Tíminn - 01.12.1944, Blaðsíða 3

Tíminn - 01.12.1944, Blaðsíða 3
1411. blað TlMEWí, föstudaginn 1. des. 1944 427 HERMANN JÓNASSON: EINS OG HORFIR Þinghlé og f járjög. Það er fremur tíðindalítið í ís- lenzkum stjórnmálum síðasta mánuðinn. Stjórnin og stefna hennar er enn tæplega byrjuð að sýna sig í verki. Það var á allra vitorði, að rík- isstjórnin gerði rúmlega hálfs- mánaðar hlé á þingfundum, til þess að hún gæti í ró og næði komið sér saman um leið til auk- innar tekjuöflunar handa ríkis- sjóði, enda er það fyrsta og eitt stærsta verkefni ríkisstjórnar- innar, þar eð ríkissjóður er mjög þurfandi fyrir auknar tekjur. Almennt munu menn hafa vænzt þess, að ríkisstjórnin legði nauðsynleg fjáröflunar- frumvörp fyrir Alþingi, þegar eftir þinghléið. Svo hefir þó ekki orðið og mun stjórnin telja sig vanbúna þess. Ennþá er því allt í óvissu um, hvaða leið stjórnin ætlar sér að fara til aukinnar tekjuöflunar. Þegar fundir hófust að nýju eftir þinghléið, birti Morgun- blaðið, sem er málgagn forsæt- isráðherra, forustugrein undir f yrirsögninni: „Eftir þinghlé- ið". í lok greinar þessarar er stefnuyfirlýsing rkisstjórnar- innar í fjármálum, og segir þar svo: „Hin nýja þingræðisstjórn verður að koma fjárhag ríkis- sjóðs í lag, þvi það mundi hefna sín grimmilega síðar, ef halla- rekstur verður á ríkisbúskapn- um, þegar atvinnutekjurnar fara að rýrna". Mjóg margir íslendingar munu að vísu Tfta svo á, að við hefðum átt að greiða ríkisskuld- irnar nú í góðærinu. En allir munu vera sammála um, að sú stefna, sem stjórnarblaðið hér setur fram, að safna ekki skuld- um í mesta góðærinu, sé lág- markskrafa. Eins og nú stendur, er talið, að ríkisstjórnin hyggist það fyrir að láta afgreiða fjárlagafrumvarpið til þriðju umræðu, en leggja að því loknu fram á Alþingi frum- varp i til laga um tekjuöflun handa ríkissjóði, nægilega til þess að fjárlögin verði tekju- hallalaus, — ef marka má stefnuyfirlýsingu málgagns for- sætisráðherra. Þjóðlegt sjjónarmið. Það hafa heyrzt raddir um það frá nokkrum Framsóknar- mönnum, að þeir hafi verið óá- nægðir yfir því, að Framsóknar- flokkurinn bauð Sjálfstæðis- flokknum stjórnarsamstarf eins og landsmönnum hefir verið birt. Þessir góðu flokksmenn segja flestir eitthvað á þessa leið: „Framsóknarflokkurinn átti enga sök á tvöföldun dýrtíðar- innar, sem óstjórnin olli 1942. Hann á enga sök á þvi, hve erf itt reynist, sökum aukinnar dýrtíðar, að koma saman tekju- hallalausum fjárlögum og að sumt af frarrjleiðslunni er þegar orðkm hallarekstur og annað að verða það". Þeir telja, að það hefði verið í mesta máta óhyggi- legt af Framsóknarflokknum að ganga til samstarfs við Sjálf- stæðisflokkinn, setjast í þetta skuldabú óstjórnarinnar frá 1942 og taka á sitt bak afleiðing- ar þeirra verka, er þá, voru unn- in gegn hans vilja og þrátt fyrir hans aðvaranir. Það skál þegar viðurkennt, að það leikur ekki á tveim tungum, að frá flokkslegu sjónarmiði eru þessi rök alveg rétt. En þannig vildi flokkurinn ekki líta á mál- ið, og um það var þingflokkurinn alveg einhuga. Við nánari íhug- un munu flokksmenn allir