Morgunblaðið - 19.03.1944, Blaðsíða 5

Sunnudagur 19. mars 1944.
MOEGUNBLAÐIÐ
5
I GREININNI um grænkálið,
næst á undan þessari, var sagt
frá að káltegundum væri skift
í 6 flokka og skal hjer rjett að-
eins lauslega minst á annan og
þriðja flokkinn, því ekki er lík-
legt, að þeir fái almenna þýð-
ingu hjer, jafnvel þó einstaka
tegundir af þeim þrífist hjer.
Annar flokkurinn er nefnd-
ur hnúðakál, sökum þess, að
forðanæring jurtarinnar safn-
ast í stöngulinn ofanjarðar. Er
það því sumstaðar nefnd ofan-
jarðarrófa. Hnúðakál getur vax
ið vel hjer á landi, en ekki lítst
það vænlegt til að ná hjer hylli.
Annars er þetta harðger og
frekar fljótvaxin jurt, en hún
má ekki verða of stór áður en
hún er notuð. Hnúðarnir eru
ýmist fagurbláir eða ljósgræn-
ir á litinn, og þessi tegund þarf
ekki meira vaxtarrými en gul-
rófur. Til fróðleiks má geta
þess, að til er káltegund, sem
er afkvæmi — bastarður —
grænkáls og hnúðakáls, sem
heitir fóðurmergkál. Er það
fóðurjurt og var hún t. d. fyr-
ir nokkrum árum ræktuð á
Blikastöðum og Korpúlfsstöð-
um.
Yfir þriðja káltegundaflokk-
inn v^yður hlaupið hjer, en það
er rósakálið. Það er að vísu
mjög frostþolið, en er mjög
seinþroska.
Fjórði flokkurinn heitir
blöðrukál og er oft nefndur
savojkál, því tegundin er frá
Savoyenhjeraði á Ítalíu. Blöðru
kálið myndar venjulega laust
höfuð og blöðin öll eru eins og
holótt eða blöðrótt — af því
er nafnið. Kemur þetta til af
því, að nokkurskonar „ofvöxt-
ur“ er í holdinu milli blað-
tanganna. Þessi tegund er mik
ið ræktuð í Mið-Evrópu, en
minna hjer. Þó þrífst hún all-
vel hjer og er einhver ljúífeng
asta káltegundin og ætti meiri
athygli skilið. Fljótvaxin savoj
kálafbrigði eiga best við hjer,
en sá galli er á, að þau geym-
ast ekki lengi. Savojkál er á-
burðarfrekt og þarf sæmilegt
vaxtarrými, t. d. 50 cm. milli
raða, en 35 milli plantna.
í fimta kálflokknum eru þær
tegundir, sem mynda þjett og
föst höfuð, en það er hvítkál og
rauðkál — og má með rjettu
telja þetta þann flokkinn, sem
mesta þýðingu hefir fyrir al-
menning í öðrum löndum. Má
segja, að kál, hvítt eða rautt
sje þar á hvers manns borði í
7-—10 mánuði á ári.
Hvítkálhöfuð geta orðið mjög
stór, algengt er að þau verði
6—8 kíló að þyngd. Vaxtar-
rými þurfa þau allmikið — 50
•—60 cm. á hvern veg. Talið
er, að með því að rækta hvit-
kál, sje hægt að framleiða mest
an mat á garðlandinu. Ef 4
plöntur hvítkáls ná fullum
þroska á einum fermetra lands,
er það mikill aíurðaþungi, sem
þar fæst. Má og af þessu sjá,
að vel getur það borgað sig að
eiga nokkra tugi hvítkáls-
plantna í garði, enda þótt þær
sjeu áburðarfrekar og nota
verði meðul til þess að verja
þær fyrri part sumarsins fyr-
jr árásum kálflugunnar.
KALTEGUMDIR -
Eft ir Ragnar Asgeirsson
vetrar-hvítkál, og henta hin
fyrnefndu tvö best hjer og ná
hjer ágætum þroska, sje rjett
með þau farið: Sáð snemma til
þeirra, borið vel á, varið gegn
kálflugunni og illgresi eytt. Þó
hvítkálið sje að vísu harðgert,
þá eru hin fullþroskuðu höfuð
viðkvæm fyrir frosti seint á
haustin, geymast ver, ef þau
frjósa. Höfuðin á sumar-hvít-
kálinu eru stundum uppmjó,
og eru þau afbrigði þess nefnd
toppkál; þau verða sjaldan stór
vaxin og þurfa því ekki meira
vaxtarrými en þlöðrukál. Haust
hvítkálið þarf meira pláss, því
það er stórvaxnara.
