Tíminn - 03.10.1962, Blaðsíða 2

Tíminn - 03.10.1962, Blaðsíða 2
Svikaferill eldspýtnakóngsin iminum Eldri kynslóðinni mun í fersku minni nafn Ivars Kreugers, eldspýtnakóngsins svonefnda, sem um eitt skeið var auðugasti maður álfunn- ar að því aS talið er en framdi sjálfsmorð í hótel- herbergi í París þegar „heimsveldi" hans var hrun- ið til grunna. Og þá kom í Ijós að hann var engu minni svikahrappur en hann var talinn fjármálasnillingur áð- ur. John Gailbraith skrifar for- mála að nýútkominni bók eftir Robert Shaplin um auðjöfurinn sænska sem varð' margfaldur milljónamæringur á þvi að fram- leiða og selja eldspýtur, hækka smásaman verðið um örfáa aura og fækka jafnframt í stokknum um örfáar eldspýtur og auka þannig tekjur sínar um milljón- ir á dag. Þrjár veilur Gailbraith kemst að þeirri nið- urstöðu 'að ekki sé von á góðu frá hendi hinna mestu fjármála- manna um heim allan með'an menntun þeirra og almennt sið- ferði er ekki meira en raun ber vitni. Hann telur þrjár meginveil ur á fjármálaheiminum: 1) tilhneigingin til að rugla kurl- eisi, veí sriiffinum fötum og heimsmannlegri framkomu saman viíf gáfur og réttlætis- tilfinningu. 2) þegar heiðarlegir menn og réttvísir eru háðir og bundnir svikahrappinum og neita að horfast í augu við að eitthvað sé f ólagi. 3) þá hættulega kenningu að allt í viðskiptaheiminum sé kom- í'S undir gagnkvæmu trausti. ÖIIu frekar ætti að brýna það fyrir mönnum að allt byggist á gagnkvæmu van- trausti. Hafði hraðann á Síð'an segir Shaplen frá ævi- feríi Kreugers, hinum risastóru fyrirtækjum hans og umsvifum, lýsir persónu hans og sálarlífi. Þegar „heimsveldi" Kreugers hrundí, kom í Ijós, að hann var engu minni svikahrappur en hann var talínn fjármálasnillingur áður ---------------------------------------------------------- UR ÖÐRUM LDNDUM _______,------------------------------,-----------,--------------------------,------------------ Allt frá æsku hafði hann hrað- anh á. Hann lauk stúdentsprófi 16 ára gamall og verkfræðingur var hann orðinn innan við tví- tugt, er hann fór til Ameríku í fyrsta sinn. Hann lét fyrst til sín taka í byggingaiðnaðinum notaði fljótvii'kar aðferð'ir við húsbygg- ingar en brátt sneri hann sér að eldspýtunum Faðir hans átti tvær litlar eldspýtnaverksmiðj- ur og með þær hófst hann handa. Hér er ekki rúm til að rekja hvernig hann lagði undir sig hvern markaðinn á fætur öðr- um í einu landinu af öðru um heim ajlan og var brátt orðinn svo voldugur að hann gat sett ríkisstjórnum stólinn fyrir dyrn- ar. Stundum aðeins á pappírnum Hann kunni vel að notfæra sér það fjármálaöngþveiti sem ríkti j mörgum löndum eftir heimsstyr.iöldina fyrri. Hann hafði þann hátt á að lána ríkis- stjórnum miklar fjárhæðir gegn því skilyrði að hann fengi ein- okun á eldspýtnasölu í landinu. Hnn jók í sífellu umsvif sín og bréf í hlutafélögum hans voru í háu verð'i, einkum í Bandajikj- unum. Þriðja lögmál Parkinsons og það allra nýjasta, að útvíkkun hafi í för með sér meiri flækjur, mátti vel heimfæra upp á fyrir- tæki Kreugers. Hann var í sífellu að stofna nýja banka, víðs