Vísir - 10.04.1946, Blaðsíða 7

Vísir - 10.04.1946, Blaðsíða 7
Miðvikudaginn 10. apríl 1946 V I S I R Framh. af 2. síðu. fór forgörðum? En hvernig geymdu Danir það, sem þeir létu ekki fara í súginn? Ekkert hirðuleysi. Frúin játar, að nokkuð hafi farizt í brunanum 1728, en kveður ekkert handrit hafa glatast fyrir hirðuleysi í vörzlum danska ríkisins. O, jæja! Hverjum var að þakka að Gunna flaut? Forsjóninni einni! Háskólabókasaf nið var geymt uppi á lofti i! Þrenningarkirkjunni. Sú i kirkja brann 1728, þegarj einnig brann hjá Árna Magn-i ússyni. Þangað var Árnasafn; flutt og geymt lengi, meðalj annars þegar Bretar skutu á Kaupmannahöfn 1807 og meira en 300 hús brunnu. Þá skall hurð nærri hælum, því bruninn náði svo að segja alveg að Þrenningarkirkj- unni, svo að það er bezt fyr- ir frú Lis Jacobsen að gorta ekki af þeirri slembilukku sem einhverri forsjálni Dana, að kirkjan brann ekki þá og safnið með. Konunglega bókasafnið með íslenzku handritunum var geymt í höll Soffíu Amalíu Moth, greifynju af Sámsey, fylgi- konu Kristjáns V. — þar er nú ríkisskjalasafnið —, og var höll hennar tengd kon- ungshöllinni með loftgöng- um, sem enn standa, svo að konungur þyrfti ekki að væta sig, þegar hann heim- sækti greifynjuna. Brann konungshöllin tvisvar meðan bókasafnið var þar, og var í bæði skiptin hending að safnið brann ekki, en hyorki aðgæzlu Dana almennt né frú Jakobsen sérstaklega að þakka, að svo lánlega tókst. Hér er því af engri geymslvi að gorta, og eins vel og þetta gætum við vel geymt handrit vor og forngripi, og betur þó, því við eigum nú húsa- kynni undir þau engu lakari en Danir, þó minni séu, og munum hafa ráð með. að hafa þau framvegis. Það er rétt, sem frúin hermir, að söfnin hafi verið opnuð upp á gátt, en hvað er að gorta af því, því hvernig átti að nota þau öðruvísi. Það má vera að frúin líti svo á, að betra hefði verið að loka þeim líkt og Grænlandi og hafa þar nokkurskonar danskan einokunar-vísinda- rekstur, en ætli afköstin hefðu þá ekki orðið minni bæði að magni og gæðum? Frúin segir það og satt, að Danir hafi stofnað háskóla- embætti til rannsóknar á handritunum, en hverjir sátu í þeim og önnuðust rannsóknirnar ? Það voru Is- lendingar: Finnur Magnús- son, Konráð Gíslason, Finn- ur Jónsson, Gísli Brynjólfs- son, Valtýr Guðmundsson og nú Jón Helgason, og geri ég ekki 'ráð fyriri að þau nðfn helgi Dönum neitt, svo ís- lenzk eru þau. . Jafnhliða MM þessum nöfnum má ekki gleyma nöfnum Þormóðar Torfasonar, Árna Magnús- sonar, Jóns Eiríkssonar, Gríms Thorkelin og Jóns Sigurðssonar og eins allra styrkþega Árnasafns, er all- ir voru Islendingar. Það er satt, að Danir kostuðu útgáf- ur af f ornritum vorum, sum- part að vísu af fé Árna Magnússonar, en hverjir sáu um útgáfurnar? Það voru mestmegnis Islendingar, en aðeins Danir að óverulegu leyti. Ég skil að frúin meti peninga mikils, en gæti þó hugsað mér, að henni við nánari athugun kynni að skiljast, að mikilsverðast er það, sem fyrir þá fæst. Eng- in íslenzkur maður mun fá- anlegur til að draga úr ágæti Rasks, hitt mætti frekar segja, áð sú var tíðin að landar hans kunnu ekki að meta hann sem skyldi. En það er fullmikið sagt, að hann hafi grundvallað ís- lenzk málvísindi, enda þótt hann væri þeim mesti þarfa- maður. Islenzkar bókmennt- ir hefur hann ekki grund- vallað, og ekki heldur skrif- að handritin íslenzku, svo að hann er léleg eignarheimild fyrir þeim. Þá dettur engum íslenzkum manni í hug að neita lærdómi Kristjáns Kaa- lunds i íslenzkum fræðum, þvi hann var þar fremstur allra Dana fyrr og síðar. Það er og rétt að hann samdi skrá yfir Árnasafn og ís- lenzku handritin í konung- lega bókasafninu, en undir skránni um Arnasafn stóð að nokkru afar nákvæm skrá eftir Jón Sigurðsson, auk undirvinnu styrkþeg- anna, og undir skránni um handritin í konunglega safn- inu stóðu skrárdrög allmikil eftir föður minn. Það er því hæpið að þakka Kaalund einum skrárnar. Mér þætti ákaflega fróðlegt að vita, hvort það, sem