Morgunblaðið - 25.04.1944, Blaðsíða 5

Þriðjudagur 25. apríl 1944.
3I0RGUNBLAÐIÐ

HOLT ER HEIMA KVAÐ
íí
ÞAÐ verður vart deilt um
sannleiksgildi þessa spákmælis.
Hver þjóð og hvert einstakt
heimili, sem á þess kost að
framleiða heima flest eða alt
sem lífsnauðsynjar kallast,
stendur ólíkt betur að vígi í
lífsbaráttunni en hin, sem til
annara þarf að leita bjargar í
bú.
Við íslendingar höfum ávalt
þurft margt til annara að
sækja, og hafa slík viðskifti
verið dýru verði keypt, og eru
enn. Er því full ástæða til þess
að athuga hvort á þessu mætti
ráða nokkra bót.
I þessari stuttu grein verður
aðeins bent á eina leið; aukna
ræktun garðávaxta og græn-
metis, hygg jeg þess brýnasta
þörf, bæði frá fjárhags og
og heilsufræðilegu sjónarmiði.
En þá vaknar sú spurning.
Eru hjer skilyrði til nægi-
legrar grænmetis framleiðslu?
Þessari spurningu svara jeg
hiklaust játandi, og mun reyna
að færa nokkur rök að þessari
skoðun minni. En fyrst ætla
jeg að minnast á nauðsyn auk-
innar og almennari grænmetis
neyslu, og hinn hörmulega
skort, sem nú er á þessari nauð
synjavöru hjer á landi. — Eitt
hið fyrsta, sem jeg man eftir
í bernsku minni, er það, að jeg
undraðist ,,moldarundrið“. Feg
urð og ilmur hinna smágerðu
íslensku blóma hreif barnshug-
ann og tók hann föstum tökum.
Seinna fann jeg hvað skáld-
ið meinti er það kvað: „Gleym
mjer ei og Æruprís, upp af
helgu dufti rís“. Skildi einnig
að duftið (moldin), sem elur
slíka fegurð, hlaut líka að vera
helguð himinsins náð. -— En
mjer þótti vænt um fleira en
blómin, Hundasúran sem dafn-
aði við lækinn, var líka vinur
minn, og jeg neytti hennar ó-
spart á vorin. Oft hefir mjer
komið í hug síðar: Skyldi ekki
þessi sama súra eiga og hafa
átt mikinn þátt 1 því að bjarga
mörgu barninu, sem fölt og
veikbygt hjarði af langan, kald
an og dimman vetur? Enn í dag
eru börnin upp til handa og
fóta í súruleit, þegar vorar. Og
þó fullorðna fólkið sje stundum
svo skyni skroppið, að banna
börnunum að borða súrurnar,
þá gera þau það samt og verð-
ur gott af. •
Jeg vildi helst gefa Hunda-
súrunni nýtt nafn og kalla hana
Barnasúru, því það heiti hæfði
henni betur.
Gulrófan er ekki síður eft-
irlæti barnanna. Jeg minnist
minnar æsku. Okkur börnunum
var bannað að fá rófu úr garð-
inum, þar til seint á sumri.
En við, og öll önnur börn,
þurfa hennar við miklu fyr. Róf
urnar urðum við börnin að fá,
hvað sem tautaði, og það þó
T?ær væru ekki annað en rámm-
ir halar. Við tókum því öll ráð
óráðvendninnar í okkar þjón-
ustu. Síðar hefir mjer fullkom-
lega skilist, hversu vanhugsað
þetta var hjá fullorðna fólkinu.
Á tvennan hátt skaðaði bað
börnin: Þau fengu ekki afar
nauðsynlega fæðu, þegar þau
þurftu hennar mest við, og það
sem enn verra var, bann þetta
reyndi svo mjög á siðferðislegt
Eítir frú Ástríði G. Eggertsdóttur
Fyrri grein
rj
iTi
þrek þeirra, og í mörgum til-
fellum mun það hafa verið þeim
ofraun, og kent þeim bæði óráð-
vendni og ósannsögli, til þess
að komast hjá ávítum.
Það er skoðun mín, bygð á
eigin reynslu barnauppeldis í
tveim löndum: Landi eplanna,
Washington ríki í Bandaríkj-
unum, og landi gulrófunnar,
Islandi, að gulrófan okkar sje
börnunum hjer, það sem epli
eru börnunum í epla-löndun-
um, ef þau fá að njóta hennar
eftir þörfum. Jeg vildi því einn
ig gefa henni annað nafn og
kalla hana Guleplið.
