Tíminn - 19.12.1944, Blaðsíða 3

Tíminn - 19.12.1944, Blaðsíða 3
106. blað TÍMINN, þrigjudagiim 19. des. 1944 467 GUNNAR GRÍMSSONí erðlag og framleiðsluhæfni i. Það er kunnara en um þurfi að ræða, að við íslendingar þurfum á tiltölulega meiri við- skiptum að halda við aðrar þjóðir, en títt er, /eí við eigum að geta lifað hér menningar- lífi. í umræðum þeim, er uppi hafa verið um verðbólgu þá, er skap- azt hefir h'ér á styrjaldarárun^ um, hefir réttilega verið haldið fram nauðsyn þess að fram- leiðslumöguleikar og aðstaða til framleiðslu sé sem svipuðust aðstóðu annara þjóða, sem við þurfum að keppa við um mark- aði. Er réttilega á það bent, 'að höfuð-hættan, sem okkur stafar af verðbólgunni, felst í því, að hún víki okkur á annað svið um framleiðsluaðstöðu en okkur hentar: i Þegar mál þessi eru krufin til mergjar, er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir hver þau atriði eru,- sem fyrst og fremst skera úr um það, hvort við erum sam- keppnisfærir um framleiðslu okkar aðal-útflutningsvöru. II. Framleiðsla er almennt í því fólgin, að vinna úr skauti nátt- úrunnar ýms verðmæti og laga þau og móta í það ástand, sem þau eru aðgengilegust og seljan- legust í. Meginundirstaðan undir hagkvæmri framleiðslu, meðallagi fallið til vissra þátta yrðið landbúnaðarframleiðslu. Annað höfuðatriðið, sem myndar framleiðsluhæfnina, eru framleiðslutækin og sú tækni og verkmenning, sem atvinnu- greinarnar hafa yfir að ráða. Það er almenn skoðun, og hún vissulega rétt, að við stöndum mjög aftarlega á þessu sviði. Er tvímælalaust'mikilla úrbóta hér þörf, þótt ekki megi ætla, að nýsköpun á þvi sviði • sé allra meina bót. Til þess að við getum hagnýtt okkur þá góðu aðstöðu, sem við höfum til fiskveiða, þurfum við að endurnýja fiskveið,aflot- ann að mestu leyti og auka tölu fiskiskipa stórkostlega. Miklu skiptir að stærð, gerð og útbún- aður fiskiflotans sé með þeim hætti, sem beztur þekkist, svo að reksturskostnaöur geti orðið sem minnstur en afköstin mest. Jafnframt því, sem okkur er nauðsynleg endurnýjun fiski- flotans og aukning, þarf sam- hliða byggingu ýmissa verk- smiðja, er sinni vinnslu og hag- nýtingu aflans, því að tak- markið er að koma framleiðsl- unni í sem hagnýtast og verð- mest ástand áður en hún .er flutt út. í landbúnaðinum er engu síð- ur breytinga þörf. Koma þarf landbúnaðinum á sem stytztum tíma í það horf, að allur hey- fengur sé vélunninn á rækt- hverrar tegundar sem er, eru uðu landi, og búrekstrinum yfir þau náttúruauðæfi, sem vinna skal úr eða afla, og aðstaðan til öflunar þeirra. Útflutningsverðmæti okkar ís- lendinga eru aðallega fiskúr og fiskafurðir og landbúnaðaraf- urðir. Það er almennt viður- kennt, að aðstaða okkar til fisk- framleiðslU'er ein sú bezta, sem um er að ræða. Umhverfis land- ið liggja fengsæl og góð fiski-] Hér hefir Iauslega verið drep- mið, er fjöldi þjóða sækir að. ið á tvö veigamikil undirstöðu- Enda þótt atvinnugrein þessi atriði -fýrir því, hvort við get- byggist 'enn á algerri rányrkju, um vænzt þess "að vera fyllilega sem fyr eða síðar hlýtur að leiða samkeppnisfærir um útflutn- til alvarlegrar fækkunar á fiski- ingsframleiðslu vora á erlendum höfuð komið á það stig, að