vegar um heiminn, gífurlegar upphæð- ir voru fluttar frá einu fyiirtæki til annars, stundum í raun réttri, stundum aðeins á pappírnum. Gat ekki hætt Enginn af trúnaðarmönnum hans hafð'i hugmynd um hvað veldi hans var víðfeðmt í raun og veru en honum var treyst í fjár- máláheiminum og veldi hans tal- ið stöðugt og traust. Beggja vegna Atlantshafsins var honum sýnt fyllsla traust. Og allt virtist ganga eins og í sögu. Fé var rak- að saman. Kreuger græddi á tá og fingri á ýmsan hátt, t.d. með því að kaupa dollara þegar geng- ið var lágt og selja siðan aftur þegar gengið hækkað'i. Hann keypti líka gífurlega mikið af fasteignum í Þýzkalandi eftir stríðið þegar verðhrunið varð þar. Hefði Kreuger slakað á klónni áð'ur en i óefni var kom- ið, hefði hann getað átt góða daga það sem eftir var lffsins sem einn af auðjöfrum heimsins. En hann fékk sig aldrei fullsadd- an. Hann var fjárhættuspilari að upplagi. Hann gat ekki hætt. 11 milljónir á borðið Talið er að allt hafi srtað'ið föst- um fótum hjá honum fram í lok þriðja tugs aldarinnar. En eftir heimskreppuna 1930 er talið að farið hafi að halla undan fæti. Verðið á hlutabréfum hans snar- lækkað'i um allan heim og hann rúði sig inn að skyrtunni með því að kaupa sjálfur þessi bréf og einnig með ýmsu, sem hann fitjaði upp á til að bjarga sér. í byrjun ársins 1932 fór hann til Ameríku á ný og þá fór heims- veldi hans að riða til falls fyrir alvöru. Hann var neyddur til þess að skuldbinda sig til að leggja á borðið 11 milljónir doll- ara er samningi um samruna tveggja stórfyrirtækja austan hafs og vestan var rift. Steig um borð í síðasta sinn Þegar farið var að rannsaka málið ofan í kjölinn kom í Ijós að verðmæti, sem Kreuger hafði talið sig eiga; voru hvergi til nema á pappírnum og samning- ar, sem hann þóttist hafa gert við ýmis löhd — þar á meðal ítalíu Mússólínis — höfðu aldr- —^— i&nwrn '' 'if' FREGNIR HERMA, að hvalir hafi hlaupið á land vestur á Barða- strönd, um 200 marsvfn, sum allt að 10 metrar að lengd. Riklsút. varplð gat um þetta meðal ann- ars, og í sambandl við fréttalest- urlnn kom fyrlr smáskrýtlð afvlk, sem sýndt gcrla blæbrigði íslenzks máls og viðkvæmnl þess í meðför. um. Þó er ef til vill ekkl réítlátt að kenna þulnum ,um þetta. Bæði í fréttayfirlitl fyrlr og eftlr frétta. lestur, og fréttunum sjálfum sagði þulurinn að smá-hvalavaða hefði hlaupið á land vestur á Barða- strönd. En þegar í Ijós kom, að í vöðu þessari höfðu verið um 200 hvalir, varð hlustendum Ijóst, að þetta hafðl ekkl verið smá-hvala- vaða, heldur smáhvalavaða. En það var ef til vill varla von, að þulurlnn, sem ekkl hafðl skrifað fréttina, áttaði sig á þessu strax. Á þetta er ekkl drepið hér til að áfellast þulinn, heldur til að vekja athygli á þeim meiningarmun, sem getur orðlð af litlu tllefnl í fram- sögn málsins. EN FYRST farið er að minnast á þessa hvalavöðu er ekki rú vegi að staðnæmast við þá staðreynd, sem fram kom jafnframt f fréttunum, að lltlar eða engar líkur væru til, að unnt yrðl að nýta hvalina nema að örlitlu leytl, vegna þess að ó. greiðfært er og ekki fært