Vísir - 31.10.1946, Blaðsíða 2

Vísir - 31.10.1946, Blaðsíða 2
VlSIR Fimmtudaginn 31. október 1946 JÉg brofjö sttér tií bemshustöönt&nna II.: Crúskað Það mætti orða það svo, að tvívegis hafa Norðmenn numið land hér á Seyðisfirði og að tveir hafi verið land- námsmennirnii', — sinn í hvort skiptið, — sem sagan ætli sér að muna. Bjólfur er hinn fyrri. Um hann er Landnáma fáorð. En þó verður í það ráðið af henni, Fljótsdæla sögu og ýmsnm öðrum gögnum, að þeir fóstbræður, Loðmundur og Bjólfur hafi komið fra Vors, sennilega nálægt 880 og tekið land að haustlagi, utarlega á firðinum. Hafi Bjólfur haft vetursetu i vik einni, innan við bjargið, sem nú er nefnt Skálanesbjarg, án þess þó að ákveða, hvað gera skyldi, — en Loðmund- ur nam land í Loðmundar- firði. Sést vel frá Skálanesi inn í Loðmundarfjörð. Ekkí undi Loðmundur sínu land- námi og fór að leita öndveg- issúlna sinna á næsta vori. En Bjólfur nam Seyðisfjörð allan og bjó þar síðan. En um framkvæmdir bans er ekki vitað annað en það, að hann lét fylgja i heimanmund með Helgu dóttur sinni, er hann gif ti hana Áni enum ramma, alla nyrðri byggð Seyðisf jarð- ar lil Vestdalsár. Sjálfur hafði hann þá reist bú í Firði, á hjalla litlum rétt norðan við ósa Fjarðarár og upp af lóni þvi sem hafði myndazt, áður en áin fellur út um ós- inn. ísólfur var sonur Bjólfs og er hann raunar talinn for- faðir Seyðfirðinga, en hann var faðir Ásbjörns loðin- höfða, en hann sonur Þórar- inn faðir Ásbjörns föður Kolskeggs hins fróða. Talið er svo að Isólfur Bjólfsson hafi, þegar hann tók við bús- forráðum af föður sinum, haft undir sér alla suður- byggð fjarðarins. Náfnið breytist. En Seyðisf jörður er nefnd- ur Seiðarfjörður allt fram á 17. öld, — en Seyðisfjörður er íjörðurinn nefndur við manntal árið 1703. Skilst mér, að ekkert sé ábyggilegt úm það vitað, hvernig nafn- gjöfin er til komin. Sigfús Sigfússon fræðaþulur hefir grafið upp þjóðsögu um það, a'ð Bjólfur landnámsmaður hafi efnt til „seiðs" í hjalla einum i Austdal, sunnan fjarðarins utarlega, sem síð- an er nefndur Seiðhjalli.*) Hitt er eins líklegt, að hér hafi verið mikið um „seyði" *) Hér er að mestu leyti fylgt handriti Sigurðar Vil- hjálmssonar: „Örnefni í Seyðisfirði", sem geymt er í bókasafhi kaupstaðarins. — Th. Á. af ýmsu tagi i firðinum á landnámsöldinni, eins og oft varð síðar, því hér hefir oft verið aflasælt innan fjarðar, þó að áraskipti séu að því — og af því hafi firðinum siðan verið nafn gefið. Menn munu nú hafa búið að sinu, hér á Seyðisfirði, og er ekki fært í letur rieitt, sem máli skiptir, um fjörðinn eða fjarðarbúa, fram eftir ölduih. Annar landnámsmaður. Sá hinn .annar landnáms- maðiir, sem sagan ætlar sér að láta verða langlífan, er Norðmaðurinn Otto Wathne. Ekki er það þó svo, að hann hafi orðið fyrstur til að reisa hér „bú" i hinu nýja land- námi Seyðisfjarðar. En hann var sá maðurinn sem þraut- seigastur var og mest kvað að, þeirra erlendra manna, sem hingað slæddust á 19. öldinni í því augnamiði, að hagnýta sér, sjálfum sér til hags, þá kosti sem þessi fjörður var búinn, öðrum fjörðum hér eystra fremur, þegar að var gáð. Áður, — löngu áður en Norðmennirnir fóru að eltast við sildina á Austfjörðum, var hafið hér landnám af öðru tagi, en það voru ýms erlend verzlunarfyrirtæki, sem þreifuðu fyrr sér um það, að koma hér fyrir sig fótum, einkum í þvi augnamiði að ná viðskiplum við Fljótsdals- hérað, -r- þá miklu búsældar- sveit. En héðan var þá styzt úr fjörðunum og greiðast að ná sambandi við búendur á Hér- aði, — ýmist úr Fjarðarheiði eða