fall- ast á, að stefna flokksins hafi verið rétt. Framsóknarflokkurinn hafði ástæðu til að líta svoiá allan septembermánuð s. 1., að Sjálf- stæðisflokkurinn hefði gert sér það fyllilega ljóst, að stöðva yrði dýrtíðina. Flokkurinn lýsti því hvað eftir annað yfir og al- veg sérstaklega fulltrúar hans í tólfmanna-nefndinni, að land- búnaðarverðið mætti með engu móti hækka. En þar á móti yrði að koma, að öllum verkföllum yrði hætt án, nokkurrar kaup- hækkunar, néma hjá þeim allra lægst launuðu, sem væru í óþol- andi ósamræmi við aðra. Forvíg- ismenn flokksins töluðu þannig sem þetta væri hin eina hugs- anlega stefna»í dýrtíðar- og at- vinnumálum og virtust hjartan- lega sammála Framsóknar- flokknum um það, að öll hækk- un á kaupi og landbúnaðarvör- um, — aukin dýrtíð, — fæli i sér dauða fyrir framleiðsluna, inn- an stundar. í blöð flokksins var ritað á sömu lund. Það hefir tíðkazt hingað til, hvaða siði sem framtíðin kann að bera í skauti sínu —, að taka nokkurn veginn trúanlegt það, sem forvígismenn flokka og blöð lýsa yfir, að sé stefna þeirra í ákveðnu máli. Það var því bein skylda Fram- sóknarflokksins að gera það, sem hann gerði, að bjóða Sjálf- stæðisflokknum stjórnarsam- staff \xm að stiga . fyrsta skrefið 'í dýrtíðarmálunum, að stöðva dýrtíðina, — og lækka síðan. Framsóknarflokkurinn hefir einatt gert sér það ljóst og aldrei frá þeirri stefnu hvik- að, að slíkar aðgerðir eru eina leiðin nú á næstunni til þess að koma fjárhag ríkissjóðs og framleiðslunni á viðunandi fjár- hagsgrundvöll. Framsóknarflokkurinn gerði sér það og vissulega ljóst, að það væri ekkert ánægjulegt að hefja slíkt samstarf við Sjálf- stæðisflokkinn eftir þá reynslu, sem hann hafði hvað eftir ann- að af því fengið. Allar líkur benda til, að af því samstarfi hefði hlotizt flokkslegt tap. En með því að hafa hlutlausan for- sætisráðherra, varð komið í veg fyrir nokkuð af þeirri gagn- kvæmu tortryggni, sem rótgróin er milli flokkanna síðan vorið 1942. Ef samstarfinu var þannig fyrir komið, var líklegt að tak- ast mætti að mynda nýja gagn- kvæma tiltru milli þessara flokka. Þegar svo var komið, .gat samstarfið milli flokkanna tveggja orðið nánara síðar, eða milli þeirra og fleiri flokka. En í byrjun októbermánaðar, nokkru eftir að bændur buðust til að bjarga fjárhag ríkissjóðs og framleiðslunni með því að hækka ekki verðlag á landbún- aðarafurðum, fær Ólafur Thors tilboð frá kommúnistum um stuðning til stjórnarmyndunar. Og þá skeður það, að forvígis- menn Sjálfstæðisflokksins og meginið af flokknum söðla ger- samlega um í dýrtíðarmálunum. Sést þetta greinilegast á því, að fyrsta verk ríkisstjórnarinnar og Ólafs Thors var að hálf-kúga prentsmiðjueigendur,til þess að hækka kaup hjá prenturum, og sennilega hefir verið svipað uppi á teningnum um hækkun á kaupi hjá járnsmiðum, en þessar tvær stéttir voru áður hæst launaðar meðal iðnaðar- 'manna. Það vakti og mikla at- hygli, að forsætisráðherra lýsti því yfir á Alþingi, að frámleiðsl- an gæti hæglega borgað það kaup, sem..;nú væri greitt eftir hækkunina, og sumt af henni gæti enn hækkað