Til þess að fá góðar kálplönt
ur til gróðursetningar á rjett-
um tíma þarf helst að sá fræ-
inu snemma í apríl. Þeir, sem
ætla aðeins að ala upp fáar
plöntur, geta sáð í jurtapott
eða svo sem 15 cm. djúpan trje-
stokk, og látið fræið spíra inni
í stofuglugga. Ekki má sá
þjett, en þekja skal fræið með
1—2 cm. þykku lagi af sand-
blandaðri mold. Yfir pottinn er
lagt gler, til að rakinn gufi ekki
of ört upp. Sje fræið gott, á það
að spíra á 8—10 dögum og þarf
þá að taka glerið strax af og
láta pottinn standa sem næst
birtu, en þó ekki í of miklum
hita. Sje of dimt ,og of heitt,
verða plönturnar altaf renglu-
legar — en það er mjög slæmt.-
Þegar kímblöð plantnanna eru
fullvaxin og farið að sjást fyr-
ir hjartablöðum, þá þarf að
færa plönturnar í annan stað,
þar sem hægt er að veita þeim
rýmra pláss. Er þá best að
flytja þær út í sólreit og hafa
4—5 cm. á milli plantna á
hveim veg. Vanda þarf gróður-
setningu smáplantna, rótin má
ekki liggja tvöföld í holunni
og þrýsta þarf moldinni hæfi-
lega fast að. Moldin í reitnum
þarf að vera vel unnin og frjó-
efnarík og vökva skal strax
eftir gróðursetninguna. Plönt-
urnar skai setja dýpra en þær
stóðu áður, t. d. svo að moldin
nái upp á miðja kímblaðalegg-
Yui — en litlu hjartajblöðin
mega aldrei fara í kaf. Breiða
þarf yfir sólreitsgluggann ef
sólskin er, þegar gróðursett er.
Annars er þess að gá, fyrst og
fremst, að gefa loft hvenær
sem fært er, og þegar plönturn-
ar hafa rótfest sig, er ágætt að
taka gluggann alveg af í góðu
veðri. Sje þessa ekki gætt,
verða plönturnar of hávaxnar
og renglulegar. Síðustu vikuna,
áður en plönturnar eru gróð-
ursettar úti í garðinum, er rjett
að herða þær með því að láta
þær standa gluggalausar bæði
dag og nótt, og daginn fyrir
gróðursetninguna þarf að
vökva í reitnum, svo að mold-
in gegnblotni, þá halda þær
betur hnaus, þegar þær eru
teknar upp.
Gróðursetningin er venju-
lega framkvæmd síðast í maí
cða fyrst í júní og hvítkálið
þrífst í hvaða jarðvegi sem er,
nema mjög sendnum. Þó borið
sje vel á um vorið, þar sem
hvítkál á að, vaxa, þá vgrða
ar um sumarið, tilbúnum á-[sunnlenska raka og ekki mjög
burði, eða lög úr húsdýra- heita sumar svo vel við blóm-
áburði. Hvítkálið notar mest
köfnunarefni allra matjurta.
Kálflugan er nú öllum, sem
íást hjer við ræktun káls, mik-
kálið, sem best verður á kos-
ið, enda nær það hjer jafngóð-
um þroska og hvar sem er ann-
arsstaðar. Hitar og þurkar eiga
ið áhyggjuefni, og er það að illa við þetta kál. Hjá blóm-
vonum, því að sú plága „grass- j kálinu eru það ekki blöðin.
erar" nú mjög. Verjast má sem eru notuð, heldur hinn
henni með súblímati uppleystu einkennilegi hnúður, sem er
í vatni, en það er eitur, sem blómstöngullinn og er hann
fara verður mjög varlega með skorinn og nytjaður áður en
og nota á rjettum tíma. Um hann greinist í sundur.
varnir gegn kálflugunni vísast j Til blómkálsins skal sá á
hjer með á bls. 30 í hinni ágætu sama tíma og til hvítkáls, en
bók Ingólfs Davíðssonar magist blómkálsfræið, eða hinar ungu
ers: Jurtasjúkdómar og varnir plöntur þurfa að hafa gott loft,
gegn þeim. Hana eiga allir því annars geta þær hæglega
garðeigendur að eiga og nota 1 orðið svartfætlusveppnum að
sem handbók, til að slá upp í,
þegar sjúkdóma eða skaðlegra
skorkvikinda verður vart í
bráð. Einnig ber að vökva þeim
sjaldnar en hvitkálinu og hafa
moldina, sem fræið er hulið
matjurtunum. Þó skal hjer með, mjög sandblandaða, þá
bent á handhægt verk til að þrííst þessi sníkjusveppur síð-
verja fáar kálplöntur, sem jeg
vissi alment notað til sveita í
Danmörku, er jeg var þar.