ýtr- asta tækni og verkmenning sé tekin í þjónustu hans. Með öðr- um orðum: Nýsköpun, bæði til lands og sjávar, er aðkallandi úrlausnarefni atvinnuveganna, sem á samhug og skilning allra hugsandi manna. i III. stofninum, verði ekki bót á því ráðin með alþjóðasamstarfi á visindalegum grundvelli, þá má segja, að hlutur okkar íslend- inga í þeirri þátttöku sé svo smár, að hann breyti þeirri niðurstöðu í engu. Segja má því, hvað þetta atfiði snertir, að að- staða okkar til framleiðslu sjáv- arafurða standi jafnfætis við beztu erlenda aðstöðu. Vegna legu landsins verður að vísu slíkt hið samá ekki sagt um landbúnaðinn, en þó er ísV lenzk gróðurmold af fróðum mönnum talin svo góð, að telja verður landið í sæmilega góðu markaði: Annars vegar auðlind ir lands og sjávar og hins vegar framleiðslutækin og tækni og verkmenningu. En við meguni' ek^ki blekkja okkur á þvi að ætla, aö enda þótt okkur auðn- ist að ná skjótum og miklum framförum í tæknislegri menn- ingu og framleiðsluháttum, að við komumst svo larigt fram úr öðrum þjóðum, um þessa hniti, að við þurfum einskis annars að gæta og getum byggtcalla okker framtíðardrauma á nýsköpun og aftur nýsköpun. * Ef " miðað er við núverandi þjóðskipulag, er það fyrsta skil- fyrir nýsköpuninni, að menn þori að leggja fé í at- vinnureksturinn * og geti vænzt einhverra ávaxta af starfi sínu. í öðru lagi er það ljóst, að til þess að við getum myndað okk- ur viðunandi starfsgrundvöll, ér okkur nauðsynlegt að færa allt verðlag í landinu sem næst því verðlagi, sem um er að ræða U viðskiptalöndum okkar. Það mun því vera skoðun flestra hugsandi manna, að niðurfærsla allra þeirra þátta, er dyrtíðina mynda, sé óhjákvæmilegur á- fangi til tryggingar atvjnnu- rekstri okkar og útflutnings- verzlun. Þessi skoðun hefir mætt all- mikilli mótspyrnu, einkum frá stuðningsflokkum núverandi ríkisstjórnar. Hefir þessi skoðun verið túlkuð sem bein árás á launastéttir landsins og hreiri afturhaldsstefna. Sumpart mun þetta stafa af óheiðarlegum málflutningi og sumpart af mis- skilningi, þar sem það er talið eitt og hið sama, niðurfærsla dýrtíðarinnar og skerðing á kjörum þeirra, er vinnu selja. Tvímælalaust hefir lífsafkoma fólks hér á landi batnað allverulega á undangengnum stríðsárum, í beinu framhaldi af auknum útflutningsverðmæt- um. Það er sannarlega mein- ing okkar a'ð gera allt, sem unnt er, til að halda í lengstu lög þeirri lífsafkomu, sem tekizt hefir að ná. En það verða menn að gera sér ljóst, að af- koma einnar ákveðinnar stétf- ar miðast ekki við það eitt, hve margar krónur eru greiddar fyrir ákveðið magn vinnuein- inga, heldur hitt, hve mikið áf eftirsóttum • nauðsynjum fæst fyrir þetta sama magn. Niður- færsla allra þeirra þátta, er mynda verðbólguna, á því valls ekki að rýra lífsafkomu fólks, heldur á verðgildi hverrar krónu að vaxa ,að sama skapi' og tala þeirra fækkar. En takist okkur að færa verðlagið í landinu til samræmis við verðlag í við- skiptalöndum okkar og ger(um við stór átak til endurnýjunar á framleiðslutækjum okkar og til tæknislegrarþróunar,þá fyrst en fyr ekki stöndum við á líkum starfsgrundvelli og nágrannarn- ir. Nýsköpun, án þessarar undir- stöðu, er blekking ein og