kaupið. Hann virðist að vísu þá hafa gleymt því, að borgaðar eru 20—25 milj. kr. úr ríkissjóði til að bæta upp landbúnaðarvörur á erlend- um markaði og til að halda niðri landbúnaðarverðinu innanlands; til þess að aðrar atvinnugreinar svo sem bátaútvegurinn og frystihúsin stöðvist ekki vegna dýrtíðarinnar. Sams konar kúvending og hjá formanninum hófst i aðalblaði Sj álfstæðisf lokksins. Framsóknarflokkurinn. gerði tilboð sitt um samstjór'n með Sjálfstæðisflokknum vegna þess, að hann veit, að það er þjóðinni nauðsynlegt að stöðva og síðar að lækka dýrtíðina. Með engu öðru móti verður læknuð sú ban- væna sýking, sem fjármálalíf okkar er nú haldið af. En eftir að Sjálfstæðisflokk- urinn itók aftur í byrjun októ- bermánaðar hina nýju trú á hækkun kaupgjalds og vaxandi BÓKMENNTIR OG LISTIR Ntjjjur sögur eítir Þóri Bergsson. Þórir Bergsson er ekki mikil- virkur rithöfundur, en mikils virtur eigi að síður. Þriðja bók einmitt þeim iðnaði, sem þeir hans> )>Nýjar sögur", smásagna- þarfnast mest og skortir mest í safn> kom ut nu a dögunum, ¦ núverandi styrjöld, en láta uncf-1 Eldri bækur nans eru skald_ an kröfum um verulega hækkun J sagan >Vegir og vegieysur", sem á kaupi, sem hefði í för með sér ikom ut 1941> og i)SögUr"( smá- vaxandi dýrtíð. | sagnasafnj er kom nokkru fyrr. Þannig líta þroskaðar þjóðir 4 j þeirri siSarnefndu er me3al málin. En þeir, sem ráða stefnu annars ágætissagan „Bréf úr ! núverandi stjórnar, eru annarr- ! myrkri" ar skoðunar. Þar er, hvenær sem j Það er fyrir smasogurnari sem I krafa kemur fram um hækkun á Þorir Bergsson hefir getið sér jkaupt vegið í sama knérunn, skaldfrægð og þott erfitt se að I gn - ., -.: Konrað vn. ; kaupið hækkað og dýrtíðin ault- iPeeia n^ikv^rða á skáldskan ' £ -, , A1 . lir, t,aff pr frrtaipcrt n« <?.¦', haK 'legg]a mæiiKvaroa a sKamsKap, hjalmsson kennan a Akureyn s rn. paö er iróðiegt aö sjaþað, að oyggjandi sé> þa er víst viðað að kvæðunum og mun og ¦ ¦hyernig islenzka nkisstjórmn um það ð nann mun j nopi ör i ; hyggst að komast framhjá þeirn Er þó ekki síður vandi að gæta fengis fjár en afla -^ og það gildir líka um skáldfrægð. Bókin er gefin út af ísafoldar- prentsmiðju, 246 blaðsíður að stærð og kostar 25 krónur ó- bundin. ff €ifurskinna. Bókaútgáfa Pálma H. Jóns- sonar hefir hafið útgáfu ýmissa kvæða og kviðlinga frá fyrri öld- um, lítt kunnum almenningi nú á cjögum og sumum áður óprent- uðum. Nefnist safn þetta Hafur- skinna, og er ætlunin, að það verði eitt til tvö væn bindi áður HERMANN JONASSON dýrtíð, var báðum flokkunum það jafn ljóst, að þeir áttu í þessum málum enga samleið. lögmálum fjármálanna, sem aðrir telja óumflýjanlegar af- leiðingar mikillar dýrtíðar: Vax- andi erfiðleikum framleiðslunn- ar (fyrst og fremst þeirrar, sem seld er á erlendum markaði) og ' að óframkvæmanlegt reynist að lokum að láta tekjur ríkissjóðs j svara til útgjalda (tekjuhalla-1 vxi'i ^* 'e u u |fjárlög). Ef áfram verður haldið! JtiDlliegt airamliald. | sem horfir, og ef stjórninni mis- ! Það virðist hafa verið auð- tekst> sem Því miður virðist ekki velt að fá kommúnista til