Tíminn - 03.01.1961, Blaðsíða 9

Tíminn - 03.01.1961, Blaðsíða 9
TÍMINN, þriojudaginn 3. janúar 1961. * Ekki átti ég von á því, að ágæt- ur kunningi minn, dr. Kristján Eldjárn þjóðminjavörður, færi að senda mér hálfgerðan skamma- pistil í Tímanum nú í vikunni, út af greinarkomi í jólabl. Tímans, þar sem ég gerði lauslega að um- talsefni hina nýju „uppgötvun" og „endursköpun" hins foma lista- verks úr Ögurkirkju, sem skýrt var frá í blaðaviðtali í Mbl. um daginn. Ég þóttist satt að segja ekki eiga þetta að honum, þar' sem grein mín var einmitt skrifuð til þess að skjóta skildi fyrir hann, og fyrirrennara hans, sem eftir viðtalinu lágu, alls ómaklega, ó- bættir hjá garði. Mér er vel kunn- ugt um það, og alþjóð manna, hve mikla alúðj fyrrverandi og núver- andi þjóðminjaverðir hafa báðir lagt við störf sín í safninu, og 'hversu ómaklegt það er, að bregða þeim um slíkan þekkingarskort á list, og ábyrgðarleysi gagnvart helgum dómum safnsins, sem fram kemur í viðtalinu í Mbl. Hver sá sem las viðtal þetta hlaut að skilja það svo, að þeir hafi hvor- ugur haft hugmynd um listgildi Ögurtöflunnar, enda hafi þeir látið hana drabbast niður í skít og van- hirðu, þar tU svo að hinn ítalski listfræðingur uppgötvar myndina, hreinsar hana og endurskapar, (þ.e. „færir til upphaflegs vegar!" (Kr.E.)), og leiðir hana til þess sætis, sem henni ber, sem einu helzta listaverki lands okkar. Þetta var heildarsvipur Mbl.-greinarinn- ar, hvað sem líður einstökum atr- iðum, sem sums staðar má sjálf- sagt draga eitthvað úr eða klóra í bakkann. Og þannig skildi Kr.E. sjálfur greinina, og er bæði gram- ur og reiður, sem grein hans ber Ijóst vitní um. Hann kallar „þetta ritverk" Mbl. „hvimleitt" og „næsta óviðfelldið", og tilfærir þrjú atriði, sem ranglega séu með farin, „nefnilega þau ummæli, að Ögurtaflan hafi ekki verið til sýnis j hér á Þjóðminjasafninu áður, að< Ponzi hafi uppgötvað hana sem listaverk, að hún hafi verið á kafi í skít, o.s.frv.". Þetta er allt nokk- uð, og ljótt ef satt væri. Það er því sízt að undra, þótt þjóðminja- verði gremjist slík skrif, sem bæði eru röng og ómakleg, og auk þess öll á hans kostnað. En hvers vegna þá í ósköpunum að láta þessa gremju bitna á mér? Hann ætti miklu frekar að vera mér þakk- látur. Ég hef þó með greinarkorni mínu í jólabl. orðið til þess, að að hann hefur fengið hlut sinn réttan, sem vera bar. Við erum báðir algerlega sammála um hið „næsta óviðfelldna" blaðaviðtal, nema að hann er mér miklum mun stórorðari, sem afsakanlegt er þar sem hann átti um sárara að binda. En hvers vegna þá þessi gremja út í mig, sem þó gerðist til þess að skjóta fyrir hann skildi? Sannast hér sem oftar, að laun heimsins eru vanþakklæti. Annars er það svo sem andskota laust af mér, þótt þjóðminjavörður hreyti í mig smávegis ó.notum í grein sinni, gremjan hefur þurft að fá einhverja útrás, og vonandi að honum líði þá skár á eftir. Og að „óeðlileg* starfsemi gallsins" komist í rétt horf, og þá líka ann- arra og æðri líffæra hans, sem eitthvað virðast hafa gengið úr skorðum í svipinn. En hitt kann ég ekki allskostar við, enda ósam- boðið þeim góða dreng Kristjáni Eldjárn, þegar hann reynir öðrunr þræði að skella skuldinni af hinu „hvimleiða" yiðtali á blaðamann-| inn sjálfan. Án þess þó, að hannj geti bent á nein ákveðin ummæli. sem ranglega séu eftir höfð. En sök blaðmannsins á að vera sú, að hafa „týnt saman öll sterkustu lýsingarorðin, sem hann heyr'ði menn viðhafa", og þannig gert greinina „eins og röð af upphróp- unum". Og þó hvergi neinu skrökv að. M.a.s. „foráttuýkjur" greinar-| innar, sem Kr.E. kallar svo, viður-J kennir hann berum orðum, að: réttilega • séu eftir hafðar. Hvað eri þá blaðamanninn um að saka? Voru i þetta kannski ekki fullboðlegir og j ábyrgir heimildarmenn, sjálfur þjóðminjavörðurinn, doktor í forn-l fræðum og viðurkenndur vísinda-! maður, og erlendur listamaður og i