papp- írsf ramkvæqp dir. IV. Á tiltölulega .stuttum tíma hefir orðið ör og umfangsmikil breyting & atvinnulífi okkar ís- lendinga. Miklu færri einstakl- ingar taka nú beinan þátt í framleiðslunni, eða þann veg, að BÓKMENNTIR OG LISTIR hagur þeirra sé við hana tengd ur. Geysifjölrrlenn og sístækk- andi stétt fastlaunamanna hefir risið upp, sem stafar af útþenslu ríkisvaldsins og margs konar starfsemi einstakl- inga utan við framleiðslustörf- in. — Jafnhliða þessari þróun hafa skapazt meiri árekstrar og auk- in átök um skiptingu þeirra verðmæta, er þjóðin aflar* Þegar þess er 'gæt't, á"ð þau VQrðmæti, sem þjóðin sem heild framleiðir á hverjum tíma, er undirstaða undir öllum þjóðar- búskapnum og ákveður raun- verulega um það, þegar til lengdar lætur, hvað hver ein- staklingur í landinu hefir úr að spila, virðist ekki fjarri að at- hugaðar séu leiðir til að koma á eðlilegum og sanngjörnum tengslum milli þessara stétta, sem ekki hafa beina snertingu við framleiðsluafkomuna á hverjum tíma, og framleiðsluna sjálfa. Takist okkur að ná meiri og betri framleiðsluafköstum, mið- að við hvern íbúa í landinu, 'en áður var, t. d. með fullkomnari framleiðslutækjum, meiri tækni og verkmenningu, þá á sú arðs- aukning, sem af þessu stafar, tvímælalaust að renna til allra þeirra, er þjóðnýt störf vinna, enda þótt þeir séu ekki beinir þátttakendur í framleiðslunni. Sama máli gegnir, þegar ver gengur umframleiðsluna. Þá er með öllu óviðunandi, að stórum hluta þjóðarinnar sé það með öllu óviðkomandi. í fljótu bragði virðist skyn- samleg lausn á þessu máli vera sú, að hagstofunni sé falið að gera ár hvert sem nákvæmast yfirlit um framleiðsluverðmæti landsmanna. Reiknuð sé síðan út framleiðsluvísitala ársins (eða t. * ársfjórðungs í<«senn). Framleiðslumagn einhvers á- kveðins árs sé síðan lagt til grundvallar' og talið 100, síðan reiknist vísitalan til hækkunar eða lækkunar eftir framleiðslu- magni hvers árs. Þessi fram- leiðsluvísitala sé síðan lögð til# grundvallar við allar kaup- greiðslur í landinu, á sama hátt og verðlagsvísitalan er nú. Á þennan hátt verður þjóðinni allri sameiginlega hagur og kappsmál að framleiða sem mest og fá undirstöðu atvinnuveg- anna trygga. Með því er einnig stýrt hjá þeim voða, að fjöl- menn launa- og embættis- mannastétt verði með öllu við- ^kila við þá undirstöðu, sem þjóðarbúskapur okkar og af- koma byggist á. * Rit Gils Gu&mundsson' ar um skútuöldina. Hin siðustu ár hafa 'tveir ungir menn af Vesturlandi, Gils Guðmundsson og Lúðvík Krist- jánsson, vakið á sér vaxandi athygli fyrir skemmtileg og sannfróð útvarpserindi og rit- gerðir um ýmislegt • úr lífi og sögu þjóðarinnar á liðnum tím- um. \ Nú hefir annar þessara manna, Gils Guðmundsson, sent frá sér geysistórt rit, er nefnist „Skútuöldin", og er það þó aðeins fyrra bindið af tveim Gils Guðmudsson jafn stórum. A síðara bindið að koma út að áliðnum vetri, og mun ritið allt verða 75—80 arkir. Þessu bindi, sem út er komið, er skipt í fjóra höfuðkafla. Er I hinum fyrsta • sagt frá braut- ryðjendum á sviði íslenzkrar þil- skipaútgerðar, og er þar fyrst getið séra Páls Björnssonar I Selárdal, sem annars er fræ^- astur fyrir afskipti sín af galdra- málum. Lét