Vísir - 08.06.1956, Blaðsíða 4

Vísir - 08.06.1956, Blaðsíða 4
4 VTSIK Föstudaginri .8'.- júní 1958 Gunnar Dal: Ippruni w Melinspeki Palesar. 3. grek. Egypzku heimspekingarnir, gem skráð hafa helgiritið„Mem- lis sjónleikurinn", (Memfis var 3hin forna höfuðborg Egypta- lands) glíma í þessu riti við sama vandamál og Þales. Þetta xit er talið skráð af egypzkum •prestum frá Heliópólis (Sunnu- borg), um 3500 fyrir Krists "fourð, eða næstum þremur ár- Jþúsundum fyrir tíð Þalesar. Á S.öld f.K. lét konungurinn Sha 'foaka höggva texta hinna fornu papírusblaða í svartan stein til að varðveita betur hið forna rit. Siiðar var þessi steinn notaður sem myllusteinn, og hefir því textinn máðst sums.staðar, svo -að fræðimenn í British Museum geta þar nú aðeins séð brot hins xipphaflega texta. Ljóst er þó af þessum texta og fleiri forh xitum, að svar hinna egypzku lieimspekinga við spurningu Þalesar er það, að andinn sé fyrstur og hans sé mátturinn *til að skapa: — Patah, guð si, fgköpunarinnar, er sagður ,^ u.hjarta" og „tunga" guðanna. Hjartað táknar andann tungan (eða orðið) sköpunina. Állt í tilverunni er það sem „hjart- að hugsaði og tungan bauð" (Mernfis sjónleikurinn). Þannig ihugsar andinn hið skapaða, veröldina, og síðar kemur fram í textanum, að eftir að andinn rskapar veröldina, þá er hann í henni og stjórnar henni. Þetta iminnir óneitanlega nrjög á hið :fræga upphaf Jóhannesarguð- tspjalls, engu síður en önnur tíetning úr þessu riti (Memfis ísjónleiknum) „og þannig var Patah ánægður eftir að hafa ískapað alla hluti og hvert guð- !legt orð", minnir á frásögn Gamla-Testamentisins , um ísköpun heimsins. Gera yerður :ráð fyrir, að á dögum Þalesar sé þetta rit alkunnugt, þar sem íþað skömmu áður er í tízku hjá Ikonungum og valdamönnum. Löngu fyrir daga Þalesar riöfðu indverskir heimspeking- tar glímt við vandamál hans og' birt niðurstöður sínar. — Að þeirra dómi er :andinn fyrstur og hefir ekki aðeins skapað allt, heldur er allt (orka og efni) aridi á ákveðnu stigi, eða mis- nhunandi birting hans: Andinn i tilyerurini er -á.mörgum stig- am. (Þó að talað sé um hin sjö ;stig anda, orku og efnis. þá "áknar talan sjö hér sennilega aðeins fjölda, eins og algengt vár), En jafnvel á sínu hæsta stági býr andinn yfir eigind orkunnar og getur skapað prku eða. umbreytzt. .í orku. Orkan jet- einnig talin vera á mörgum stigum, en öll orka getur um- breytzt í efni. Þannig er orka og efni frá andanum komið og er andi í umbreyttri mynd eða andi á ákveðnu stigi. Vegna þess að andinn er í orkunni og efninu heldur hann öllum taumum tilverunnar í hendi sér — og einmitt það er skýr- ingin á því, hvers vegna um vit og samræmi er að rœða í yer- öldinni. — Þannig er svar hinna indversku heimspekinga í fyllsta samræmi við skilning hinna egypzku. — Og einmitt þetta, að andinn sé fyrstur, mun vera svar hins forna austræna heims við vandamáli Þalesar, einnig hjá andans mönnum í ísrael^ ef þeir eru rétt skildir. — Svar þeirra er okkur. bezt kunnugt. af upphafi Jóhannes- arguðspjalls, sem eins og kunn- ugt er var skrifað á grísku og sérstaklega ætlað grískum lesr- endum og verður því að gefa skýringar á heimspekilegum vandamálum. Ætla verður, ,að hið fræga upphaf. Jóhannesar- guðspjallsins sé í samræmi við niðursföður hinna gömlu spá- manna og andans manna ísra- els, og ekki ¦ þarf að efast < um, að þeir hafi þekkt „Memfis sjónleikinn". (Spámaðurinn Jesaja er samtíðarmaður Sha- baka og er getið umhinn síðar- nefnda í