Morgunblaðið - 14.01.1944, Blaðsíða 4

4
MORGUNBLAÐID
Föstudagur 14. janúar 1944.
Guðmundur Gíslason Hagalín:
HORIMSTREINiDIINiGAB
X,
JAFNVEL í vitund margra
VestfirSinga, einkum í hinum
vestari fjöíðunum, voru Horn-
strandir til skamms tíma eins
og veröld út af fyrir sig, ver-
öld ísa og vetrarhörku, trölls-
legrar náttúru, harðrar og
hættulegrar lífsbaráttu, fá-
tæktar og þrenginga, en einnig
fornlegra hátta og hugsunar,
harðfengra manna og fjölkunn
ugra og stórbrotinna og ævin-
týralegra hreystidáða og harm
leikja. Ennfremur voru þær,
þrátt fyrir illræmdar vetrar-
hörkur og vorharðindi, undra-
vert gnægtaland, gósenland
næstum því, alls konar fjöl-
fiski uppi í þurru landi, strax
og voraði, fugl og egg, Ijúf-
fengari en önnur, á hverri sillu
hinna miklu bjarga, og „fjeð
svo feitt, að fáir síður eta”. —
Þær voru eins konar Bjarma-
og Undraland í sjálfum veru-
leikanum, voru frekar í hug-
um ýmsra sameind þeirra nátt
úrutöfra, og örlagavalda, er
skapað hafa og mótað íslensk-
ar þjóðsögur og sagnir, -held-
ur og raunverulegur lands-
hluti, sem hlítti lögum og regl-
um þjóðfjelagsins og hefði
venjulegar þjóðfjelagslegar
skyldur og rjettindi.
Og svo undarlegt sem það
má virðast, þá hjeldu Horn-
strandir áfram að vera hálf-
gildings ævintýraheimur í vit-
und margra okkar vestan-
manna, sem þangað komum á
sumri hverju á fiskiskútum. -—•
Við sigldum þar inn á víkurn-
ar, hittum fólk að máli og höfð
um við það skifti, gengum á
tinda og lituðumst um og klif-
um jafnvel eftir eggjum í hin
hrikalegu fuglabjörg. Og samt
hjeldust töfrarnir í vitund
fjölda margra.
Hvernig mátti slíkt verða?
Gilti ekki þarna: Fjarlægðin
gerir fjöllin blá . . . ? Jeg hefi
allmikið hugsað um þetta at-
riði og komist að eftirgreindri
niðurstöðu: Náttúra Horn-
stranda er svo stórbrotin og
rík af andstæðum, að ,hún fer
þar jafnvel fram úr því, sem
menn úr byggðarlögum mýkri
forma og mildari lífsbaráttu
hafa getað gert sjer í hugar-
lund. Að öðrum þræði eyði-
leiki og tröllskapur í hinum
fylsta samruna við fegurð, tign
og grósku, að hinum andstæð-
urnar, hrópandi á athygli: Ið-
andi líf á landi og sjó — óg
ógn eilífrar, steindrar stirðn-
unar, — hvítar, gustkaldar
fannir — og grænir reitir og
rindar, skrýddir litríkum blóm
um, — hillingar og dásamlegir,
undursamlegir sóltöfrar í lit-
um og línum — og hinn ugg-
væni, náhviti og grænblái floti
Dumbshafsins, Helja í stafni,
á hverjum knerri, hendandi
„hungurdiskum yfir láð” ....
En þá fólkið? Jú, víst virtist
það ekki neinar furðuverur, en
í vitund þeirra, sem reyndu að
skygnast undir yfirborðið, mun
það samt ekki hafa mist svo
mikils í við hina þó oftast
stúttu kynningu. Fasið: Hæg-
læti, frekar en feimni, var-
færni, frekar en skortur á
dirfsku, íhygli frekar en dauf-
ingjaháttur, — og svo svipur-
inn: mótaður seiglu, festu og
dulúð. Enda fór mjer að minsta
kosti svo, að fólkið þarna varð
í vitund minni — eftir mjög
einhæf kynni, svo sem ímynd
einmitt þeirra lítið gljáfögru,
en þess kjarnbetri eiganda, er
þakka má það undur, að ís-
íslenska þjóðin fekk afborið
allar þær hörmungar, sem yfir
hana dundu á liðnum öldum.