hann um miðja 17. öld, fyrstur islenzkra manna, smíða duggu svipaða hollenzku duggunum, sem þá voru hér við land, og gera hana út. Síðan koma hver af ^öðrúm: Duggu- Eyvindur, Skúíi fógeti, Bjarni riddari Sívertsen, Ólafur ThOr- lacius í Bildudal, Guðmundur Scheving og fleiri. í hinum köfliínum þremur er rakin saga þilskipaútgerðarinn- ar á Vesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi, og eru frásagnlr úr hverjum landshluta kafli fyrir sig. Myndir eru 200 af mönnum, skipum og stöðum ýmsum. 'í síðara bindinu verða sögur um svaðilfarir og sjóhrakninga á þilskipum og endurminningar gamalla skútukarla. Það verður og búið fjölda mynda.. Gils Guðmundsson mun hafa unnið að samningu þessa mikla rits í rúmt ár og er það undrun- arefni, hve geysimiklu af fróð- leik honum hefir tekizt að viðá að og semja upp úr skipulegt og vel skrifað rit. Var Gils' áður í miklu áliti sem merkur rithöf- undur, en hefir nú óumdeilan- lega áunnið sér virðulegan sess á hinum fremsta bekk íslenzkra fræðimanna. Er hann merkur sá þáttur í sögu íslenzkrar alþýðu, er hann hefir hér kannað, og svo vel af hendi leyst verkið, að skylt er vel að meta. Fyrra bindi „Skútualdarinnar" er 590 blaðsíður í myndarlegu broti og kostar 65 krónur óbund- ið, 90 kr. í shirtingi og 115 kr. í skinnbandi. Útgefandinn er Guðjón Ó. Guðjónsson. „íslenzHar þióðsögúr otl œvintýri". Það mun hafa vakið athygli þeirra, sem gefa gaum að ís- lenzkri bókaútgáfu, hversu Leiftur h.f. hefir vandað til út- gáfubóka sinna undanfarin ár. Er þar skemmst að minna^st bók- anna í ár: Ritsafns Einárs H. Kvai'ans, Hallgrímsljóða, Ljóð- mæla -Jónasar Hallgrimssonar — allt vandaðar útgáfur. Síðasta bókin frá Leiftri, er svo íslenzk- ar þjóðsögur og ævintýri, úrval úr íslenzkum huldufólks-, trölla-, drauga-, galdra-, úti- legumanna-, helgi- og gaman- sögum o. s. frv., valdar og bún- ar undir prentun af dr. Einari Ól. Sveinssyni háskólabókaverði, er einnig skrifar stuttan, en . fróðlegan, formála um þjóð- sögur. Þetta er geysistór bók, 502 blaðsíður í stóru broti og mjög vönduð að prentun og frágangi, prýdd nær sjötíu myndum eftir ' átta' íslenzka listamenn: Ásgrim Jónsson, Eggert Guðmundsson, Eggert Laxdal, Einar Jónsson, Guðmund Thorsteinsson, . Jó- hannes Kjarval, Kristin Pét- ursson og Tryggva Magnússon. Upphafsstafir kaflanna eru 'fagurlega dregnir skrautstafir, ^erðir af Hafsteini Guðmunds- syniprentsmiðjustjóra. Er bókin að öílu hin prýðilegasta, sögurn- ar smekklega valdar og útgáfan vel úr garði gerð. .JSjéit éa su&ur til lunda". Önnur bók, er dr. Einar Ól. Sveinsson hefir gert úr garði, kom einnig út fyrir skömmu. Það er safn ævintýra og helgi- sagna frá miðöldum og nefnist „Leit ég suður til landa." Þessi bók er ge^fin út af Heimskringlu og mjög með svipuðu sniði og „Fagrar heyrði ég raddirnar", vikivaka- og danskvæðin.er Ein- ar safnaði og bjó undir prentun fyrir Heimskringlu I fyrra. Sú bók er mætavel úr garði gerð og svo er og um þessa. Er þetta hin þarfasta útgáfa, því að hér er verið að gera almenn- ingseign merkilegar bókmenntir, sem þorri fólks hefir ekki átt (Framliald á 5. siðu) Olafur Jóhannesson: Upphaí kaupfélagsskapai ins Á fimmtudaginn kemur eru 100 