Gamla-Testamentinu). En hvert er þá svar Jóhannesar- guðspjallsins við vandamáliÞal- esar? —¦ „í upphafi var orðið, og orðið var hjá guði, og orðið var guð." í fyrstu kann þetta a'ð virðast allkynleg málsgrein. Framsetning hennar er í göml- um austurlenzkum heimspeki- stíl. Sama orðið er brítekið í þremur, setningum. Þeirri að- ferð er oft beitt í austurlanda- heiiTispeki^ þegar orð hefir margskonar merkingu og höf- undurinn vill leggja ríka áherzlun á í hvaða merkingú hann noti orðið, svo að boð- skapur hans verði ekki mis- skilinn. Þeir, sem óvanir eru orðnir þessari framsetningu, geta' þó auðveldlega misskilið höfundinn og fundizt hann bæði grunnfær og skorta rökrétta hugsun. — „í upphafí var orð- ið." — Þarf ekki að hugsa áður en talað er? —¦ Hlýtur þá ekki hugsunin að vera til á undan orðinu? Og á hugsunin sér ekki einhvern grundvöll, andann eða guðdqmirin? Er hann þá ekki jorsök hugsunarinnar? Og enn óljósara og óheimspekilegra verður framhaldið þegar okkur ¦er.sagt að orðið verði hold. Þeir egypzku og indversku hefðu sagt, að andinn hefði orð- ið hoid. Höfundur Jóhannesar- guðspjalls á þó, þegar betur er að gáð, við það sama. Þessi umrædda málsgrein Jóhannes- arguðspjalls birtist aðeins í óheimspekilegum búningi vafa- samra þýðinga. Á grískunni stendur: í upphafi var logos, o. s. frv. Mörg orð yfir guð- fræðileg og heimspekil. hugtök í grísku eru eins og kunnugt er tökuorð úr pali, sanskríí og hebresku.- Þetta orð, logos, er til á öllum þessum þremur tungum. A pali og sanskrít táknar orðið sjálfan guðdóminn eða hinn skapandi mátt hans. í hebresku hefir orðið svipaða merkingu. Þar táknar það hina guðlegu vizku, sem veröldina skapaði. í grísku kemur orðið logos fyrst fyrir hjá heimspek- ingnum Herakleitos á 5.. öld f. K.. Þar hefir orðið svipaða merkingu og í sanskrít og he- bresku: Hin guðlega vizka, sem skapar og. stjórriar öllum hlut- um gegnum allt. Herakleitos og aðrir grískir heimspékingar þóttust sjá vit og samræmi í sköpun veraldarinnar. Logos, sá máttur guð'dómsins, sem þessari sköpun veldur^ fer þess vegna um leið að þýðá heims- saim'æmi og rökrétt sámhengi (logik). Hið rökrétta samhengi í hugsun mannsins birtist þegar bezt lætur í ræðu hans og riti. Þess vegna fékk orðið logos einnig merkinguna, ritháttur eða íramsetning. Og þar sem ritháttur f og f ramsetning er byggt upp af orðum, fékk logos einnig hina nýjustu merkingu sína, —orð. „íupphafi var lo- gos" útleggja guðfræðingarnir: í upphafi var orðið. Logos er þar þýtt eins og það væri notað í sinni síðustu og afleiddustu merkingu. í upphafi Jóhannes- arguospjalls er þó orðið logos greinilega notað í hinni upp- haflegu, réttu og heimspekilegu merkingu. Sú heimspeld sem þessi ritningargrein flytur, er því þessi: 1) í upphafi var lo- gos: í upphafi var hin guðiega vizka, sem er orsök veraldar- innar. 2) Og logos var hjá guði: I Sköpunarmátturinn er eigin- leiki guðdómsins. 3) Og logos var guð: Þetta tvennt er eitt og hið sania, logos, orsök veraldar- innar, er guðdómurinn, anclinn. Og nii er auðveldara að skilja hvað átt er við með því þegar sagt ert að logos hafi úrðiðhold: Andinn, guðdómurinn skapar veröldina og þar sem tilveran er af einni rót þá er hann í ver- öldinni og er veröldin. Þannig virðast andans. menn Israels hafa komizt að svipaðri niðurstöðu' í þessu vandamáli Þalesar og Egyptar og Indverj- ar: í upphafi var andinn (guð- dómurinri) og frá honum er komin þessi veröld orku og efnis, Þetta var sameiginlegt