listfræðingur, væntanlega með' Ögri vestur. Mig hafi auðsjáan- lega skort „skynsemi til þess að taka (ummælin) eins og þau voru töluð", og finnst doktornum að vonum „hart", að „þurfa að vera að útskýra þau fyrir „fullorðnu fólki". En það er líka hreinasti óþarfi, hann getur alveg sparað sér það. Hvorki mér né neinum datt í hug að taka ummælin bók- staflega, þau eru of glórulaust fleipur til þess að nokkur ljái þeim eyra, nema þá helzt til þess að henda gaman að, ef það þykir þá taka því. En það er gömul saga og ný, að þeir sem hafa „vit" á list- um telja sig gjarnan mega kveða sterkt að orði, og nota stórgerðar mæltur, hefði búndið hina stór- grallaralegu samlíking í vísu eða kvæði, hefði áreiðanlega farið vel á því, og enginn haft við að at- huga. Sem skáldi leyfist honum að svífa svo hátt ofar skýjum, sem fara gerir, en sem vísinda- og fr'æðimaður þyrfti hann öðru hvoru að tylla, þó ekki væri nema tánum, niður á jarðskorpuna. Því var haldið fram í Mbl.-grein- inni, að líkur bentu til, að flæmski málarinn Dirck Bouts hefði gert al'aristöfluna í Ögri. Ég taldi í aths. minni ýms tormerki á þessu Sigurður Olason lögfræðingur: ÖGURTAFLAN og Dr. Eldjárn bréf þar upp á? Var ekki blaða-' samlíkingar; almúginn hefur auð- maðurinn í sínum fulla rétti þótt hann tæki slíka menn alvarlega? Því frekar sem þeir höfðu bein- línis kallað blaðamennina fyrir sig til- þess að þeir síðan flyttu al- vitað ekkert vit á slíkum málum og ber því að hafa hægt um sig, þótt honum gangi stundum illa að skilja tungutak og rök þessara manna. „Vi alene vide" sagði Dana menningi það, sem þeim væri frá j kóagur. Þess vegna er það að dómi skýrt á fundinum. Var hægt að j Kr.E. skortur á „skynsemi", að ætlast til þess, að blaðamaðurinn j falla ekkí alveg í stafi af hrifn færi ótilkvaddur að „sortéra' hvað af þessu ætti að útstrikast sem óábyrgt fleipur og hvað þor- andi væri að láta á þrykk út ganga? Ég held að það hafi fyrst ingu yfir hinum „stórsnjalla' sam anburði á Ögurtöflunni og höfuð- borginni við Sundin. Hann segir að „foráttuýkjur" og „öfgafullar samlíkingar" séu algeng og tilvalin og fremst verið þeirra félaga í „rök", þegar rætt sé um „anda, sjálfra, Eldjárns & Ponza, að á-1 sál og list". Matthíasi hafi þótt fá- byrgjast hvað þeir sögðu á fund-1 ein ungbarnstár meiri en Dettifoss. inum, og stilla hinum „sterku lýs-jÞað er alveg rétt, Matthías orðaði ingarorðum'" og „ýkjum" í nokk-1 þetta svo í miklu kvæði. Hann átti urt hóf, í stað þess að vera með j það gjarnan til að nota hástemmd- agnúahátt út í blaðamanninn, sem {ar samlíkingar. Hann skýrir al ekki verður séð að neitt hafi til saka unnið. Hafi Mbl.-greinin ver- ið svo „ofstemmd"' og „óviðfelld- in", sem Iír.E. vill nú vera láta, mega þeir félagar engum um kenna nema sjálfum sér. mættið sem „alvizkuhlutfalla- hljóm", og má vera að vefjist fyrir einhverjum að skilja. En Matthías er skáld, stórskáld. Þess vegna leyfist honum, og fyrirgefst, þótt hið skáldlega hugarflug beri hann stundum af leið. En þótt skáldum fyrirgefist, er ekki þar með sagt, að fræðimönnum, sem eru að upp- Þá ver Eldjárn löngu máli til fræða lýðinn, megi leyfast að notn þess að klóra sig út úr þeim „for- þess konar orðatiltæki og líkingar, áttuýkjum" þeirra félaga, að höf-' sem eru langt utan og neðan við uðborgin okkar sé ekki meira virði | alla glóru mannlegrar skynsemi. en hin nýuppgötvaða altar'isbrík úr Ef Kr.E., sem er prýðilega skáld- og gat þess tíl, að myndin væri gerð allmiklu síðar. Nefndi ég málarann Hans Memling í þessu sambandi. En hvað kemur svo á daginn, þegar lesin er grein Kr.E.? Að myndir af töflunni hafi verið sendar sérfræðingi nokkrum og doktor í verkum Dirck Bouts, og hafi hann talið myndina ekki vera eftir Bouts! Og að hún muni hafa verið gerð á síðustu árum 15. ald- ar, alveg eins og ég hafð'i gretið *il. Ég sé ekki annað en ég geti verið ánægður með þennan úrskurð