Og vegna þessa — og einnig
hins, hve fjarlægar og sjer-
kennilegar Hornstrandir voru í
hugum manna, valdi jeg mjer
þar sviðið, þá er jeg hugðist
leiða í Ijós í persónu Krist-
rúnar í Hamravík margt það,
sem jeg helst óska að geymist
af djarflegri, hispurslausri og
fábrotinni lífsvisku íslenskrar
alþýðu á liðnum öldum ein-
angrunar og hörmunga, ‘— og
um leið bókfesta að nokkru
það málfar og þann málblæ,
sem var að hverfa að fullu, en
átti rót sína í sterkri og frjórri
tilhneigingu afskektrar alþýðu
til að sníða hugsunum sínum
áhrifaríkan og persónulegan
búning, sem svo bar einkum,
merlaður sjerstæðum, óvenju-
legum og oft framandlegum
orðum, svip af tvennu: Annars
vegar þeirri lífsspeki, er þessi
alþýða hafði mótað úr málmi
erfiðrar baráttu, smátt skarnt-
aðra veraldargæða, áhrifa
tröllslegrar náttúru og fá-
breyttra en óbrotgjarnra menn
ingarlegra erfðagripa, — hins
vegar: hinni ófullnægðu þrá
eftir þeirri ríku og fjölskrúð-
ugu tilveru, sem lifir lífi sínu
utan hamravikna, hrikafjarða
og heiðardala íslensks strjál-
býlis.
. . . Það má öllum vera ljóst
af því framansagða, að þeim
manni er mikill vandi á hönd-
um, sem ræðst í að skrifa bók
um Hornstrandir og Hornstrend
inga. Menn grípa slíka bók með
talsverðri eftirvæntingu, og það
eftirvæntingu, sem á sjer ekki
nema að nokkru leyti rætur
í veruleikanum. Menn búast
ekki aðeins við greinilegri og
skemtilegri frásögn og lýsing-
um af íslenskum útkjálka, held
ur að verða leiddir um eins
konar Furðustrandir. Og nú er
ekki einu sinni svo vel, að sá,
er skrifar um Hornstrandir og
Hornstrendinga, eigi kost á því
að setja í stað þess, sem les-
endurnir búast við, frásagnir
um glæsilegar framfarir og
framkvæmdir og þá miklu
möguleika, sem muni leysa
fólkið í þessum bygðarlögum
úr álagaham strjálbýlis og
þröngra kosta. Ekki getur hann
heldur bjargað sjer á ljóma fjöl
margra frægra sona þessara
bygðarlaga, bókmentaauði
þeim, er þar hafi skapast —
eða yfirleitt neins konar glæsi-
brag landsins eða fólksins. —■
Hann verður að vera þess megn
ugur, að ná í stíl sihn óg állan
svip ritsmíðarinnar þeim sjer-
stæða og æyintýralega blæ
hrikaleiks og stórbrotinnar feg
urðar, sem hinar eyðilegu, en
þó andstæðuríku Hornstrandir
hafa á sjef í vitund manna —
og það með rjettu. Og þetta er
þó ekki nqg. Hann verður líka
að geta gert fólkið, sem þarna
býr eða bjó, ekki einungis at-
hyglisvert,', heldur jafnvel vert
virðingar og aðdáunar, er komi
í stað hinna ævintýralegu, en
óljósu hugmynda, sem um það
hafa skapast. Þetta verða
lágmarkskröfur lesenda, sgm
vænta, ef ekki ofan á, þg undir
niðri, ævintýra og undraverðra
staðreynda, þegar þeir hefja
lestur bókarinnar. Höfundur
bókar um Hornstrandir og
Hornstrendinga verður þá, ef
bók hans á ekki að verða eins
konar ,,vanfæra“, en svo kalla
Hornstrendingar særða bjarg-
fugla og ósjálfbjarga, — verð-
ur þá að vera gæddur auga og
næmleik listamannsins og snilli
gáfu hins listræna rithöfundar
á form og framsetningu.