austrænni héimspéki. og þetta er sá jarðvegur, sem hið heim- spekilega viðfangsefrii Þalesar er sprottið úr. Vegna hins nána sambands Miletos og* Litiu-Asíu yfirleitt við hinn austrseiía heim, vegna aðstöðu Þalesar tii að umgang- ast hina lærðnstu og vitrustu menn og vegna lærdóms og gáfna hans sjáífs, mætti vel ætla áð Þales hafi þekkt þessa heimspeki — jafnvel flestum betur þar sem hann með sam- tíð sinni í hinum gríska heimi þótti lærðastur og vitrastur manna. — Allir sem: skrifað hafa sögu heimspekinnar, hafa það hver eftir ö'ðrum, að Þales hafi kennt að vatnið væri upp- haf og „frumefni" tilverunnar, og að tilveran væri í eðli sínu vatn á mismunandi stigi. Ástæðan til þessa er m. a. þau ummæli, sem fræðajötunninn Aristoteles lét falla um heim- Bpeki Þalesar. Aristóteles segir Þales hafa haldið því frám, að vatnið væri „hin efnislega or- sök allra hluta". En er öruggt að þessi orð Aristótelesar um Þales séu ój^ggjandi? Eftir Þal- es liggur ekkert rit um heim- speki hans. Aristóteles verður að byggja á sögusögn annarra. Ha.nn verður aS geta sér til, hvað Þales hafi verið að fara, og þessar getsakir mótast greinilega af kenningum og röksemdum, sem komá fyrst frameftir dag Þalesar, .og eru í tízku um þær mundir sem Aristóteles . og. hans menn út- skýra heimspeki Þalesar. Og valt er. að treysíá því, að Ar- istóteles fari rétt með, þegar hann s.egir að Þales hafi talað um vatnið sem „hina efnislegu orsök allra. hluta", vegna þess m. a., að jafnvel þetta hugtak, „hin efriislega orsök", sem er einkennandi fýrir héimspeki Aristótelesar sjálfs, er ekki íií á dögum Þalesar, þar sem Þales og heimspekingar Miletos telja ekki ástæðu til að greina milli anda og efnis sem tveggja fjar- skyldra hluta, eins og gert var á dögum Aristóteiesar. Jafnvel orðið vatn í -þeirri þröngu og efnislegu merkingu, sem ,það orð er nú notsið í. var heldur ekki tíl á. dögúm Þalesar. Það orð. 'sem á dögúm Þalesar var notað um vatnið, merkir ekki aðeins vatn, gufu og ís, það.var einnig notað iitííi mistur, loft og Ijósvaka. Merking þess-náði f-rá djúpum hafsins að niörkum hins yfirskilvitlega, og það sem gerði merkingu .-þess . dýpri og víðtækari vair. að á þessum tim- um var ' vatnið : alli frá landi Lao Tze til lanaatina við botn Miðjarðarhafsins talið tákn andans og guðdómsins og hins óræða, sem orð na ekki yfir, en' reynt var að tákna meðlíking- um: — í ísrael var vatnið eins og kunnugt er tákn guðdómsins qg fæðingarinnar til hins .and- lega lífs, — og nieð kristnum þjóðum eru börn enn í dag vatni ausin og skírð „í nafni föðurins, sonarins og. heilags' anda". — í Eig-Vedahinni ind- versku er talað um ^hin miklu vötn : (andann), sem ríktu „í upphafi" og bera:í sér frjóanga; alls.þess, sem skapað er, var;og verður. Hér táknar vatriið hið sama: andann, guðdóminn. í Egyptalandi var guð fljótsins (Nílar) guð frjósemi og sköp- unar og vatnið var því tákn hans. Jafnvel í hinú fjárlægá Kínaveldi glímdi samtíðarmað- ur Þalesar, Lao Tze, við sömu gátu og hann. Lao Tze er að vísu yngri en Þales (fæddur: 604 f. K.) og því ekki um nein áhrif að ræða frá Lao Tzé. En vandamálið^ sem Laö Tze 'tók til meðferðar, og líkingarnar, sem hann notar, eru: eldri en hann. Viðf angsef ni Lao Tze var nákvæmlega hið^sama og Þal- esar: „Hvað er fyrst'.'og' „hvað er hið eina". Fræðimennirnir segja^ að Þales hafi svaíað: „vatn". Lao Tze svaraði: „taó". En áttu þeir ekki báðir við eitt- hvað svipað? Orðið „taó" hafði ekki síður djúpa