sam- verða hJa komizt- ba verður bað í starfs um þá stefnu, sem rikis- dvrt um,það er lýkur. Það er stjórnin nú hefir tekið. Þannig.rétt hJa blaði forsætisráðherra, var það 1942. Þeir heimtuðu að- að röng fJármálastjórn „hefnir , eins að fá að ráða ferð dýrtíðar- innar þá, eins og Ólafur Thors hefir upplýst. Þannig er það enn. En i hvaða tilgangi það er gert, mun koma betur í ljós síðar. Það fer annars að ýmsu leyti eðlilega á því, að þeir flokkar,' sem tvöfölduðu dýrtíðina 1942, taki nú við og haldi áfram sinni fyrri stefnu. Fyrrverandi ríkis- sín grimmilega". Sumum þjóðum hefir orðið sú hefnd ofviða. Ilálf velg ja. En hið undarlega og ömur- Þórir Bergsson fárra, er nú skrifa bezt smá- lega við allt'þetta er það, að sö8'ur á íslenzka tungu. Nýtt ýmsir þeirra, sem hafa flækzt smásagnasafn frá hans hendi er inn í það að fylgja núverandi Því merkur bókmenntaviðburð- ríkisstjórn, virðast ekki sjálfir ur-. stjórn lagði stjórnarskútunni j trua þyí s'em þe^. eru að ge Ja | hinni nýju bók eru tuttugu við stjóra í dýrtíðarmálunum.! ,„„^™x-------- W5* ™„*4..- wJ búa þau undir prentun. Er fyrsta heftið af þessu safni komið út, sex arka bók. í þessu fyrsta hefti Hafur- skinnu eru níu kvæði eftir ýmsa höfunda, er flestir voru þekkt skáld á sinni tíð, þótt nöfn þeirra margra séu nú orðin mjög fyrnt með þjóðinni. Eru kvæðin þessi: Högni Þorgrímsson eftir séra Stefán Ölafsson í Vallanesi, Kappakvæði eftir Guðmund Bergþórsson, Hjónaríma eftir Árna Jónsson, Eyjafjarðarskáld, Þorrabálkur eftir séra Snorra Björnsson á Húsafelli, Ljóðabréf eftir Hreggvið Eiríksson á Kaldrana á Skaga, Nokkrar sniðugar vísur eftir óþekktan höfund, Belgsbragur eftir Illuga Einarsson, Hrakfallabálkur eft- ir séra Bjarna Gissurarson á Múla í Skriðdal og Tóukvæði og hrafns eftir Jón Ólafsson. í brögum sem þessum er vita- skuld ýmislegt, sem ekki er, að- gengilegt þorra fólks nú, en eigi að síður 'er þetta útgáfustarf- , , , semi, sem vert er vel að meta. stjóra í dýrtíðarmálunum. ¦ iandsmonnum það mætti líka' smásögur, margar örstuttar, en Mörg kvæðanna eru skemmtileg, Hún var ematt að verjast þvi, undarlegt heita, ef þessir menn ! ein. „Útverðir mannheima" all- } og ölihafa þau menningarsögu- af h°ggvlðJ^nastj^rann-Hunihefðualveggersamiegaskiptum;1öng- Að vísu eru sögur þessar, legt gildi. skilaði dyrtiðinm i hendur nu-| gkoðun siðan { september s Y ' nokkuð misjafnar, en margar j Næsta hefti Hafurskinnu á að verandi ríkisstjórnar eins og Þessi hálfvelgja fær ekki dulizt. ' þeirra eru mjög vel gerðar, ! koma á öndverðu næsta ári.1 hún hafði tekið við henni. Þegar j Jafnvel 3á_menn stjórnarinnar sumar meðal þess, sem Þórir Verða í því meðal annars Tvær núverandi ríkisstjórn tekur við, verður því í raun og veru um gera gys að þessari „nýsköpun", hefir bezt skrifað. A einum stað sjóhrakningarímur eftir Hregg- . sem verið er að boða þjóðinni. 