeim og í forsetakosningunum. Ef demokratar hefðu tapað þingkosningunum, myndi hafa skapazt svipuð viðhorf og eftir seinustu heimsstyrjöld, þegar Vilson var forseti, en andstöðu- flokkur hans hafði meirahluta á þingi. Alls neyttu um 50 milj. kjós- enda atkvæðisréttar síns. Pulln- aðartölur verða ekki kunnar fyrr Aldarafmæli dönsku lýðháskólanna Flokkurínn leggur til ad 460 milj. kr. af erlendam gjaldeyri bankanna verði ekki rádstafað til annars en kaupa á framleiðslutækjum f samningum þeim, sem fram fóru um myndum þjóðstjórnar, lagði Framsóknarflokkur- inn áherzlu á, að inneignir þær, sem bankarnir hafa safnað erlendis, yrðu ekki gerðar að eyðslueyri, heldur yrði þeim varið til að afla nýrra og fullkominna framleiðslutækja og til að raflýsa landið. Þegar sýnt þótti, að ekkert myndi af slíkri stjórnarsamvinnu verða, lagði Fram- sóknarflokkurinn fram frumvarp á Alþingi, þar sem gert er ráð fyrir, að 460 milj. kr. af inn- eign bankanna erlendis verði lagðar á sérstakan reikning í bókum þeirra og má aðeins nota þær innstæður til kaupa á framleiðslutækjum. , - i Nokkru eftir að þetta frv. Framsóknarflokksins var iiutt, gerðu stjórnarflokkarnir upp- skátt, að þeir myndu vinna að því, að 300 milj. króna af erlendum inneignum bankanna yrðu geymdar á þennan hátt. Sú upphæð er þó hvergi nærri nógu há, ef tryggja á nægan gjald- eyri til nauðsynlegrar eflingar framleiðslunnar og byggingu raforkuvera. Útvegsfróðir menn á- ætla, að sjávarútveginum einum myndi vart nægja sú upphæð. Þá er allt eftir til annara atvinnuvega og raforkubygginga. Virðist það meira en ógætilegt af stjórnarflokkunum að vilja ekki tryggja meiri erlendan gjaldeyri til þessarar notkunar og láta það alveg óbundið, að næst- um eins há upphæð í erlendum gjaldeyri, sem bankarnir eiga nú, verði hreinn eyðslueyrir. Síðastl. þriðjudag var aldaraf- mæli dönsku lýðháskólanna. Grundtvig, sem Timinn birtir hér mynd af, var áhrifamesti og merkilegasti brautryðjandi þeirra. í neðanmálsgrein Tímans í dag, sem er eftir Friðrik Á. Brekkan rithöfund, er Iýst starfi og áhrifum þessara merkilegu óg sérstaeöu menntastofnana. en í næsta mánuði, því að öll hermannaatkvæði verða ekki fyrr komin fram. Það var þó Ijóst af atkvæðatalningunni þeg- ar á miðvikudagsmorgun, að Roosevelt yrði kjörinn og -sendi Dewey, mótframbjóðandi hans, honum þá heillaóskir. í gær- morgun stóðu tölurnár þannig, að Roosevelt hafði 23 % milj. at- kvæða, en Dewey rúmlega 18 milj. Roosevelt var þá öruggur með 412kjörmenn af 531 alls. í kosningunum til fulltrúa- deildarinnar stóðu tölur þannig í gær, að demokratar höfðu unnið 223 þingsæti, republik- anir 142, en óvíst var enn um 87. í kosningum til. öldunga- deildarinnar höfðu demokratar unnið 17 þingsæti, en republik- anir 10, en aðeins var kosið til y3 hluta hennar, en hún er skip- uð 92 fulltrúum. Frægustu einangrunarsinn- arnir, Hamilton Fish og Nye, féllu í kosningunum. Bæði Roosevelt og Dewey beittu sér gegn kosningu þeirra. Roosevelt hafn- aði sfuðningi kommúnista Einna sterkasta vopn repu- blikana gegn Roosevelt í kosn- ingunum, var stuðningur kom- múnista við hann. Þeir hafa áður haft sérstakan frambjóð- anda, en treystust nú ekki til þess, og studdu því Roosevelt. Roosevelt lýsti yfir því, að hann kærði sig ekki um stuðning þeirra og óskaði þess, að þeir kysu sig ekki, þar sem þeir væru erlendur flokkur. Kommúnistar í Bandaríkjunum hafa þó slitið formlega öllu sámbandi við Moskvu,, lagt niður flokk sinn og kalla nú samtök sín aðeins fræðslufclag. f greinargerðinni fyrir frv. Framsóknarflokksins er það skýrt tekið fram, að flokkurinn álíti þó slíka festingu því aðeins koma að gagni, að dýrtíðin sé færð í það horf, að tryggður sé hallalaus rekstur atvinnuveg- anna, og menn vilji því kaupa framleiðslutæki fyrir gjaldeyr- inn. Skilur þar einnig milli hans og stjórnarflokkanna, sem álíta þess , enga þörf að færa niður kaupgjaldið og verðlagið. Framangreint