og 'víðtæka merkingu en lausnarprð Þales- ar. „Taó" er útlagt með: „guð", „náttúra" „logcs", „heimssam- ræmi" — og samt hafði orðið „taó" enn dýpri merkingu, því að það „taó", sem orð nær yfir, er ekki hið eilífa (sanna „taó". Hugtakið er í hirista eðli sínu órætt eins og guðdóiniirinn gagnvart skiínhigi inannsins. Það, sem orð nær ekki yfir, er oft reynt að tákna með ein- hverju í hinni yiri tilveru. Táknin, sem Laó Tze noíaði (og hann er auðvitað ekki upphafs- ; maður þess, heldur erií þessi tákn miklu eldri) var himinn- inn (loftið) og vatnið. Orðið, sem Þales notaði sem lausnar- órð hinnaí sömu gátu, þýddi bæði loft og vatn, eins og fyrr er sagt. Söguritararnir' halda, að Þales hafi' att við með því að vatnið væri „hin efnislega orsök allra hluta", að öll til- veran væri vatn á mismunandi stigi. En er víst að Þales hafi. verið eins barnalegur í heim- - speki sinni'og fræðimennirnir halda? Er ekki þegar öllu er á botninn hvolft líklegra að Þales hafi aðeins táknaS hið innsta eðli tilverunnar með vatninu, sém er mýkst allra hluta, en jafnar þó fjöllin við jörðu, .. vatninu, sem nærir allt líf, vatninu, sem fellur til jarðar og rís til himins og táknar hina miklu hringrás margbreyti- Framh. á 9 síðu. ur greinarhöfundar og plant- ekrueigandi, hafði komið til St. Pierre nokkrum dögum áður en pessi voveiflegi atburður gerðist. Um þessar mundir fóru í hönd kosningar til f ulltrúadeilclar þihgsins i Parísarborg og æílaði riann að bjóða sig fram fyrir Martinique. Le Clerc segir siðan frá því í bréfi, að. hann hafi árla morguns farið á fætur, S. maí, hafi tekið vagn sinn og ekið út úr bænum, þvi að hajin fann á síér að eitthvað hræðilegt var í að'sig'i. Þegar hann var kominn hér um bil mílu vegar i burtu frá bænum heyrði hann afskap- iegar drunur og varð þannig einn af fáum sjónarvottum að tortímingu borgarinnar. Hann segir að feiknastór eldhnöttur hafí brotizt út úr fjallshlíð og oltið ofan að borginni. Dr. Marry, sem var læknir i miidu áliti, segir einnig frá því hvernig hann og kona hans hafi bjargazt, og telur það ganga undri næst. Þau hjónih bjuggu dálitið fyrir sunnan St. Pierre og lét hann hvern dag sækja sig i vagni snemma morguns. 8. mai var ekill hans á förðinni til- ao sækja hann en fórst á leiðinni ±il læknisins. Sagðist læknirinn hafa séð gífurlegt eldský þeyt- ast út frá eldfjallínu. Tóku þau hjónin þá til fótanna eins.og þau mest máttu — en allt umhveríis þau voru sykurreyrsaki'arnir í Ijósum logum. Það vildi þeim til lífs að vindáttin breyttist óvrent, tókst þeim þá að ná til -staðar eins sem var töluvert suunar og var þeim þá borgið. Enskt síma- lagningaskip hafði komið til St. Pierre daginn á'ður oglá þár við bólverk. Flýðu ýjnsir út á skipið- en það hraðaði sér á burt pg tii eyjarinnar St. Lucia, sem er ensk. Kom skipið þangað síðdeg- is og þá lágu á þilfarinu- 26 manneskjur, sem eldregnið hafði brennt og. dó sunií af fólkinu af sárum. Eankastjóri ériska bankans i St. Pierre hljóp niður.að höfninni og ætlaði að komast út í amer- ískt skip, sem þar lá. En hann brenndist svo hræðilega á leið- iniú, 'að hann íleygði sér í sjóinn og drukknaði. Enska bankahúsið \'ar mjög fallegt hús með þrjátiu og fimm herbeigjum og .vai-ð það' vitan- lega ofurselt sömu örlögura og aðrar byggingar í St. Pierre. Hef ur greinarhöíundur mynd frá st. Pierre í stofu sinni, sem minnir hann á fallvalfleika álls lífs. ; (Stytt I þýðingu.)

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.