sér- fræðingsins, því fremur sem_ ég hafði ekki „Hstfræðilega" þekking að byggja á, heldur einungis hið sögulega samhengi, og eðlilegar líkur í þeirri veru. Ekki er mér kunnugt um álit ísl. listfræðinga um sennilegan „höfund" myndar- innar, enda virðist lítt hafa verið til þeirra leitað. Dr. Kr.E. vill samt ekki gefa Bouts með öllu upp á bátinn, myndin sé þá a.m.k. gerð undir hans „handarjaðri", og er Kr.E. hér strax á undanhaldi úr fyrri vígstöðu. Svona lagað var kallað „frábært undanhald" í síðasta stríði. Ekki er þó vel Ijóst með hverjum hætti Kr.E. hugsar sér mynd verða til undir „handar- jaðri" listamanns, sem legið hefur 20—30 ár' i gröf sinni þegar mynd in var gerð. Ef átt er við áhrif eða skyldleika í „stefnu" og „stíl" þá þarf enga „listfræðinga" til þess að sjá, að hinir flæmsku meistarar bera flestir meira og minna svip hins sama „skóla", og gæti um Ögurtöfluna verið ýmsum (fleiri) málurum til að dreifa, þar á meðal sjálfum meistaranum Hans Meml ing. Frá minum bæjardyrum s&m leikmanns sýnist mér Dirck Bouts að öllu leyti óliklegastur, bæði tímans vegna, eins og áður er bent á, og jafnvel einnig af öðrum ástæðum, svo sem því hvernig hann stundum/gjarna velur verk- efni (mótív), sbr. t.d. helztu mynd hans „Píslarvætti hins heil. Erasmusar", sem hér fylgir mynd af. Er nokkuð langt seilzt til lok- unnar að sjá einhver sameiginleg höfundar-einkenni með þeim ó- •hugnaði og hinni ljúfu Mar'íumynd úr Ögri. Gegnir satt að segja furðu að slík mynd skuli uppi höfð í kristnu kirkjuhúsi, og held ég að Þorgeirsbola-myndin væri þá skárri. Direk Bouts: Erasmusmyndin (Páturskirkjan, Lówen). Þjóðminjavörður Iýkur máli sínu með því, að hann vilji ekki „þola", að Ponzi sæti aðkasti" fyr ir verk sitt við myndina. Ég veit ekki til, að ég hafi í aths. minni vikið svó mikið sem stafkrók að slíku, enda sé það fjarri mér. Ádeila mín var á öðru sviði. Ég hef engÉa ástæðu til þess að draga í efa hæfileika listfræðingsins til slíkr'a starfa, enda mun þjóðminja- vörður að sjálfsögðu hafa gengið úr skugga þar um. Hins vegar má í þessu tilefni benda á, — sem þjóðminjaverði er auðvitað manna bezt kunnugt um, — að gagngerð- ar „hreinsanir" á gömlum lista- verkum hafa einatt reynzt áhættu- söm fyr'irtæki, þar sem á eftir hef ur oft þurft að skýra upp drætti myndanna, gyllingar o.s.frv. Eru þess og mörg dæmi, að verr hefur þá reynzt farið en heima setið. Hins vegar verður að sjálfsögðu að taka þjóðminjavörð trúanlegan um það, að ekki hafi verið málað ofan í myndina, enda mun honum meira annt um hið forna listaverk en svo, að hann Iáti stofna því í nokkurn háska. En þá er að vísu torskilið hvað hann á við með þeim ummælum, að myndin hafi bæði verið hreinsuð og líka „að ýmsu leyti færð til upphaflegs veg ar". Ef til vill er þetta einungis ógætilegt eða ónákvæmt orðalag, og gefur því ekki tilefni til frek- ari athugas'emda. Það styttist nú senn í þessum skrifum, og vil ég enda þessar lín- ur með því að senda Kr.E. mínar beztu nýjársóskir. S. 01. P.S. Eftir að grein þessi var kom- in í próförk las ég aths. frá blaða- manninum i Mbl. Ekki sé ég, að sú grein breyti neinu um það, sem sagt er hér að ofan. S. Ól. Kökur og tertur Setberg s.f. hefur nýlega sent á markaðinn fjögur smáhefti með kökuuppskriftum, sem Guðrún Hrönn Hilmarsdóttir og Jóhanna Ingólfsdóttir hafa safnað og sam- ið. Þétta eru mjög snotur hefti í imyndskreyttum kápum og fremst í þeim gerð grein fyrir hvaða kökutegundir sé að finna í hverju þeirra fyrir sig. Þar sem heftin eru seld hvert í sínu lagi, hefði mér þótt æskilegra að heilræðin, sem eru fremst í l. hefti, hefðu einnig verið prentuð í hinum þremur. Stór kostur við þessi hefti er hve meðfærileg iþau eru og létt. Eki væri ótrúlegt að eitt eða fleiri þeirra læddust með í jólagjafa- pakka til mar'gra húsmæðra og yrði vafalaust vel tekið. S. Th.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.