ur. Mold til sáningarinnar skal
frekar taka úr kálgarðinum en
úr vermireit, því í vermireita-
Kálflugan hefir verið landlæg mold eru altaf miklu fleiri gró
plága þar langa tíð og sækir skaðlegra sveppa. Blómkál er i
mjög um að verpa eggjum sín- J áburðarfrekt, eins og hvitkál
um á nýútplantað kál, eða aðra og gerir svipaðar kröfur til
krossblómaættingja. — Þar jarðvegsins. Sje jörðin og send
var moldinni rótað frá kál- ^ in, verða höfuðin smá og fá
plöntunni, svo að dálítil hola stundum dökkan lit, sem ó-
um 2 cm. djúp myndaðist kring prýðir þau mjög.
ijm hana og holan síðan fylt | Blómkálið er best að gróður-
með sóti. Verpti þá flugan ekki setja í raðir — 50 cm. milli
á plöntur, sem farið var þann- raða — en þar sem það eru
nær altaf hin fljótvöxnu af-
brigði, sem ræktuð eru hjer,
ig með.
Sá ókostur fylgir sumar- og
haust-hvítkáii, að höfuðin vilja ma láta 30—35 cm. nægja milli
oft rifna og ber þá að nota þau Plantna í röðum. Umhirða
sem fyrst. Ennfremur geymast Plantnanna er fyrst og fremst
Jþau langt frá því eins vel og 1 Því fól§in að «yða iHgresi,
vetrar-hvítkálið, sem getur, ef «ía um varnir gegn káiflugu og
vel er, geymst langt fram á i vökva, sje þess þörf. En ef
vor. Mikilsvert getur það ver- 'menn sja jafnan um að halda
ið hverri fjölskyldu að eiga þó ' yfirborði moldarinnar lausu,
ekki sje nema 10—20 hvítkál- Þá helst jarðrakinn betur, svo
plöntur vel þroskaðar um síð- ! að vökvunar verður sjaldnar
sumar og haust, og sje geymsla Þörf. En ef moldin ofþornar,
sæmileg, má geyma haust- Þá er afleiðingin altaf sú, að
hvítkálshöfuð fram undir há-
tíðir, eða jafnvél fram yfir.
blómkálshöfuðið myndast of
snemrna og verður smátt og
Um rauðkálið get jeg verið smátt °§ að heita ma einskis
fáorður, það mun aldrei verða ný11-- Mikið gaSn er að því að
jafn ahnent hjer og hvítkál,
það er miklum mun seinvaxn-
ara og einungis vert að reyna
við hin fljótvaxnari afbrigði.
vGaman væri þó, fyrir þá, sem
natnir eru við garðinn sinn, að
eiga þar fáeinar snemmsánar
rauðkálsplöntur, það er gott til
matar og er harðgert og getur
vökva blómkál með áburðar-
vatni, þegar það er á hraðasta
þroskaskeiði.
Blómkálshöfuð skal jafnan
skera af, þegar þau hafa náð
fullri stærð, en það er áður en
þau fara að greinast sundur.
Ei'u þau þá oítast 15—20 cm.
að þvermáli. Galli er það á
staðið lengi úti á haustin og Þessu ágæta káli, hve stutt er
haldið áfram að vaxa.
Þá ér sjötti og síðasti flokkur
káltegundanna: blómkálið. Fyr
ir því þarf engan áróður að
hefja, því það mun vera sú
kaltegundin, sem vinsælust er
hægt að geyma höfuðin eftir
að þau eru fullþroskuð, en í
köldum, loftgóðum kjöllurum
má þó geyma þau dálítinn tíma.