. . . Hjer er svo komin Horn-
strendingabók, og jeg hygg, að
það auki að mun á eftirvænt-
ingu lesandans, hve útgáfa
hennar er glæsileg. Bókin er
þykk og í stóru broti,- kápu-
myndin þannig, að hún dregur
að sjer áthyglina, pappír og
prentun hvort tveggja hið vand
aðasta — og loks: i bókinni
fjöldi af myndum. Og ef þú
flettir öftustu blaðsíðunum, þá
sjerðu, að svo mikið hefir verið
við haft, að þarna er ekki að-
eins yfirlit yfir efni og mynd-
ir, heldur líka nafnaskrá og
registur hluta og athafna. For-
vitinn skoðandi bókarinnar þarf
ekki annað en glugga í for-
málann til þess að sjá, að höf-
undurinn er Hornstrendingur
að ætt og uppeldi. Já, höfund-
urinn, Þorleifur Bjarnason,
kennari við barnaskólann á Isa
firði og nú námsstjóri á Vest-
urlandi, er Hornstrendingur í
húð og hár. Laða^ur af kvngi
sinna hrikalegu átthaga og
minningunni um það fólk, sem
hann umgekkst eða heyrði frá
sagt í bernsku, hefir hann ráð-
ist í þann vanda, þar sem heita
má, að einungis geti verið um
tvent að ræða: að geta sjer mik
inn hróður og afla átthögum
sínum og fólkinu þar aukins
orðstírs og velvildar — eða
verða talinn tiltölulega lítill
karl, sem reist hafi sjer hurð-
arás um öxl, —■ og um leið
svifta Hornstrandir og Horn-
strendinga að nokkru þeim æv-
intýrabjarma, sem hvílt hefir
yfir þeim í vitund margra
manna víðsvegar um land.
Jú, hvort mann langar ekki
til að vita, hvernig til hefir
tekist fyrir hinum djarfa Horn-
strendingi?
2.
Hornstrendingabók hefst á
stuttum formála, þar sem höf-
undurinn gerir nokkra grein
fyrir því, hvað hafi komið hon-
um til að skrifa þetta mikla
rit — hvernjg ef-ni þess knúði
á, uns því var sómi sýndur.
Hann tileinkar afa sínum
bókina, e« afi hans. Guðni
bóldi Kjartansson í Hælavík,
var bókamaður og athugull og
sögufróður. Hann kunni og vel
að segja sögur. Af fróðleiksarfi
og minningum höfundar voru
það sögur afans, sem áleitn-
astar voru um fyrirgreiðslu,
því að þær höfðu þá sjerstöðu,
að þær hafði gamli maðurinn
þegar mótað og síðan gætt þær
lífi með frásögn sinni, og í
rauninni mætti segja, að hann
hafi falið þær forsjá dóttur-
sonarins. Þær komu svo aftur
%
og aftur til Þorleifs og kváðust
vilja fara út i veröldina, og loks
ljet hann undan og tók að klæða
þær þeim flíkum, sem honum
virtust í bestu samræmi við
vöxt þeirra og svip. En þegar
hjer var komið, gerði umhverfi
þessara sagna sig meira og
meira gildandi. Þær reyndust
sem sje í mjög nánum tengsl-
um við byggðarlagið, menning
arástand og atvinnuhætti — og
við fjölda fólks, sem í fljo+u
bragði hafði ekki virst vera
þeim að neinu leyti viðkom-
andi. Þorleifi fanst þeim loks
ekki að heiman sleppandi em-
um síns liðs, og svo ákvað
hann, að þær skyldu veroa einn
hópurinn af þremur, sem fylgd
ust að, legðu upp af „hala ver-
aldar” og kyntu landslýðnum
Hornstrandir og Hornstrend-
mga.
Bókin skiftist sem sje í þrjá
aðalþætti, og þeir heita Land
og líf, Baráttan við björgin og
Dimma og dulmögn. Er þeim
öllum helgað svipað rúm: Sá
fyrsti er 107 blaðsíður, annar
94 og sá þriðji 95, — þar af
átta síður forspjall, sem sögn-
um er raunar fljettað inn í.