bllum að landtökustað þeirra. En þetta er svo sem ekki í fyrsta sinn, sem hvalavaða hrekst á land og rotnar síðan að mestu niður f fjörunni. Þannlg fór t. d. fyrir nokkrum árum f Hellisvfk við Skjálfanda- flóa, og einnlg é Þórshöfn. Einna kynl'egast var þó er stór hvalavaða var rekin inn f Vestmannaeyiahöfri og ekki ný'lt nema að litlu leyti, en afgangurlnn rekinn aftur út úr höfninnl, þegar Vestmannaeyingar þurftu að fara á þjóShátía sína. Þá er mönnum og f fersku minni, er búrhvelin voru rekin á land í vopnaflrðl og rotnuðu síðan niður í fjörunni, sprungu af rotnunar- gasi með ferlegum dunum og lagðl óþef mlkinn yflr byggðarlag- 18. ' Það skeður sem sé töluvcrt oft, að hvalir eru reknir hér á land eða hlaupa af sjálfsdáðum, og oftast verður þetta mlkla verðmætl að litlu sem engu. Sú var tíðin, að hvalreki þótti heldur en ekki björg f bú hér á landl, jafnvel svo að orðtaklð helzt enn í málinu sem almennt heiti á óvæntum og mikl. um höppum. EN HVALREKAR eru orðnir íslend- Ingum til Iftlls gagns, þvf að þeir kunna ekki að notfæra sér þá. En þetta hlýtur að stafa af hjárænu- skap og framtaksleysi. Ef menn brygðu við og sendu báta eða sklp á vettvang þegar [ stað mætt) án efa láta sklpið liggia fyrir landi, þar sem hvalirnlr væru fyrlr, festa síðan dráttartaug um sporð hvala uppi f fjöru og láta vlndur sklps- ins draga hvalinn út og að sklpi og síðan um borð. Þannig mættl fylla lestar og flytja hvalina síðan til nýtingar í hvalstöð. , — Hárbarður. IVAR KREUGER ei verið undirritaðir. Sænska tröllið rambaði á barmi tortím- ingar. Hanh fór um borð í lúx- usskipið sem flutti hann hinzta sinni yfir Atlantshafið og beindi för sinni heim í lúxusíbúð sína í París. Þann 12. marz 1932 kvað' við skothvellur sem batt endi á líf hans. Hann framdi sjálfsmorð þegar leiktjöldin tóku að falla allt í kringum hann. Og nú tók við þrotlaust starf margra manna að rannsaka hag og rekstur allra fyrirtækja hans í mörgum lönd- um, margir töpuðu stórfé og enn fleiri urðu öreigar. Um allan heim gætti áhrifanna frá hinni hrynjandi spilaborg hins sænska sjónhverfingamanns. Uppi voru raddir um að Ivar Kréuger hefði verið myrfcir en það var Torsten bróðir hans, sem aðallega stóð fyrir þeim orðrómi til að hreinsa málstað bróður síns. Og hvernig var hann svo í hátt, þessi fjármálajöfur, sem tókst að draga heiminn svo á tálar? Svar- ið hlýtur að koma flatt upp á alla: Hann var óvenju leið'inlegur maður. Augsýnilega hefur hann ekki haft áhuga á neinu öðru en peningum, baráttunni um völdin. Hann var vel upp alinn, vel klæddur, mjúkmáll, kurteis og háttprúður, en óhemju leið- inlegur. Áhugi hans á listum, bók- menntum og leikhúsum var langt undir meðallagi. Hann hafði eng- an áhuga á manneskjunni sem • slikri, nema hvað viðkom við- skiptum hans. Hann stundaði engar íþróttir og útivist kærði hann sig ekki um, hann keypti alltaf sömu tegund af blómum. Hann átti sér mörg heimili í hinum ýmsu höfuðborgum, þau voru öll ríkulega búin en án alls persónulegs svipmóts, líktust helzt hótelherbergjum. Ástar- ævintýri hans voru afar hvers- dagsleg og