frúin segir um þýðingu hinnar ljósprent- uðu útgáfu dr. Munksgaards af miðaldahandritum vorum fyrir „eignarrétt" Dana á handritunum, fellur saman við skoðanir dr. Munks- gaards, en því trúi ég ekki að óreyndu máli. En hvað sem því liður, þá getur ljós- prentuð útgáfa af handriti, sem gerð er i ábataskyni eða að minnsta kosti taplaust, og jafnvel þótt tapaðist á henni, aldrei skapað ættlandi útgef- andans nokkurn „eignarrétt" á handritinu, eða hafa Danir af þeim sökum eignazt ýms þau handrit, er dr. Munks- gaard hefur gefið út og ekki eru íslenzk? Hérlendis hafa útgáfur dr. Munksgaards allt- af glatt menn, og verði hand- ritunum skilað mun hann vitanlega geta haldið áfram útgáfu sinni á þeim meðan hans nýtur við, og er það vegna þess, hver í hlut á, íen ekki vegna þess, eins og frú Jakobsen virðist halda, að .finnnrnabncl nloiaaqhg okkur skorti sjálfa fé til verksins. Hitt má frúin víta» að verði handritunum ekki skilað getur enginn heiðar- legur Islendingur lagt hönd að þessum útgáfum eða nein- um dönskum útgáfum á ís- lenzkum ritum, og er þetta sannarlega ekki sagt af til- bekkni við dr. Munksgaard. Eign Norðurlanda. Frviin telur handritin „geyma bókmenntir, sem eru andleg cign allra Norður- landa, af því að þessar bók- menntir eiga uppruna sinn að þakka menningarlífi allra hinna fornu norrænu landa." Hér þykir mér frúin tala af heldur litlum skilningi og gefa tilefni til að spurt verði, hvers vegna hin Norðurlönd- in, úr því svo sé, hafi sama sem engar bókmenntir sam- ið, en Islendingar gert það einir. Ef bókmenntirnar eru sprottnar af menningarlífi hinna fornu norrænu landa, hefði það átt að skapa að meiri bókmenntir hjá hinum fjölmennari þjóðum en í fámenni okkar. Og vænt- anlega vill frúin ekki halda því fram, að þessi lönd haí'i átt blómlegar bókmenntir, sem hafi týnzt. Hinu má þá stinga að henni, sem hini reyndar ætti að vita, að hin- um blómlegu bókmenntum vorum olli hið írska ætterni vort og írsk menningaráhrif á þjóðina, og ekkert annað. Þá telur frúin að Kaup- mannahöfn liggi betur við fyrir notendur handritanna en Reykjavík, sem sé of langt i burtu. Það er eins og það er metið, en frúin hlýt- ur að vita það, að ekki er nema nokkurra stunda flug frá Norðvirlöndvun til Reykja víkur. Annars fæ ég ekki séð hvaða áhrif hnattstaða Reykjavíkur getur haft á eignarrétt vorn á handritum vorvim og forngripum. Frúin þykist nú „án þess að fegra málstað .vorn", eins og hún orðar það, hafa sann- að að Danir eigi handrit vor með siðferðilegum og laga- legum rétti, en þar veðvir frv'iin fullkomlega villvi og reyk, því hún hefur ekki ekkert við, hvar við geym- um handrit vor eða aðrar eignir. Hægt að fá lánað. Frúin lofar síðan því, að við mvinvim geta fengið handritin lánuð hingað til afnota, og það er sjálfsagt að þakka þessa góðvild, ef hún á nokkuð með að lofa slíku, en ég efast ekki um að þeir, sem hafa munu hér vimráð handrítanna muni með mestu ánægju sýna Norðurlandafræðimönnum sömvi góðvild. Þá hef ur f rúin góð orð um það fyrir hönd Danmerkur — umboð hennar til að tala fyrir hönd annarra en sjálfr- ar sín hefur ekki verið lagt fram —, að lána Islandi um 25 ára bil eða lengur ung ís- lenzk handrit, sem 'enginn Dani notar að ráði — frekar en hin —. Því er þar til að svara, að ég er þess fullviss, að enginn Islendingur lætur sér detta í hug að taka neitt, sem Island á, að láni með slíkum kjörum hjá ríki, sem er fullkominn óheimildar- maður að því. Frú dr. Lis Jacobsen seg- ist ekki skilja, að skilin geti orðið til að efla vináttu Is- lands og Danmerkur. Um það skal ég.ekkert segja, en vonandi getur hún áttaðxsig á því að það hlyti að verða til að vekja vilfvið og jafn- vel annað verra í hugum Is lendinga í garð Dana, ef þeir í trássi við allt réttlæti og velsæmi halda fyrir Islend- ingum cignum þeirra. Frv'iín biður oss nú að bæta fyrir hegðun okkar og láta vina- lega að Dönvim. Við höfum ekki fyrir neitt að bæta, en engu að síðvir reyndu Islend- ingar eftir ófriðarlokin