Vísindin hafa leitt í ljós,. að
einkum börnum eru afar nauð-
synleg fjörefni þau, sem þau
sækjast svo mjög eftir í þess-
um fæðutegundum, súrunni og
gulrófunni. Við megum því ekki
synja börnunum um að njóta
þessi áhrif, fara áreiðanlega
mikils á mis; þó er það svo, því
miður, að í sumum stærri bæj-
um og kauptúnum, þar sem
landrými er litið, að ýmsir eiga
ekki kost á því að fá garðland
til umráða, þótt þeir gjarna
þess, sem náttúran sjálf hefir vildu. En úr þessu er nú reynt
þeim búið. Allar líkur benda til
þess, að okkur sje hollast að
leggja okkur til munns jurta-
fæðu ekki síður en kjöt og
fisk, og rjettast muni og best,
að neyta þess mest, sem við
sjálf getum framleitt hjer
heima.
að bæta hjer í Reykjavík, þar
sem þess er kostur. En tæplega
munu mörg sveitaheimili þann
ig á vegi stödd, að ekki sje að
einhv&rju leyti hægt að fást við
garðrækt, enda munu þau flest
gera það eitthvað. Annríki og
erfiðleikar sveitabúskaparins
í upphafi máls míns mintist eru mjer fullkomlega kunnir,
jeg á hörmulegan skort græn- og mun þar ekki miklu á bæt-
metis og garðávaxta í Iandinu. andi. En ef allir á heimilinu
Ástandið í þessum efnum er hafa áhuga fyrir garðræktinni,
ekki einungis hörmulegt, held- mun þetta kleift í stærri eða
ur og háskalegt. iminni stíl víðast hvar. •
Mjer kemur í hug í þessu | Garðurinn þarf helst að vera
sambandi gamla íslenska þjóð- sem næst bæjunum, húsbónd-
sagan af „Gilitrutt". Sagan inn verður að sjá um að hann
getur um að bóndakonan hafi sje vel unninn og girtur. Og
átt nóga ull og einnig að hún húsfreyjan í sveitinni, sem mjer
hafi verið löt, og þess vegna er næst að halda að þyngst beri
tekið fegins hendi tilboð Gili- okið allra þegna þjóðfjelagsins,
truttar að vinna vaðmál úr ull- hún má ekki neita sjer um þá
inni. En er frá leið, óttaðist heilsuvexmd og sálarfróun, sem
bóndakonan mjög, að hún hefði garðyrkjan veitir þeim, sem
ekki vinnulaunin til í tæka tíð, annars verður að dvelja altof
hún tók því ógleði mikla. En mikið innan fjögra veggja.
úr þessu rættist þó að lokum, Börnunum lærist líka fljótt að
og launin voru greidd að verk- Þykja vænt um garð, og vilja
inu unnu. En svo mikið hugar- vinna að honum, ef þeim er
Liklega er gulrófan hVergi
bragðfínni eða betri én í land-
inu okkar. Það er því bæði óaf-
ekki er hægt að rækta hana sakanlegt og óhyggilegt að láta
nema takmarkað hjer sunnan hana vanta á matborð þjóðar-
lands. Hún er svo harðger, að innar, en neyta í hennar stað
aldrei mun hún bregðast alveg, amerískrar niðursuðuvöru við
sje henni sómi sýndur. Og hún óhæfilega háu verði, sem að
er eitt af því allra besta, sem öllum líkindum hefir þó hvoiki
móðurmoldin framleiðir. Það næi'ingargildi eða fjörefni til
var ekki ætlun mín að tala um jaíns við gulrófuna okkar.
matreiðslu í þessu erirjdi, en j Þess er og vert að minnast,
af því jeg er búinn að tala svo að hjer á landi er völ á ýmsuni
mikið um gulrófuna og ágæti jurtagróðri, auk þeirra græn-
hennar, fæ jeg ekki stilt mig metis og garðávaxtategunda
um að tala ofui’lítið um. hveim sem jeg hefi minst á, sem not-
ig jeg ræktaða hana og mat- aðar hafa vex’ið, og nota ætti
reiddi. _____________J enn mikið meira en gert er til
Gai’ðurinn var vel unninn og manneldis, svo sem, skarfakál,
mjög áburðar ríkur. Jeg sáði hvannarætur, söl, og fjallagrös.
