Vísir - 04.10.1957, Blaðsíða 3

Vísir - 04.10.1957, Blaðsíða 3
Föstudaginn 4. október 1957 VlSIR Mörg hundruð stóðhrossa eru rekin yfir Örnólfsdalsá stóðréttardaginn við Litlu Þverá. Þann dag er mikið líf í tuskunum allt frá morgni til kvölds, fyrst á heiðum frammi en síðar í og við j réttina. , fóðð réttaö í Þverárrétt. Réttirnar eru hinar einu sönnu og upprunalegu þjóðhátíðir Islendinga. Þverárréti á bréiðan blett ! stóðrekstrinum til réttar. Það hvað villt í fasi þeirra og frjáls- legt, einhver óbundin eðlis- orka, svipmikil og fögur. Og hjörðin rennur niður með hlíð- inni handan árinnar, svo það er ¦ ekki til setunnar boðið ef við byggð sem konungsríki. | er ævintýri fyrir sig. Við ókum; eigum að fylgjast með rekstr- Steypt og slétt er stuðlanett \ með skógarjaðrinum, heimund- • inum til réttarinnar. Við þökk- ' stórbyggingarlíki. ' j'ir Helgafell, en snarbeygðum |-um því Örnólfsdælingum fyrir j þar til suðvesturs, unz við kom- í góðan beina, setjumst upp í bif- Það er síðasti sunnuda»ur í um að Kjarvarará, Kjarará, reiðina og höldum af stað. Við september og í dag er stoðinu Örnólfsdalsá, Þverá, eða hvað komum í tæka tíð að vaðinu á réttað í Þverárrétt í Borgarfirði' hún annars heitir. Þar sem ánni til þess að sjá stóðið rekið — mestu rétt héraðsins bæði af stóði og fólki. Þverárré+t er ékki le: gra én svo frá Rtykjavík að það er hægt að fara í hana að morgni og koma aftur suður að kvöldi, ef maður verður þá ekki svo heppinn að hella sig fullan og — deyja." Og nú beizluðum við gand- inn — mótorvélina j— að sjálf- sögðu, og þeystum allt hvaðaf tók norður til uppsveita Borg- arfjarðar. Það var rétt um há- degisbilið, sem við komum að Þverárrétt, en stóðréttin hefst bar venjulega ekki fyrr en nokkru eftir hádegið, enda vor- ura við á undan öllu stóði þang- að. Og þar eð veður var bjart fyrst er komið að ánni er vað \ yfir ána. En þar eru fleiri á- yfir hana og þar myndi stóðið horfendur heldur en við. Það rekið yfir. En nú bólaði ekk-'er meðal annarra frú Helga ert á stóðinu handan árinnar, Fietz Ijósmyndari frá Þýzka- svo við ákváðum að skreppa landi, en það var hún, sem stóð lengra inn með ánni að bænum' að myndabók Almenna bókafé- Örnólfsdal, efsta byggða bólinu ^ lagsins um ísland og tók sjálf i Þverárhlíð. Þar nutum við mik margar ágætar myndir í þá bók. illar gestrisni húsr-áðenda á Nú var* mér sagt, að hún væri meðan við biðum eftir að s.iá' ag vinna að nýrri bók um ís- stóðhjörðina koma innan dal- ! land og ætti hún eingöngu að inn. Og ekki höfðum við lengi fjalla um hesta. Og einmitt beðið unz við sáum fyrsta hóp- . þarna á bakka Þverár var hið inn birtast sjónum okkar, koma ákjósanlegasta tækifæri til að skokkandi niöur með ánni og ]jósmynda stóðhiörð vaða yf- brátt birtist svo aðalhjörðin. I if á. hundru.,> stóðhrossa, sem komu á hraðri i'erð af öræfum oíar og stefhdu til byggða. Það' 'ei rhikil sjón og fögur og fagurt þótti okkur ráðlegast að sjá stóra hjörð stóohrossa, að fara nokkuð á móti gangna- ekki sízt þegar þau koma feit mönnunum ¦ og fylgjast með og bústin af fjalli'. Það er eitt- Nú er stutt orðið til réttar- innar og hrossin lesta sig eftir götunni, þannig að til að sjá er þetía eins og óralöng slanga, sem hlykkjast áfram eftir öll- um götubugðunum, allt frá l>verá og niður að rétt. Innan skamms er stóðið korn- ið til réttar og dráttur hefst. Og stóðdráttur er stórkostlegt fyrirbæri. Getur verið það að minnsta kosti. Þarna ganga um rosknir bændur, sem hyggja a'S svipmóti hestakyns síns og mörkum, ef þess er kostur. En þeir leggja sig lítt í stórræði, heldur láta þeir unglingunum þau eftir. Og strax þegar vissa er í'engin fyrir eignarhaldi á hverju stóðhrossinu er ekki hætt við það fyrr en það er komið í réttan dilk. Stundum gengur þaS greiðlega fyrir sig, það er.rekið með mestu hægð og stillingu úr almenningnum yfir í viðkomandi dilk og ekk- ert merkilegt skeður. En stund- Hér sést sérkennandi atvik úr stóðrétt. Tveir menn hafa náð 'um er þetta öðruvísi og fer þá iaki á faxi hestsins og spyrnavH fótum eftir getu, en ekkert'eftir ýmsu. Stundum er það <ðugir því skjóni hleypur eftir sers aður eins og mennirnir séu hrossunum að kenna, þau eru fis citt. Þriðji maðurinn hangir í tr.glinu, en það dugir heldur ,baldin og stygg og vilja ekki ekki til. fara óneydd inn i dilkinn. Þá | verður að beita þau valdi. En stundum er það lika mönnun- I um að kenna. Þeir eru uhgir og Ivilja sýna fræknleik sinn, fimi og afl. Að minnsta kosti býr í í þeim athafnaþrá, og áður en