að sýna Dönum vinarhug með litlu framlagi. Því var ekki tekið þakksamlega, enda þótt opinberir forsvarsmenn Dana reyndu að breiða yfir lilfúðina. Ég býst ekki við að Islendingar kippi sér upp við slíkt, því þeim gekk það eitt til að vilja styðja að því að dönsk börn gætu fengið spjör, sem þau vantaði eða lýsi, sem gæti orðið þeim til sannað neitt með greininni I heilsubótar. Og hvernig sem ef nema innræti sitt, og það orðtak Ferdinands keisara I.: „Fiat justitita et pereat mundus" — þó heimurhm farist af því, verður réttlæt- ið að ná fram að ganga. Frúin fer að lokvim að láta sér detta í hug að Is- lendingar vilji láta Færey- inga halda veiðirétti þeim, er þeir nú hafa við Island, ef handritunum verður skil- að, og gefur jafnvel í skyn, að Islendingar hafi eitthvað ymprað á þessu. Hér held ég að frúin vaði enn reyk, því ég get ekki trúað því aðj nokkur Islendingur hafi ver- ið svo heillum horfinn aðí láta sér slikt vim munn fara. í alvöru. Og ég held líka, að ég geti fullvissað frvina um það, að enginn heilvita Is- lendingur lætur sér detta í hug að greiða Dönum hinnl minnsta hvíling fyrir það^ sem við cigum hjá þeim að Guðs og manna lögum. Slíks krefjumst við skilmálalaust. Frviin talar vim ljóma, sem handritin hafi varpað yfir Danmörku, en það er einhver missýning, því hvernig ættu bókmenntaafrek forfeðra vorra að varpa ljóma á Dani, enda hlyti sá Ijómi að verða eitthvað einkennilegur, er þeir væru óheimildarmenn að handritunum. > Samninganefnd. Það er von hingað á samn- inganefnd frá Danmörku í maímánuði, en ef afstaða hennar og Danmerkvir i heild sinni til skilanna á eignum vorum í Danmörku er hin sama og afstaða frú dr. Ja- kobsen, þá sé ég ekki að vim neitt sé að semja, og að> nefndin eigi nokkurt erindi hingað. Sambandslögin eru vir sögunni, og þar er ekkert* sem þarf að endurnýja eða ganga frá. Gagnkvæmt jafn- rétti Islendinga og Dana i, báðum löndum er okkur vitaónauðsynlegt, og vim það þarf því ekkert að semja. Upp frá þessu geta þess vegna að bagalausu gilt sömu samskiptareglur land- anna á milli og milli ann- arra landa. Þá skal að lokum bent á það, að i heild sinni mætti, um eitthvað væri kemur okkur Islendingum allsekki við. Ofan á „sannan- irnar" segir hún að bætist vísindalegt hagræði af að handritin sévi geymd í Kaup- mannahöf n, og því til styrkt- ar getur hvin þess, að bæði sænskir og norskir fræði- menn hafi skilyrðislaust lát- ið þá ósk i ljósi, að kröfum Islendinga um framsal hand- ritanna verði vísað á bug. Ef þetta er rétt, og ég veit að próf. Wieselgreen hefur sagt þetta, þá verður með mestu vinsemd og kurteisi að skjóta því að þessum fræðimönn- vim, að vera ekki áð sletta sér fram í þetta, því þeim kemur . bókstaflega hreint ¦ij;6'!-VwV)f" lii nrfff m að skipti Dana og Islendinga semja, taka það í mál, að kunna að fara, munu Islend- samningarnir frestuðust enn ingar vera jafn fúsir til sliks um sinn. Til þcss liggja þær stuðnings eftir sem áður. En orsakir, að Island hefur i bili þegar frúin fer að biðja okk- í ýmsu alvarlegu að snviast,. ur að bera aldrei fram kröf- svo að tíminn er því allsekki una um handritin — og hentvigur. Þá er og hitt, að væntanlega forngripina — j Danir hafa eftir ófriðinn a af tur, þá skal henni hrein-1 vissan hátt verið miður sín. skilnislega sagt það, að þess- Það var búizt við að þeir ari kröfu mun aldrei linna myndu jafna sig fljótt, en fyrr en síðasta bókfells- og raunin hefur orðið nokkur pappírssnudda og síðasta önnur, því þeir eru síður eh spýta, sem við eigum í garði svo búnir, að því enn. Þaðí Dana, er með skilum komin er því athugunarmál, hvort heim til Reykjavíkur. Ég ef- ekki væri heppilegra fyrir' ast ekki um að vanskil af hendi Dana muni torvelda menningarsambandið milli landanna. Það væri rauna- en hér hlýtur að gilda (egt, báða aðila, ef þyrfti að~ semja, að það\ væri ¦, látiðí bíða, unz Dönurii væri orð~j ið rórrá. i Guðbrandur Jónsson^J

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.