mjög þjett í raðir, bílið á milli Má fullyrða að þessi gróður
raðanna var rúmt eitt fet. Jeg bjargaði mörgum frá hungur-
merkti raðirnar við báða enda dauða, á mestu hörmunga- og
með smáspýtum, svo hægara hallærum fyrri alda.
væri að átta sig á, hvar þær j Það eru jafnvel ekki liðnir
væru. Þegar arfinn kom upp, nema nokkrir áratugir síðan
sneri jeg moldinni við á milli ^ fjallagrös voru mikið notuð i
raðanna með hlújárni. Best er sumum, hjeruðum landsins, til
að gera þetta vikulega framan j verulegra búdi'ýginda. Voru
af, þarf þá aldrei að reita arfa þau brúkuð á brauð, slátur og
nema rjett í röðunum sjálfumj grauta og þóttu hið mesta sæl-
og jarðvegurinn helst mjög gæti. Enn vex gnægð fjallagrasa
laus. viða á afrjettum. en mun grasa-
Þegar rófukálið var orðið lófa
stórt eða vel það, tók jeg plönt-
ur þar sem þær voru allra þjett
astar, hreinsaði þær vel úr
köldu vatni, sauð síðan í litlu
saltvatni við hægan eld x 10—
tekja nú að mestu vanrækt. Þó
hefir ein stórverslun hjer í
Reykjavík nú á boðstólum
fjallagrös og eru þau seld í smá
pökkum á 1.50 pakkinn. Þótti
mjer þetta góðra gjalda vert,
15 mín, helti soðinu af, saxðaði þegar svo er ástatt að grænmeti,
kálið dálítið með hníf í pott- |?mjör, egg og ostar er ófáanlegt
inum, og bætti með dálitlu af jóvað sem í boði er. Keypti jeg
angur og reynslu hafði þetta
kostað bóndakonuna, að hún
hjet því að láta „Gilitrutt“
aldrei vinna verk sín aftur. Og
sagan hermir að það heit hafi
hún haldið, og farnast vel.
Er nú ekki eitthvað líkt kom
ið fyrir íslensku þjóðinni eins
og bóndakonunni í þjóðsög-
unni? Og eigum við ekki að
láta hina dýi'keyptu reynslu
bóridakonunnar okkur að varn
aði verða? Er það ekki skaði
og skömm fyrir hina íslensku
þjóð að láta hina amerísku
,,Gilitrutt“ framleiða fyrii'. okk
ur þær vörur, sem hin frjóa
gróðrumold hjer heima getur
veitt í ríkum mæli. Ef við vilj-
um leggja fram krafta okkar.
Garðræktin þarf að verða sjálf
sagður heimilisiðnaður hjá
hverri einustu fjölskyldu i land
iixu, sem ráð hefir á land-bletti.
Myndi það vei'ða til ómetarv
legra búdx'ýginda og f jölbreytni
í mataræði, og auk þess er garð
ræktin ein hin'besta uppeldis-
aðferð. Garðræktin er sálrækt.
Og þeir sem ekki hafa fundið
ekki meinao að njóta þess sem
hann hefir að bjóða, og einkum
ef þau fá að hafa eitthvert horn
af honum sjálf.
smjöri, ediki og sykri, fram-
reiddi síðan með fiski og kjöti
eða bara hverju sem var, t. d.
eggjum. Þessi rjettur likaði svo
vel, einkum börnunum, að jeg
gat aldrei soðið nóg af honum,
hvað þá of mikið. Það var vana-
lega eftir 6—8 vikur frá sán-
ingu, að jeg matreiddi rófurn-
ar á þessa leið eða byrjaði að
nota þær. Það má heita að jeg
notaði þær hvern dag frá því
um miðjan júlí, þar til við tók-
um þær allar úpp að haustinu.