nokkurn varir hafa þeir varpað sér á háls tryppisins og nú hefst aðgangur, sem oft verður bæði harður og langur og' á ýmsa vegu um stund, enda þótt hon- um lykti þó jafnan með sigri mannsins. i Nú er það einu sinni svo, að enginn einn maður ræður við baldinn fola, jafnvel ekki fol- ald ef það er styggt og skap- mikið. Það þarf fleiri til. Og þessir „fleiri" koma ævinlega til hjálpar áður en einstakling- urinn hefur beðið fullan ósig- ur. En stór, sterk og stygg tryppi láta ekki buga sig fyrr en í fulla hnefana og það er ! gaman og stundum stórkostlegt 'að sjá þau átök, sjá frelsið frá sumrinu brjótast fram í fnísi og leiftursnöggum hreyfingum, blikandi augnaráði og spennt- um vöðvum. Það hleypur hring eftir hring um almenninginn; hristir þrjá eða fjóra menn aft- ur og aftur af sér, hleypur nokkra stund frjálst innan um hin stóðhrossin en er síðan grip ið af mannahöndum á ný. Einn eða tveir hanga í taglinu, aðrir tveir í faxinu, og loks reynir enn einn að grípa um snopp- una eða að ná einhvers konar höfuðtaki, sem jafnan gerir illt verra, því þá ærist skepnan fyrst fyrirt alvöru. Við bregður í þessum átökum, áð skepnunni verður fótaskortur og steypist >á öll hersingin niður í svaðið. Í þurru veðri og eftir þurrka gerir þetta ekki ýkja mikið'til, því þá er almenningurinn til- tölulega þurr, en eftir undan- gengnar righingar horfir þetta allt öðru vísi við. Þá standa svartir menn á fætur aftur þótt þeir hafi verið hvítir, þegar þeir duttu. Um leið bregður hæðni- glampa fyrir í glettnisfuílum ungmeyjaaugum, sem fylgjast með því sem fram fer utan frá réttarveggnum. Engir mannfundir né sam- komur á íslandi hafa á sér jafn sterkan, sérkennilegan og þjóð- legan blæ sem réttir. Svipmót þeirra helzt æ hið sama gegn- um ár og aldir, hver sem breyt- ing verður annars á menníngu og þjóðlífi, atvinnuhátíum og siðum. Réttirnar, athafnir rétt- armanna og gleði fólksins yfir endurheimt sauðfjár og stóðs af fjalli er allt hið sama í dag og það var fyrir mörgum öld- um. Réttirnar eru einu mann- fundirnir á íslandi, sem sam- bærilegir eru við þjóðhátíðir erlendra þjóða, hátíðir, sem standa á gömlum merg og eru þáttur úr lífi og athöfmim fólks ins sjálfs. Við gerum 17. júní, 1. desember eða aðra tyllidaga aldrei að þjóðhátíð í þessa orðs eiginlegustu og fyllstu merk- ingu. Það eru réttirnar aftur á móti, og sá kaupstaðarbúi, sem ekki hefur komið í réttir, hann hefur misst af helgidómi, • sem sveitafólkinu er margfalt [ dýrmætara en hin fegursta guðs ! þiónustu á stórhátíð. Réttirnar á íslandi etu það sama og uppskeruhátíðirnar eru vínekrubóndanum — og þó öllu meira, því uppskera bóndans á íslandi á djúpar, sálrænar ræt- ur, rætur til ástar og vináttu til dýranna, sem hafa alizt upp á heimili hans og notið þar um- hvggju í blíðu og stríðu. Það er því ekki að ástæðulausu og eng- in furða, þótt bóndinn og smali hans sleppi fram af sér beizl- inu örstutta stund að loknu rétt arhaldi og rétti þá hvor öðrum vasapelann, sem fram að þeim tíma hefur verið að mestu ó- snertur — en sett engu að síður svip á rassvasa flestra réttar- manna. . . Það líður að kvöldi, senr. hníg ur sól til viðar, réttarhaldi er lokið og nú heyrist skvaldur, hlátrar og söngur bæði innan réttar og utan réttarveggja. — Menn eru í uppskeruvímu árs- ins. Afkomu bóndans er borgið til jafnlengdar á næsta ári og því skyldi hann ekki gleðjast, vera sáttur við guð og menn eina. stutta kvöldstund og syngja tilverunni lof pg dýrð í alsælu vímunnar. — Hvort myndi ekki jafnvel Helgi Hjör- var, og Skeiðamenn fallast í faðma ef þeir hittust í réttum. En áður en varir kemur að þeirri stund, að reka verður stóðið heim áður en náttmyrkr- ið skellur á. Dilkarnir tæmast hver af öðrum, stóðhrossin taka á sprett með reista makka, blakt andi fax og frán augu. Hundgá heyrist hvaðanæva, en röskir riddarar þeysa kringum stóðið Frh. á 9. síðu. Þvcrárrétt í Borgarfirði er ein af elztu og jafnframt stærstu stcinsteypuréttum landsins. Hún var byggð árið 1911 og er því bráðum hálfrar aldar gömul. Kostnaður við hana var 9 þús. kr. auk sjálfboðavinnu við flutninga og annað, og var það stórfé og mikið átak í þá daga. Þá má geta þess, og er í frá- sögur færandi, að sami rcttarstjórinn hefur verið í Þverárrétt frá því er hún var byggð, en það er bændahöfðinginn Davíð Þorstemsson á Arnbjarnarlæk, en hann varð áttræður fyrir nokkrum dögum. Hann sést hér hægra megin á myndinni innan um stóðið í almenningi Þverárréttar.

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.