8'ætir dálítið barnalegs — frem- samfellt stjornartimabil að ræða Alþyðubjaðið hrósar sigri yfir ur en skáldlegs — skilnings á i_ dýrtiðarmalunum allt fra 1942. hækkuðum iaunum og miklum framvindu stjórnmálanna hér á Aður en mjog langt um hður j tryggingum; _ en nysköpunin landi síðustu áratugi, en það mun koma reynd á það, hvort komi síðar Það se ekki hægt að kemur skáldskapnum ekkert við, þessi stefna, sem tekin var sum arið 1942, fær staðizt eða leiðir til stöðvunar og eyðileggingar. ¦ En á það má benda, að vegna reynslu af dýrtíð síðustu styrj- aldar og eftir hana, líta nú er- lendir stjórnmálamenn aukna dýrtíð eins og krabbamein í fjár- málum og atvinnulífi hverrar þjóðar. Þeir hafa af tvennu illu heldur viljað þola verkföll í kolaiðnaði, skipaiðnaði og hergagnaiðnaði, I gera allt í einu. Morgunblaðið segir hálfsneypulegt, að það hafi ! orðið að reyna þetta. Þjóðviljinn i segir, að menn skuli vita það I þegar, að í þessari stefnuskrá iríkisstjórnarinnar sé ekkert af j stefnu kommúnista, og þótt ! framkvæmdin mistakist, sé það enginn mælikvarði á þjóðnýt- ingarstefnú kommúnistaflokks- ins né stefnu' hans yfirleitt. Hygginn. flokkur! fFramhald á 6. siðu) við Eiríksson og Dúfudilla eftir Árna Pétursson á Illugastöðum í Fnjóskadal. Að bindislokum á gera grein fyrir höfundum og aldri kvæð- og ber því ekki að dæma hann j anna. Eru slíkar skýringar út frá þeim forsendum. Þó er \ nauðsynlegar, því að eðlilega það synd, sem menn gera sig j kann alþýða manna lítil og eng- iðulega seka um. Sterkur óhugn unarblær, oft dularfullur, er yfir sumum sögunum, en aðrar eru léttar og skemmtilegar — og eru þær flestar mjög meitlaðar. Með þessari nýju bók hefir Þórir Bergsson treyst sig í þeim sessi, er hann hefir áunnið á þingi íslenzkra skálda og var áður vel að kominn. in skil á sumum þeirra manna, sem þarna koma fram. Hefði jafnvel verið æskilegt, að þær hefðu fylgt hverju hefti fyrir sig, en hér mun miðað við það, sem bezt hefir þótt fara, þegar allt safnið er komið út og bind- ið komið í eina bók. Þetta fyrsta hefti Hafur- skinnu kostar 8 krónur. VALDEMAR BJORNSSON: Breiðfirðingar Valdemar Björnsson, sonur Gunnars B. Bjornssonar í Minneapolis, hefir sem kunnugt dvalið hér á landi undan- farið í þjónustu ameríska hersins. Hefir hann, og þeir bræður allir, getið sér hinn ágætasta orðstír og aflað sér mikils fjölda vina. Gunnar B. Björnsson er Vopnfirðingur, svo sem flestum mun kunnugt, en móðir Valdemars var ættuð úr Dölum. Birtast hér þættir úr erindi, er Valdemar hélt fyrir skömmu á skemmtifundi Breiðfirðingafélagsins í Reykjavík. Minnist hann ýmissa Breiðfirðinga vestan hafs, meðal annars hins víðfræga læknis, dr. Brands J. Brandsson. I. Ég er alinn upp í fámennri ís- lendingabyg'gð í Vesturheimi, þar sem nær því hvert manns- barn var af Austfjörðum — nán- ar tiltekið úr Vopnafirðinum. Ég^ heyrði í uppvexti margt og mik- ið rætt um mannkosti séra Hall- dórs á Hofi, sem dó árið 1881, og það gat nærri því heitið, að ég þekkti bæjaröðina í Vopna- firðinum löngu áður en ég sá sveitina í fyrsta skipti, er ég dvaldi á íslandi tæpa tvo mán- uði fyrir réttum tíu árum, sum- arið 1934. Það voru ekki nema fjórar fjölskyldur úr Dölunum í byggðinni okkar og tvær reyk- j vískar konur — allir aðrir Aust- firðingar og Norðlendingar. En móðir