frv. Framsókn- arflokksins um gjaldeyri til kaupa á framleiðslutækjum, sem flutt er af þeim Skúla Guð- mundssyni og Eysteini Jónssyni í neðri deild, hljóðar á þessa léið: Af þeím erlenda gjaldeyri, sem Landsbanki íslands og Útvegs- banki íslands h.f. áttu 1. okt. 1944, skulu 85% — áttatíu og fimm af hundraði — færast á sérstaka reikninga í bókum þeirra. Af þeim innstæðum má aðeins selja gjaldeyri gegn sér- stökum leyfum viðskiptaráðs til kaupa á framleiðslutækjum og efni til þeirra, svo sem skipum og efni til skipasmíða, vélum til skipa, landbúnaðarvélum, efni til rafveitna og vélum og efni til verksmiðja, einkum þeirra, er vinna vörur úr innlendum hrá- efnum. Nánari ákvæði um fram- kvæmd laga þessara skulu sett með reglugerð. Lög þessi öðlast þegar gildi. Greinargerð frv. er svohljóð- andi: Með þessu frv. er lagt til, að mestur hluti þess erlenda gjald- eyris, sem íslenzku bankarnir eiga nú, skuli færður á sérstaka reikninga hjá bönkunum og að sá gjaldeyrir skuli eingöngu seldur þeim, er vilja kaupa fyrir hann framleiðslutæki eða efni til þeirra, svo sem nánar er fram tekið í 1. gr. frumvarpsins. Er með þessu stefnt að því að tryggja, svo sem tök eru á, að inneignir landsmanna hjá öðr- um þjóðum verði notaðar til efl- ingar atvinnuvegum þjóðarinn- ár, en eyðist ekki til kaupa á venjulegum neyzluvörum. Enn liggja ekki fyrir skýrsluj um inneignir bankanna í út- löndum 1. okt., en gera má ráð fyrir, að þær séu nálægt 540 miljónum króna. Samkvæmt því ætti sú upphæð, sem lögð yrði til hliðar á þann hátt, er frum- varpið gerir ráð fyrir, að jafn- gilda um það bil 460 milj. kr. Þannig þarf að búa að sjávar- Útveginum, að á næstu árum verði mikil eftirspurn eftir er- j lendum gjaldeyri til aukningar og endurnýjunar skipastól landsmanna og til kaupa á vél- um og öðru, er með þarf tU aukinnar hagnýtingar sjávar- afurða, og verður því meirihluti þessarar fjárhæðar væntanlega njotaður í þarfir sjávarútvegsins. Þess má geta, að nýlega hefir Alþingi borizt áskorun frá Far- manna- og fiskimannasam- bandi íslands, um að lögfe^ta eigi minna en 300 milj. króna af gjaldeyriseign bankanna skuli varið í þarfir sjávarútvegsins, og ætti það að vera tryggt, ef frv. þetta verður samþykkt, .að þeir, er vilja leggja fé til aukn- ingar skipaflotanum og á annan hátt til eflingar sjávarútvegin- um á næstu árum, geti fengið keyptan erlendan gjaldeyri, sem nemur a. m. k. þeirri fjárhæð, sem nefnd er í erindi Far- manna- og fiskimannasam- bandsins. Þá þarf að líta á þarfir iand- búnaðarins að þessu leyti og tryggja, að nægur gjaldeyrir verði til kaupa á stórvirkum vél- um til jarðræktar og öðrum landbúnaðarvélum, sem nauð- synlegt er að kaupa, til þess að unnt verði á næstu árum að koma ræktun og heyöflun í það horf, að allur heyfengur lands- manna verði tíikinn á ræktuðu, vélfæru landi. En til þess að fullnægja þeirri þörf landbim- aðarins ætti ekk i að þurfa nema (Framhald á 8. síðu) NÝTT HEFTI AF DAGSKRÁ Annað hefti Dagskrár, tímarits ungra Framsóknar- manna, kom út í byrjun sein- asta mánaðar. Flytur það eins og fyrsta heftið, er kom út fyrr á árinu, margar vandað- ar yfirlitsgreinar um stjórn- mál og félagsmál. Heftið hefst á grein eftir Hilm- ar Stefánsson bankastjóra, er nefnist Dagskrá komandi dags. Er þar rætt um lausn sjálfstæð- ismálsins og fyrstu verkefnin, sem bíða hins unga Iýðveldis. Næsta greinin er eftir Ólaf Jó- hannesson lögfræðing og nefn- ist: Um stjórnskipun hins ís- lenzka lýðveldis. Fjallar hún um setningu nýrrar stjórnar- skrár og þau atriði, sem þar koma til athugunar. Þriðja greinin er eftir Skúla Guð- mundsson alþingismann og heitir: Rafmagn í allar byggðir landsins. Er þar rákin saga máls- ins og sýnt fram á, hvernig hrinda megi því í framkvæmd; þá er kvæði eftir Hörð Þórhalls son, 17. júní 1944. Fjórða grein- in er eftir Jóhannes Elíasson, og segir þar frá störfum Al- þingis 1943. Fimmta greinin er þýdd úr bók eftir