Myndir eru margar í tveimur
fyrstu þáttunum, og hefir Finn
ur Jónsson, alþingismaður, tek
ið þær langflestar. Þær eru
skýrar og sumar sjerkennileg-
ar, og þegar það er upplýst, að
þær sjeu teknar í byrjun júlí-
mánaðar, þá mun mönnum
virðast þær gefa allglögga hug
mynd um, hve þaulsætinn jöt-
uninn Snær getur verið á Horn
ströndum. En mjer þykir rjett
að taka það fram, að mynd-
irnar voru teknar í sumar sem
leið, en þá var tíðarfar á Strönd
um hentara tröllum en mönn-
um, og hefir það ekki verið
svo fordæðulegt um margra ára
skeið. En hjer áður fyrrum
voru mörg sumur síst betri,
hafísinn - ólíkt nærgöngulli
Hornströndum og Hornstrend-
ingum en hann var í vor og
sumar . . Prentvillur eiu all-
margar í bókinni, og virðist svo
sem prentvillupúkinn sje allra
kvikinda áleitnastur hjer á Is-
landi. Reynist mjög erfitt að
ganga svo frá bókum, þá er
höfunda skortir æfingu í lestri
prófarka eða þeir eiga þess ekki
kost að leggja á þær hönd síð-
astir manna, að ekki sje í þeim
margt af villum. Erlendis er
það venja, að bókaútgefendur
hafa sjerstaklega glögga og
fróða menn yið prófarkalestur,
og þykir þar hverjum útgef-
anda, svo að segja hve lítil-
sigldur sem hann er, vera ,að
þýí. hin me^ta háðung jað sen.da
frá sjer bælcúr, sém' möra af
0 K
háskalegum villum. Annars er
það svo, að fæstar af villun-
um í Hornstrendingabók eru
verulega meinlegar, en þó eru
slíkar villur þar til. Ilt er t. d.
fyrir þá, Sem ókunnugir eru
á Hornströndum, að átta sig á
villu eins og „Höfn í Aðalvík”,
neðarlega á blaðsíðu 36. Þar á
að standa Höfn í Hornvík.
I fyrsta þættinum er Horn-
ströndum lýst stuttlega, stikl-
að á þeim atriðum úr sögu þessa
bygðarlags, sem standa upp úr
hafi aldanna, gerð í fáum drátt
um grein fyrir samgöngum, við
skiftum og atvinnuvegum —
nema fuglaveiði og eggjatekju
— skýrt frá högum fólksins og
menningarástandi, fyrr og nú,
og loks sagt frá nokkrum þeim
alþýðumönnum á 19. og 20.
öld, sem á einn eða annan hátt
hafa getið sjer meiri orðstir en
allur hinn stritandi og stríð-
andi almenningur, sem lítt eða
ekki hefir látið til sín taka ut-
an vjebanda sinna einkamála.
í öðrum þætti er fjallað um
hina hættulegu, en oft gjöfulu
atvinnuvegi, eggjatekju og
fuglaveiði í hinum miklu hrika
björgum, Hornbjargi og Hæla-
víkurbjargi. Fyrst er þá gerð
grein fyrir þeirri eftirvænt-
ingu, sem vaknar hjá fólkinu
að vorinu, þegar þröngt kann
að vera orðið í búi og skamt
er til þess, að svartfuglinn fari
að nálgast land og hægt verði
að skjóta sjer fugl í söðið, en
síðan vitja bjargar í hillur fug'l
anna. Því næst fáum við all-
nákvæma lýsingu á bjargsig-
um og tækjum og tækni við
þau, kynnumst háttum fugi-
anna, sem björgin byggja, og
fylgjum fyglingum og brúna-
mönnum við störf þeirra, og
inn í alt þetta fljettast lýs-
ingar á stórbrotinni náttúru
Strandanna. Þá er sagt frá
nokkrum af þeim mannfórnum,
sem hinar fátæku og fámennu
bygðir hafa orðið að færa bjarg
búunum fyrir fenginn — og
við sjáum hina ferlegu hönd
bjargsins skera ekki einungis
taugina, sem sigamaðurinn eða
fyglingurinn hangir 1, heldur
margar þær taugar, sem ósýni-
legar eru, en eigi síður raun-
hæfar. Síðasti þátturinn,
Dimma og dulmögn, hefst með
nokkurri greinargerð höfund-
ar fyrir því, hvers vegna þjóð-
trúin náði svo föstum tökum
á Hornstrendingum sem raun
varð á, og síðan er farið fneð
okkur norður í Hælavík á æsku
heimili höfundar, þar sem hann
kúrir sig niður uppi í rúmi í
skammdegisrökkri og eitthvað
hvarflar í hugann. Þau eru
þarna líka, afi hans og amma,
og þar að kemur, að afi hans,
sjerkennilegur um málfar, fer
að segja honum sögur um
„fjandann hann Jeremías”, sem
ekkert var „nema grobbið og
bölvuð ekki sinn hofræktin”,
en kempan Halldór Guðmunds
son, sem banaði hyítabirni með
hákarlalensu, kemur líka við
sögu. Við erum þarna komin
inn á Hornstrandaheimili —
með þess sjerkennilega and-
iU'i tu.iinni.i i r
Framh. á 8. síðu.