Vestdalsheiði. Fyrsta verzlunin. Mér er sagt, að fyrsta fasta verzlunin hér við fjörðinn muni hafa verið á Hánefs- staðaeyrum, sunnan fjarðar- ins, utarlega. En síðan hefir þar verið dálítið þorp og jafn- an útræði baðan og er svo enn. Sú verzlun mun hafa verið starfrækt i nokkur ár, fyrir og eftir aldamót, 1788— 1806. M er ekki um verzlun talað hér fyrr en koma til sögunnar Danir tveir Thom- sen og Petræus. Þeir byggðu 1848, verzlunarhús, sem síð- ar var nefnt Glasgow, ofar- lega, eða. raunar fyrir ofan og utan Fjarðaröldu, og ein- mitt á þeim stað, sem siðan hefir jafnan verið talið „hættusvæði", vegna snjó- og krapaflóða, sem Bjólfur fann þá upp á, að demba úr sér yfir byggðina, sem þar ¦r'eis ekki allfjarri. Síðan eign- uðust þessa verzlun Bretar tveir, Henderson og Ander- son og mun þá fyrst hafa komið- til Glasgow-nafnið, * ¦£¦**&! *¦¦¦ ¦ ¦ eða 1859. Á Vestdalseyri, sem yzt er kaupstaðarlóðarinnar, norð- an- fjarðarins, byrjaði verzl- unarfyrirtækið Örum & Wulff verzlun 1851, þótti Vestdalseyrin þá liggja vel við að ýmsu leyti, og þó sér- staklega verzlun við Dthér- aðið, þvi að það var ekki nema 4—5 stunda lestaferð um Vestdalsheiði upp i Eiða- þinghá, og skreiðin var nær- sótt, frá Brimnesi og Eyrun- um. ' Hvalveiðimenn. Þessa vérzlun á Vestdals- eyri keyptu amerískir hval- veiðimenn 1869, og starf- ræktu í tvö eða þrjú ár, en seldu síðan G.ránufélaginu 1872. Þessir hvalveiðamenn höfðu talsverðan rekstur hér í nokkur ár og aðalbæki- stö'ðvar á Vestdalseyri, þó að lílt gætti atbafna þeirra i landi. Þeir höfðu „móður- skip" og veiðibáta, og höfð- ust hér við aðeins þann tíma sumars hvers. sem þeim var hentugast. Á þeim árum sem Örum & Wulff ráku verzlun á Vesi- dalseyri, var þar verzlunar- stjóri Jón Árnason (Arne- sen), verzlaði þar síðan á eigin hönd um skeið, en flutt' þaðan inn á Fjarðaröldu pg kom sér þar upp verzlunar- húsum, sem nefnd voru Neðribúðin (1856) og var það nafn dregið af því, að sú verzlun stóð neðar frá rótum Bjólfs — eða neðar á Fjarð- aröldu, en Glasgow, sem áð- ur er nefnd. Snjóflóðin.. Nú mátti það engu muna, um hvorugt þessara húsa, að þau væri ekki einmitt þar, sem Bjólfur vildi ekki hafa þau. Því að þegar þarna er að rísa byggð utan um verzí- anirnar kemur krapaflóð úr Bjólfinum (1882) sem gerði spjöll á Glasgow og meiddi fóik og drap er var í bæjum og húsum á litlu svæði utar. En á Neðribúðinni urðu eng- ar skemmdir. Þrem áium siðar kom svo hið miuuis- stæða, mikla snjóflóö, ein- mitt á þessum sömu slóðum, og þar sem byggðin hafði i safnast utan um verzlanirn- ar, og keyr'ði alll í kaf, — reif ,bæi og hús á sjó fram eða faldi í kyngi fannar, svo að ekki fundust sumir sem i flóðinu lentu, fyrr en á næsta vori. Að þessu verður vikið síðar. En það bendir á fyrir- hyggjuleysi, að byggðinni sem reis utan um verzlanirn- ar, skyldi einmitt vera valinn staður, þar sem eflaust höfðu áður fallið snjóflóð og það sem sérkennilegra er, er þó það, að úr Bjólfi getur vart fallið snjófkóð nema þessa leið. Það munu vera um 300 metrar frá Neðribúðinni og upp að efri mörkum þess svæðis á strandlengjunni, sem snjóflóðið náði lengst. Og Bjólfur gamli, landnáms- maðurinn, mun hafa vitað, hvað hann var að fara, þeg- ar hann festi sér ból og byggði sér í Firði. Því að þar var skjól, og hefir alltaf ver- ið, fyrir úrílsku Býhóls, — en svo hét fjallið áður fyrr. Fjórar verzlanir. 