mín fæddist í Dölunum, og þar á ég nánasta skyldfólk mitt á íslandi. Ég er því Dala- maður i móðurætt, gæti sótt um innritun í Breiðfiröingafélagið. Eg man, þegar ég kom fyrst í Dalina, sumarið 1934, í heimsókn að Hóli í Hórðudal, þar sem mamma mín er fædd. „Hver er maðurinn?" spurðu sumir bænd- ur, þegar ég reið framhjá bæj- um ' með frændfólki mínu, frá Hóli og fram að Gunnarsstöðum. Það er bezt að svara þeirri sjálf- sögðu spurningu fyrst. Móðir mín heitir Ingibjörg' Á- gústínaj fædd 13. dag ágústmán- aðar 1878, dóttir Jóns Jónssonar bónda á Hóli og Halldóru Bald- vinsdóttur, konu hans, sem ætt- uð var úr Miðdölum, ef mér er rétt sagt frá'. Jón afi minn og Teitur á Hóli, sem margir munu kannast við, voru tvíburar, synir Jóns Sveinbjörnssonar, sem ætt- aður var að norðan. Bjuggu þeir að Hóli í tvíbýli á sjöunda tugi síðustu aldar. Þá komu mikil harðindi, \eins og eidra fólkið man. „Harði veturinn", sem Valdemar Björnsson maður hefir heyrt minnzt á fyrir vestan, var hér á íslandi, eins og víða um heiminn, 1880—81. Erfið ár fylgdu þeim vetri. Mannfjöldi mikill fór af Vest- urlandi sumarið 1883, þar á með- al afi minn og amma og börn þeirra. Vel þekktur maður hér í Reykjavík sagði mér ekki alls fyrir löngu, að hann muni sjálf- ur eftir stórum hópi, sem farið hafi það sumar — úr Dölunum og nærliggjandi sveitum — norður að Hrútafirði, og svo með skipi frá Borðeyri áleiðis til Vesturheims — á áttunda hundrað manns í einu. Ég gæti bezt trúað því, að afi minn hafi verið í þeim hópi. Sigríði, móð- ursystur mína, skyldu þau hjón- in eftir hjá nábúa sínum, Gísla á Geitastekk — bærinn heitir nú víst Bjarmaland. Hún kom vestur fáum árum seinna, sek ára, gömul — og á fullorðinsár- um hefir hún verið þó nokkuð þekkt sem söngkona í Winnipeg, gift Steingrími' Hall, tónskáldi. Afi minn og amma settust að í svokallaðri Þingvalla-nýlendu í Saskatchewan-fylki í Kanada, seint um sumarið 1883, nálægt þorpinu Churchbridge: Jón Jónsson, afi minn, átti marga alnafna á þeim árum. Einu sinni var Jónsnafnið algengast á ís- landi. Hvað-ætli sé .algengasta karlmannsheitið núna? Fyrst eftir að Jón. afi minn hafði tekið land, fékk hann vinnu, sem algengust var þá meðal innflytjenda — hann starfaði við það að leggja járn- braut um nýlendusvæðið á Kanadá-sléttunum. Mér er sagt, að hann hafi yerið hinn ellefti Jón Jónsson, sem starfaði í sama vinnuflokki. Þeir þekktust að- eins með númerum. Jón kaus þá að taka sér ættarnafn og kall- aði sig þaðan af „Hördal", dreg- ið af Hörðudalnum. Amma mín, Halldóra, dó á fyrstu erfiðleika- árunum vestur í Saskatchewan, þegar mamma mín var aðeins tólf ára gömul. Afi minn flutti til Winnipeg, og þar ólst móðir mín upp, ásamt Jóni, Helgu, Sig- ríði, Hirti, Þorgerði og Ásu, syst- kinum sínum. Jón, móðurbróðir minn, sem vann einu sinni Kan- ada-verðlaun sem göngukappi, tók sér bólfestu í Álftavatns- byggðinni við Manitóba-vátn, í þorpinu Lundar, og þar dó afi minn fyrir meir en tíu árum, 94 ára gamall, hraustur fram í and- látið, og varlaíarinn að hærast.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.