Edward Ben- e's, forseta Tékkóslóvakíu, og (Framhald á 8. síðu) Byggingamálasýníngin Síðastl. þriðjudsig var opnuð sýning hér í Reykjavík (í Hótel Heklu) á vegum byggingarmála- ráðstefnunnar. Sýning þessi er fróðleg og skemmtileg. Þar gefnr margt að líta, sem viðkemur byggingar- tækni og innlendri framleiðslu byggingarefna. .Skal hér aðeins minnzt lauslega á þaS helzta: Tvenns konar líkö n eru þarna af framtíðarskipulagímiðbæjar- ins, annað er tillaga skipulags- nefndar ríkisins, en hitt tillaga þeirra Bolla Thoroddsen, Einars Sveinssonar og Valgeiirs Björns- sonar. Báðar ttllögu rnar gera ráð fyrir mikluin breytingum frá því sém nú er. Á sýningunni eru líkön og uppdrættir ýmissa merkra bygg- inga svo sem: Meiaskólans, Vinnuheimili S. £. B. S. cg Laug- arneisldrkju, o. fL Á sýningunni eru einnig flest- ar þær byggingarefhategundir, sem rutt hafa sér hér til rúms á síðari árum. Þarha eru nokkur athyglisverð línurit, varðandi húsabyggingar í Reykjavík. Eitt þessara línurita sýnir t. d. að 1934 kostaði 6,5 milj. kr. að byggja 149 þús. m3, en 1943 kost- aði 47,5 milj. að byggja 181 þús. m3. Þess skal að lokum getið, að Stefán Jónsson teiknari hefir séð um innréttingu á sýningar- salnum, ráðið niðurröðun sýn- ingarmuna og teiknað línurit. Sýningunni er í alla staði vel og smekklega fyrir komið. Reykvíkingar ættu að nota tækifærið og sjá þessa sýningu, hina fyrstu byggingarmálasýn- ingu, sem haldin hefir verið hér á landi Vilhelm Moterg Framhalds- sögur Tímans Þekktar sögur eftír fræga Norðurlanda- höiunda f dag hefjast tvær fram- haldssögur í blaðinu, önnur ætluð fullorðnum, hin börn- um. Er sú íyrrtalda eftir sænska rithöfundinn Vilhelm Moberg, en hin er eftir Carl Ewald, danskt skáld, er uppi var nm'og fyrir síðustu alda- mót. Vilhelm Moberg er einn allra fremsti rithöfundur Svía nú, maður rösklega hálffimmtugur. Hann hóf rithöfundarferil sinn sem blaðamaður og starfaði við ýmis blöð. Upp úr 1920 tók hann að skrifa bækur og gaf sig fyrst í stað einkum að leikritagerð. En Innan skamms fóru að birtast eftir hann sögur úr lífi alþýð- unnar og vöktu þær þegar mjög mikla athygli. Af þessum toga eru sögurnar „Raskens" (1927), „Lángt frán landsvágen" (1929) og „De knutna handerna" 1930). En er hér var komið tók hann að fjalla um ýmis þjóðfélagsleg vandamál og um slík efni snúast binar siðari sögur hans. Fyrstu sögur hans af þessu tagi voru „A. P. Rossell bankdirektör" (1932) og „Mans kvinna" (1933), en það er hin síðarnefnda þessara tveggja, sem nú birtist sem framhaldssaga hér í blað- inu. Gerist hún í sænsku sveitaþorpi á 19. öld. Vakti hún mikla athygli, er hún kom út, og jók mjök álit höf. hennar. Meðal þess, sem Moberg hefir skrifað, síðan „Mans kvinna" kom út, er hinn mikli og ágæti sagnabálkur hans um Knut To- ring í þrem stórum bindum („Sánkt sedebetyg", „Sömnlös" og „Giv oss jorden"), er byrjaði aö koma út 1935. Vilhelm Moberg er þróttmikill raunsæismaður og aðdáandi sveitalífsins. Flest yrkisefni sín sækir hann til fólksins í smá- lenzku sveitunum, er hann þekk- ir bezt og ann mest. Stíll hans er frábærlega fágaður og höf- undareinkenni skýr. Bersögull er hann, en aldrei ruddalegur. Carl Ewald fæddist í Slégvík 1856 og andaðist 1908. Hann hóf 9innig rithöfundarferilinn með bví að gerast blaðamaður, tæp- lega þrítugur að aldri. Á níunda tug aldarinnar tók hann að ger- ast aðfaramikill rithöfundur, og varð hann því aðsópsmeiri á því sviði sem lengra leið á ævina. Er mjög samblandað gamni og alvöru í ritum hans, og náði hann miklum vinsældum, ekki sizt meðal unglinga. Þekktastur <ír hann fyrir ævintýr sín og wgulegar skáldsögur, er hann lagði mikla rækt við og skrifaði margar síðasta áratug nítjándu aldarinnar. Ewald var einnig merkur nátt- úrufræðingur og uppeldisfræð- ingur og gætir þess viða í ritum hans. Frjálslyndur var hann, bæði í stjörruaaáluin og tarúmAl- \

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.