ár liðin síðan vefarar í Rochdale opnuðu verzlunarbúð sína og hófu samvinnu- félagsskap í þeirri mynd, er síðan hefir reynzt alþýðu allra lýðfrjálsra landa hin öflugasta lyftistöng. Við íslendingar megum minnast þessara útlendu manna með þakklátum huga, þyí að fátt hefir reynzt okkur jafn giftudrjúgt í framfarabaráttu síðustu árátuga og einmitt samvinnuhreyfingin. Ólafur Jóhannesson lögfræðingur minnist hér frum- herjanna í Rochdale. Hinn*21. desember þ. á. eru 100 ár liðin frá þvi vefararnir i Rochdale opnuðu búð sína. Við stofnun félagsins.i Rochdale er aldur samvinnuhreyfingarinnar veríjulega miðaður. Að sjálf- sögðu spratt þó ekki samvinnu- félagsskapurinn upp alskapaður á einum degi. Ýmsir mætir menn höfðu áður viljað beita sér fyrir því.að alþýða manna tæki hönd- um saman til að bæta lífskjör sín og sambúð með svipuðum hætti og samvinnufélög nútím- ans gera. Félög, sem höfðu haft sama tilgang og félágið I Roch- dale, höfðu áður verið mynduð, en þau höfðu flest orðið skamm- líf af ýmsum ástæðum. Með fé- laginu í Rochdale er fundið nýtt form, eða skipulag, fyrir þessi \ félög. Það veldur þáttaskiptum og gerir gæfumuninn.-Rochdale- skipulagið haf a síðan samvinnu- félög neytenda um ahan .heim tekið upp og sniðið lög sín og starfsreglur eftir samþykktum vefaranna'i Rochdale. Á þessum merku tímamót- um samvinnuhreyfingarinnar, minnast því samvinnumenn um allan heim brautryðjendanna í Rochdale með þakklátum huga. Hvarvetna, þar sem samvinnu- menn eru frjálsir í heiminum, er efnt til hátíðahalda í tilefni af þessu aldarafmæli. Þau há- tíðahöld mundu að sjálfsögðu hafa verið með öðrum blæ og veglegri, ef friður hefði ríkt í heiminum. Á,þessu afmæli hefir saga vef'- aranna i Rochdale og saga félags þeirra verið rifjuð upp. Sú saga er merkileg og lærdómsrík. Með fáum orðum langar mig til að minna á og rifja upp þennan 100 ára gamla atburð og drepa á þróun samvinnufélagsins í Rochdale fyrstu starfsár þess. Sú saga er einnig bernskusaga samvinnuhreyfingarinnar I heiminum. f Rochdale er iðnaðarbær í ná- grenni Manchestér. Fyrir einni öld síðan voru bæjarbúar um 14 þús. að tölu. íbúar bæjarins, sem flestir voru verksmiðjufólk, áttu við erfið kjör að búa. Kaup- ið var lítið og atvinnuleysi yar oft .á tíðum. Var því eigi að undra, þó að hugir manna beindustÆð því að finna úrræði til úrbóta á þessu ástandi, og þó að menn færu að hugsa um þjóðfélagsleg vandamál. Samvinnustefna og starf- semi Roberts Owens var-þekkt meðal bæjarbúa. En R. Owen hefir af sumum verið kallaður faðir samvinnustefnunnar. — Kaupfélög voru þó ekki aðal- áhugamál hans, heldur öllu fremur framleiðslufélög verka- manna. Árið 1830 hafði meira að segja verið gerð tilraun til gtofnunar eins konar samvinnu- félags í Rochdale (Rochdale Friendly Society). Félag það fékkst við iðnað, en kom auk þess upp litlu bókasafni og hafði lesstofu handa félags- mönnum. Þetta félag lifði stutta hríð. En vafalaust hefir það haft sína þýðingu, orðiö mönn- um til umhugsunar og reynslu og undirbúið jarðveginn fyrir Rochdale-kaupfélagið, rétt eins og Gránufélagið og Félagsverzl- unin við Húnaflóa undir- bjuggu jarðveginn hér fyrir Kaupfélag Þingeyinga og önnur fyrstu kaupfélögin