sviplaus. Hann var í rauninni ekki kvæntur nema fjármálbrellum sínum og við- (Framhald á 12. siðu). Mikil blinda Mongunblaðið hefur undan- farið birt nokkrar gre'inar und ir samheitinu „LANDIÐ OKK- AR'*. Eru þetta greimar, sem blaffamenn við blaðið hafa skrifað eftir heimsókn á ýmsa staði, einkum kauptún og kau.p staði. Er í greinum þessum fjallað um atvinnulíf og um- svif á staðnum ásamt öðru. f raun og veru er fátt nema gott um þessar greinar að segja og virðingarvert, þagar dagblöð reyna að leita efnis út fyrir heimabæ si.nn. TÍMINN hefur t. d. haft fréttamann í förum f sumar um Austur- og Norðausturland, og hafa birzt eftir hann milii 40 og 50 gre'in ar og viðtöl af þessu lands- svæði ásamt myndum, sem hann tók. Er helzt svo að sjá sem Mbl. hafi ekld þótt sætt öllu lengur heima og tekið að senda sína menn út af órkinni í hópum undir haustið. Það er aðeins eitt, sem er ofurlítið kynlegt við þessar Mbl.igreinar um „landið okk- ar". Oftast er það svo á hinum stærrí stöðum, sem Mbl. heim- sækir og skrif ar um, að þar eru kaupfélög og önnur samvimiu- félöig aðalafl athafna- og við- skiptalífsins. Meginhluti verzl- unarinniar er á vegum þeirra og mangvísleg atvinnutæki, út- gerð, fiskverkun og jafnvel verksmiðjur. En það er eins og Mbl.-maðurinn sjái þetta ekki á viðkomandi stóöii.m. Það er svo að segja aldrei — eða aldr- ei — m'innzt 'á starf kaupfélag- annia eða þá menn, sem þar vinna. Og oftast tekst þeim Mbl.-mönnum ,að sýna myndir af þessum stöðum, án þess að þar sjáist kaupfélagshús. Talandi dæmi um þetta er grein, sem birtist í Mbl. f gær um Blönduós. Blönduós cr m'ikill samvinnubær og þar eru margar greinar siamvinnurekstr ar — kaupfélag, sláturfélag og mjó'lkursamlaig 0i n — En Mbl. tekst að skrifa svo heila síðu um Blönduós og mál stað- arins, að þar er ekki minnzt á samvin,nufélög eða storf þeirra. Ókunnugir, sem lesa grein þessa, hljóta því að halda, að þar sé ekkert samvinnufélag til otg ekkert samvinnustarf. En kunnugir verða harla undrandi, Því að þeir vita, að samvinnu- starfig þar er stérkasti og gild asti þátturinn í umsvifum og athafnaiífi Blönduóss eins -og svo, víða annars staðar. Það leynir sér ekki, að menn irnir, sem Mbl. send'ir, hafa um það gild fyrirmæli, að íara sem mest fram hjá starfi sam- vinnumanna. Þetta er gömul og ný saga. Merkt nýmæli Á kjördæmisþingi Framsókn armanna á Norð'-Austurlandi, sem haldig var í sumar, voru mörg merk mál til umræðu og ályktanir gerðar um þau, Hér skal minnt á eitt merkilegt ný- mæli, sem þar var hreyft og samþykkt um eftirfarandi á- lyktun: „Með skírskotun til aðkall- andi nauðsynjar þess að vanda þær sjávarvörur, sém út eru fluttar í samkeppni viff vö'rur annarra fiskveiðiþjóða felur kjördæmisþingið þingmönnum Framsóknarflokksins \ kjör- dæminu að gangast fyrir því, að komið verði hérlendis upp fiskigliskóla, einum eða fleiri, þar sem matsmenn, verkstjórar og agrir, sem þýðingarmikil störf vinna eða vilja búa sig (Framhald á 12. síðu). ummmmmmmmma TÍMINN, miðvikudaginn 3. október 1962

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.