Jeg gekk altaf á raðirnar og tók
upp þar, sem þær voru þjettast-
ar. Þegar gulrófurnar voru orðn
ar á stærð við mannafingur,
voru blöðin ekki lengur góð að
sjóða þau sem kál, þá skar jeg
þau af en sauð rófurnar ásamt
kálleggjunum, sem voru meir-
ir; sætir og þrungnir fjörvi. Með
A síðastliðnu hausti, og það þessari ræktunaraðferð verða
sem af er þessum vetri, hefir | rófurnar ekki eins stórar að
ekki verið hægt að fá gulrófur haustinu en þó sæmilega eða
svo teljandi sje, hjer 1 bæ, og|um hálft kg. stykkið. Mörgum
er hinum illræmda kálormi! finst þær bestar af þeirrí stærð.
kent um að rnestu leyti. Nú er
það svo, til allrar hamingju,
I Bandaríkjunum, þar sem
svo ^ð segja æfinlega er hægt
að mörg hjeruð landsins eru að fá alla hlutþ þykir gulrófu-
enn frí við orminn. Væri ekki
nauðsynlegt og tímabært að
Búnaðarfjelag íslands beitti
sjer fyrir því, að hafist yrði
handa um gulrófu ræktun í
stórum stíl í þeim landshlut-
um, þar sem ormsins hefir ekki
kál, venjulega matreitt eins og
jeg hefi lýst, ein hin hollasta
og nauðsjmlegasta fæða að vor-
inu til uppbyggingar líkaman-
um, eftir veturinn. I Japan hafa
manneldisfræðingar komisi að
því einn pakka. En er jeg at-
hugaði innihald hans, brá mjer
í brún. Efst voru nokkur fjalla-
gi'ös, smá og óveruleg, liktust
meir kræðu en grösum, en meg
inn hlutinn var mylsna af lyngi,
mosa og öðru rusli og óhrein-
indum. Eftir að hafa aðskilið
þetta, ljet jeg vigta bæði um-
búðir og innihald og reyndist
vigtin þessi: Nothæf fjallagxös
15 gr. Ónýtt rusl og óhreinindi
29 gr., umbúðir gljá-pappírs-
poki 5 gr. Samtals 49 gr. Sam-
kvæmt þessu er smásöluverð á
fjallagrösum hjer í Reykjavík
kr. 100,00 kg. og loku fyrir það
skotið að almenningur geti
keypt þessa vöru á meðan verð
lagið helst óbreytt. Væri fróð-
legt ef einhvei’jir athugulir
menn vildu afla upplýsinga, og
finna rjett hlutföll á milli fram-
leiðsluköstnaðar fjallagrasa, og
útsöluverði. Til leiðbeiningar
skal jeg geta þess, að sæmileg
grasatekja eins manns á dag, er
talin 1 fjórðungur eða 5 kg.
Þeir, sem vanir voru þessu
verki, munu hafa aflað hálfu
meir á sama tima. Vitanlega
fer grasatekjan einnig eftir því,
hve graslandið er gott. Það er
mikið mein. ef neyzla - f jalla-
grasa hverfur úr sögunni, og
unga kynslóðin gleymir því að
þessi litla jurt, Fjallagrösin,
átti sinn mikla þátt í því að
rá
sömu niðurstöðu. Við erum svo (
enn orðið vart. Gæti það ekki heppinn að eiga nóg landrými j bjarga íslensku þjóðinni
orðið góður atvinnuvegur þeim \ til að rækta þessa nytjajurt^og hungurdauða.
mörgu bændum, sem af völdum engin þörf er heldur á því að
búfjárpesta hafa mist bústofn ' flytja inn gulrófufræ, það
þroskast mjög vel hjer á landi.
Jeg hefi ræktað 5—6 gulrófuaf-
brigði. Best hefir mjer reynst
Gauta-rófan, hún hefir alla
kosti- til að bera, fljótvaxin,
geymist vel, útlltsgóð og bragð-
fín.
sinn? Jeg tala sjerstaklega um
gulrófuna, vegna þess að rækt-
un hennar krefst ekki mikillar
þekkingar, hún er eitt af því
auðræktaðasta. Og fyrir hana
mýndi æfinlega vera góðúr
markaður, ekki sxst nú, þegar
Hjá sveitafólkinu eru víða
hæg heimatök. þar sem gras-
land er næi'ri, og það væri lofs-
vert, ef unga fólkið, sem heima
á í kauptúnum og bæjum, vildi
af fúsum vilja verja nokkrum
dögum af sumarleyfinu til þess
að fara upp til fjalla, og vinna
Framhald á 8. siðu.