1 Nú kemur hingað (1870) ' enn danskur kaupmaður að anfni V. T. Thostrup og er' þá búinn að reyna fyrir sér nokkuð hér við land um verzlun. Keypti það ár Neðri- búðina og verzlunina Glas- gow keypti hann fimm árum siðar, eða 1875, og samein- aði þær verzlanir tvær. . Liverpool var svo enn' ein verzlun, og þau hús sem henni fylgdu, norðan* fjarð- arins og nokkru ular, en það svæði, sem eg hefi hér áður nefnt „hættusvæði". Þá verzl- un stofnaði maður, að nafni Sveinbjörn Jakobsson (eða Jacobsen) 1871: Fjórar verzlanir hafa því verið á Seyðisfirði um þess- ar mundir. En ekki er þó til að dreifa landnámi, eða at- vinnurekstri á neinn hátt, nema að þvi leyti, sem þessar verzlanir þurftu litilsháttar á fólki að halda, hver við sitt hokur og svindl við sveita- manninn á Héraðinu. Fiskútflutningur. Þeir menn, erlendir, sem til þessa höfðu sezt hér að, höfðu ekki hugsað sér annað en það, að hafa gagn af Hér- aðinu, eða Fljótsdalshéraði. Fyrir þeim vakti það aðal- lega, að hagnýta afstöðu Seyðisfjarðar til verzlunar við Héraðsbúa. Til umbóta i sjálfu plássinu gerðu þeir lít- ið eða ekkert, og verður ekki einu sinni seð að þeir hafi nokkuð til þess gert, að hvetja íbúana til veiðiskapar í firð- inum, þvi að fiskverkun byrjar hér ekki fyrr en um eða laust fyrir árið 1875, og munu fiskiveiðar lítið hafa verið stundaðar fram að þeim tíma, og alls ekki þann- ig, að fiskafurðir yrði út- flutningsvara fyrr. En þá er það þó einn hinna dönsku , kaupmanna, sem til þess jverður fyrstur, að verka fisk til útflutnings, — en það var V. T. Thostrup, sem fyrr er nefndur. Hafði hann verið á ísafirði áður en hann stofn- jaði hér verzlun, og kynnzt iþar fiskverkun. Keypti hann fiskinn blautan og lét verka hann sjálfur að öllu leyti og |vanda vel. Mun eg víkja aft- ur að þessu siðar. En þessar athafnir hófust þó ekki fyrr en skriður var kominri á at- hafnalíf og atvinnurekstur af hálfu Norðmanna þeirra, sem hingað eltu síldina. Kafli úr ræðu. Um það, hvernig hér var umhorfs, um það leyti, sem sildarveiðamennirnir norsku fór að venja hingað komur sinar, og hið eiginlega annað landnám hefst, skal eg til- færa hér orðréttan lítinn kafla úr ræðu sem Sveinn yfirfiskimatsmaður Árnason flutti er hann hélt í hófi, sem haldið var á Seyðisfirði i til- efni 25 ára kaupstaðaraf- mælis staðarins 31. janúar 1920.*) „Fyrsta timburhúsið, ann- að en verzlanirnar, var byggt milli Glasgow og Neðribúð- ar. Það fauk i svonefndum Pálsmessubyl, og eigandi með". (Þetta mun hafa ver- ið um 1865). Framan af settust ekki aðr- ir menn að i kauptúninu, en örfáir fastir menn verzlunar- innar. Verzlunin var ein- göngu viðskipti við land- bændur, og þvi engin þörf annars verkafólks en þess, sem hægt var^að fá á bæjun- um í kring, (en þeir voru þá fjórir á þvi svæði, sem nú er kaupstaðarlóð. Höf.) — Þeg- ar skip voru fermd og af- fermd, eða annað því likt, þorp mynduðust þvi ekki kring um verzlanirnar, fyrr en eftir að farið er að stunda hér síldar- og fiskveiðar. *) Þess skal og getið, að i þessari ræðu, sem er prent- uð í 5. og 6. tbl. „Austur- lands" 1920, er að finna ým- islegan fróðleik, sem mér hefir komið vel að geta stuðzt við og ber að mestu heim við það, sem elztu menn hér kunna frá að segja, þeir sem fróðastir eru. Niðurl. Theódór Árnason. Hundaveðhlaup eru þús- und árum eldra „sport", en hestaveðhlaup segir í brezku alfræðiorðabókinni „Encycl- opedia Brittanica". Hunda- hlaupin eru upprunanlega runnin frá Egiptalandi. Mest- ur hraði, sem vitað er um að hundur hafi hlaupið á hunda- veðhlaupi er rúmíega 35 mil- ur á klst. BEZTAÐAUGLYSAIVISI óskast. Gott herbergi. — Kaup eftir samkomulagi. Uppl. á Ljósvallagötu 14.

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.