Algengasta og fljótvaxnasta
afbrigði blómkáls heitir Er-
hjer, enda hefir það verið furter °§ Þeir’ sem ala P^ntur
ræktað hjer lengi og gaf ágæta sínar upp sjálfir, ættu að biðja
og vissa uppskeru — áður en
kálflugan barst til landsins. En
það er nú svo, að sú skaðsemd-
um fræ af því. Vegna þess, hve
, »
blómkál geynust stutt, er aðal
notkunartími þess síðsumrjrið
arfluga sækist mest eftir að | °S haustið. Er þá mikilsvert að
verpa eggjum sínum á ungar eiSa nð& af hvl-
blómkálsplöntur og því verður
skaðinn á þessari tegund tilfinn
anlegastur. Meðan þessi kál-
flugufaraldur er í algleymingi,
skyldi enginn garðeigandi
setja niður fleiri kálplöntur en
Til ej sumar-, haugt- og~ rnenn að' rhupa, aö þetta er ein hann ætlar sjer að i-eyna að
verja með þeim ráðum, sem
, kunn eru. — Annars á hið
allra' gráðugasta gárðjurtin,
sem hefir góða iyst á ábæti síð-
Ragnar Ásgcirsson.
„Leigfjelag Reykjavíkur“ sýn
'ir Óla smaladreiig kl. 4.30 í
dag. Leikritið Jeg hefi komið
hjer áður, verður sýnt i kvöld
kl. 8.00.
Iðýr skákmeisiari
I mörg ár hefir það verið
áhy^gjnefni íslenskra skákvina,
hve gróandinn í íslensku skák-
lífi hefir yei'ið þróttlítill. Ár
eftir ár hefi jeg verið spurður:
Eigum við enga unga efnilega
skákmenn? Og gr eftir ár neíni
jeg eitthvað af nöfnum, en varð
að geta þess um leið, að enn
væri ósjeð, hvað úr þeim yrði.
Það var vorkun þó þessar spurn
ingar vrðu þrálátar í seinni tíð.
I meira en heilan áratug höfð-
um við eignast 1 — einn —.
nýjan meistara, Bgldur Möller,
Allan þennan tíma höfðu Ham
borgarfararnir skifst á uyn að
vei’ða númer eitt, ásamt Baldri,
með örfáum undantekningum.
Kunnugir vissu einnig. að Ham
borgarfararnir voru að ganga
úr sjer. Eggert Gilfer var far-
inn að í'eskjast og Jón Guð-
mundsson virtist hættur. Þörf-
in fyrir nýjan meistara var því
orðin mikil. (Þess ber þó að
geta, að hjer er ekki talað uni
þá Árna Snævárr og Guðmund
Arnlaugsson. Enda hafa þeir
öðlast sinn skákstvrk að mestu
utanlands).
En loksins höfum við eign-
rjst nýjan meistara, jafnoka
okkar bestu skákmanna. Og
loksins þegar hann kom, var
það enginn hmna ,,efnilegu“.
Á sama tíma og hinir „efni-
legu“ glöddust yfir „náðar-
gáfu" sinni, stundaði Magnús
G. Jónsson skákina jöfnum
höndum sem íþrótt og vísindi,
lærði af reynslú sjálfs sín og
annara þangað til hann var
orðinn meistari, á meoan hinir
„efnilegu“ hjeldu áfram að
vei'a aðeíns ,,efnilegir“.
Ef að líkindum lætur, hefst
nú ný bgrátta á milli ný-ja
meistarans og gömlu meistar-
anna. Barátta nýja meistarans
að tryggja sitt sæti og bai'átta
gömlu meistaranna um að láta
ekki sljaka sjer til hliðar. Bar-
átta, sem báðir aðilar eru lík-
legir til að vaxa á. Hvernig
þeiiri viðureign. lýkui', er ekki
unt að segja. En hvar sem
Magnús kann að standa að
'þeirri viðureign lokinni. þá er
eitt. víst: Við höfum eignast
nýjan meistara, ekki aðeins að
nafnbót, heldur fyrst og fremst
að skákstyrk.
Að lokum vildi jeg í fullri
vinsemd benda Magnúsi á, að
þó hann sje nú e. t. v. lærð-
asjtur skákmaður á íslandi og
eigi sigur sinn fyrst og frernst
því að þakka, þá á hann ennþá
óunnin lönd í heimi skáklistar-
innar. Og, að hver unninn sigur
ki-efst aukinnar baráttu fyrir
nýjum sigi'um.
Konráð Árnason.
Sékii Japsna
misiokst
Fregnir frá Suðvestur-Kyrra
hafssvæðinu herma, að nú þyki
sýnt, að hin snarpa gagnsókn
Japana gegn herjum Banda-
manna við Fjörð Ágústu keisara
drottningar á Bougainville-ey,
hafi farið út um þúfuit Hafa
Japanar mist aftur mest af því
landi er þeir unnu, og eru
Bandaiikjamenn nú í sókn. —
Á Admirality-evjum hafa
Bandaríkjamenn nú náð stærsta
flugveUi eyjanna. — Reuter.