hér á landi. Árið 1843 var erfit.t fyrir íbú- ana í Rochdale. Atvinnuleysi var mikið og dýrtíð fór vaxandi. Kaupið var hins vegar lágt og fékkst eigi hækkað, þrátt fyrir tilraunir í þá átt. Verkamenn- irnir höfðust við i dýrum en lé- legum -leiguhreysum. Neyzlu- vörur þær, sem 'kostur var á, voru óvandaðar en með okuf- verði. Brýn þörf var til úrbóta á þessu óviðunandi ástandi. En hvað átti tif bragðs að taka? Sagan segir, að dag nokkurn í nóvembermánuði hafi nokkrir fátækir vefarar komið saman á fund til að ræða vandræði sín. Þeir áttu ekki margra kosta völ. Að vísu gátu þeir sagt sig til sveitar, en þá voru þeir ekki fullgildir borgarar framar. Einnig gátu þeir farið úr landi. En það var hörð refsing fyrir það eitt að vera fátækur fædd- ur. Þeir ákváðú því að reyna að bæta kjör sín með sjálfsbjargar- viðleitni. Þeir ákváðu að taka verzlunina i sínar hendur og spara sér þannig fé. Síðar ætl- uðu þeir svo að leggja út í iðn- að og framleiðslu. En til slíkra hluta þurfti fé. Þeir urðu því að safna stofnfé. 12 menn urðu að lokum sam-, mála um fjáröflun í þessu skyni og skrifuðu undir skuldbindingu um að leggja fram vikulega 2 pence hver^ sameiginlegan sjóð. Ejáröflunin hlaut að vísu v-að ganga æði seint með þessari að- ferð, en um annað var ekki að ræða. Síðan bættust svo fleiri í hópmn og vikulega framlagið var hækkað lítið eitt. Eitt ár leið og margs konar erfiðleikar steðjuðu að. Ýmsir, sem þó voru umbótasinnaðir, létu sér fátt um finnast þessar tilraunir og þótti þær einber hégómi o. s. frv. Innheimta stofnfjárgjalds- ins gekk misjafnlega. Þótt þar væri ekki um mikið fé að ræða, gat sumum veitzt erfitt að inna það af hendi. Dálítill hópur af vefurum hélt þó saman og lét ekki bugast.'Þegar árið var lið- ið, ákváðu þeir að stofna félag og byrja verzlun. Hinn 24. okt. 1844 var félagið skrásett undir naffiinu: Félág hinna sann- gjörnu umbótamanna í Roch- dale (The Rochdale -Society of Equitable Pioneers). . í sam- þykktum félagsins' var kveðið á um tilgang þess og skipulag. Til- gangur þess var fyrst og fremst sá, að auka hagsæld. félags- manna, bæta kjör þeirra og þíóðfélagslega aðstöðu. Um til- ganginn yoru m. a. eftirfarandi ákvæði: a) Að opna sölubúð, er hefði á boðstólum matvörur, fatnað og annað þ. h. b) Að byggja eða kaupa í- búðarhús handa félagsmönn- um, sem þess óskuðu. c) Að hefja iðnað og frám- leiðslu, m. a. jarðrækt, í því skyni að sjá fé\aginu fyrir vörum og til að veita þeim félagsmönn- um atvinnu, sem voru atvinnu- lausir. -UI'BS' J'8tt02i SUI9 'BUIO^S' gV (p vinnunýlendu, þar sem frarru- leiðslu, vörudreifingu, mennt- un og stjórnarfari væri komið í sæmilegt horf- og styðja önnur félög í að gera það sama. Um skipulagið voru eftirfar- andi ákvæði: 1. Félagið er opið öllum, sem fullnægja ákveðnum skilyrðum, sem fram eru tekin í samþykkt- um félagsins. 2. Hver félagsmaður hefir eitt og aðeins eitt atkvæði, án tillits til inneignar eða viðskipta við félagið. 3. Tekjuafgangi skal úthlutað til félagsmanna í hlutfalli við viðskipti þeirra hjá félaginu. 4. Vextir af stofnfé skulu vera lágir og fastákveðnir fyrirfram. 5. Félagið selur vörur með

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.