Morgunblaðið - 31.05.1944, Blaðsíða 9

Miðvikudagnr 31. maí 1944
MORGUNBLAÐIÐ
9
HVAÐ ERU LOFTSTEINAR?
LOFTSTEINAR eru þeir
steinar kallaðir í daglegu tali,
sem falla niður úr himingeimn
um eða frá himni, eins og það
er oftast orðað. Það er aug-
ljóst, að slíkir steinar hafa alla
jafna vakið mikla furðu, og það
er því eðlilegt, að við þá verði
• _
tengd margskonar hjátru og
fólk hafi talið steina þessa helga
hluti. Frá löngu liðnum tímum
eru til margar frásagnir um loft
steina. og flestar þeirra eru án
efa sannar, en aftur á móti eru
ekki til nema mjög litlar menj-
ar um þessa steina, enda þótt
ef til vill væri auðið að finna
slíkar menjar með því að rann-
saka nánar fomar musteris-
rústir eða aðra svipaða staði.
Hjer skal minst á nokkrar
gamlar frásagnir um þetta efni:
Samkvæmt frásögn Cardanus-
ar fjellu árið 1510 við Crema
á Ítalíu 1200 harðir og ryðlit-
aðir steinar, sem sterkur brenni
steinsþefur var af, og í gamalli
frásögn er til viðbótar sagt um
þenna atburð, að steinar þessir
hafi drepið fjeð í bithögum,
fuglana í loftinu og fiskana í
vatninu. Sænski skipstjórinn
Olaf Erikson skýrir svo frá, að
á ferð til Indlands hafi úti á
hafi alt í einu komið „fallbyssu
kúla“ þjótandi inn í skut skips-
ins og drepið tvo hásetana. Á
17. öld drap lítill loflsteinn
munk í klaustrinu Santa Maria
della Pace.
Einkennilegust er þó frásögn
landfræðingsins Quenstedt um
loftsteinana, sem fjellu til jarð-
ar við Juvenas árið 1821. Fyrst
heyrðist ægilegur hávaði eins
og heil hjwrð öskrandi uxa væri
á ferðinni, og síðan heyrðust
tveir hvellir hver á eftir öðr-
um, eins og skotið hefði verið
úr íallbyssu. Tveir bændur,
sem áttu leið um veg þar í
grendinni, urðu skelkaðir og
hjeldu að 500 djöflar væru á
ferðinni, og hefðu þeir verið
sjerstaklega sendir til þess að
sækja þá.
Ósennilegt er að Joftsteinar
falli í þrumuveðri.
SAMEIGINLEGT einkenni
margra frásagna um loftsteina
er það, að þeir em sagðir hafa
fallið í þrumuveðri. í sambandi
við þetta atriði má reyndar
benda á það, að sjálft stein-
fallið getur leitt af sjer ljós og
hljóð, sem líkjast þrumum og
■ eldingum, enda er mjög ósenni-
legt, að loftsteinar falli endi-
lega í þrumuveðri. Það hefir
einnig komið í Ijós, að steinar
þeir, sem menn hafa þótst sjá
falla í slíku veðri, hafa alls
ekki verið neinir loftsteinar,
heldur alt aðrar samsetningar,
sem fólk frá fornu fari hefir
kallað þrumusteina.
Það jer á engan hátt furðu-
legt, þótt hinar mörgu dular-
fullu frásagnir um loftsteina
hafi valdið því, að alllangur
tími leið, þar til vísindamenn
lögðu nokkurn trunað á tilveru
loftsteinanna. Menn höfðu átak
anlega rekið sig á þá staðreynd,
að margar þær frásagnir, sem í
eldri ritum voru taldar góðar
og gildar, vom hjegiljur einar.
Má þar til dæmis nefna mynda-
frásagnir um ýms leyndardóms
full dýr. Jafnvel alt tíl ársins
Eftir O. B. Böggild
Fyni giein
Margir hafa án efa lesið ýmsar furðulegar frásagnir um
loftsteina og margvíslega fjársjóði, sem í þeim eiga að
vera fólgnir. í eftirfarandi grein eru raktar ýmsar gamlar
frásagnir um loftsteina og jafnframt skýrt frá vísindaleg-
um niðurstöðum varðandi efnasamsetningu og verðgildi
þessara himnasendinga.
1800 var loftsteinunum alment
afneitað í heimi vísindanna, en
þá fjellu loftsteinar, sem hægt'
var að fá sjerstaklega glöggar
frásagnir af, og var þá endi
bundinn á allar efasemdir. Þar
við bættist einnig það, að nú
var tekið að rannsaka eigin-
leika og samsetningu stein-
anna, og kom þá í ljós, að efna-
samsetning þeirra var ólík öllu
því, sem menn þektu hjer á
jörðu. Er þeim rannsóknum nú
það vel á veg komið, að auðið
er að þekkja marga loftsteina,
þótt menn hafi ekki sjeð þá
falla til jarðar.
Menn vita lítið um það,
hvaðan loflsteinarnir í raun og
veru koma. í samræmi við það,
sem áður er sagt, verður al-
gerlega að hafna kenningum
um það, að þeir sjeu komnir frá
jörðinni sjálfri og hafi þeyst út
í geyminn með hvirfilbyljum
eða við eldgos. Einnig er mjög
ósennilegt, að þeir sjeu komnir
frá sólinni eða tunglinu. Senni-
legra væri, að þeir ættu rætur
sínar að rekja til sundraðra
halastjarna, og væru úr hinum
traustari efnivið þeirra, sem
mynaar stjörnuhröpin, en það
er þó eftirtektarvert, hversu
fáir loftsteinar hafa fallið í sam
anburði við hin fjölmörgu
stjörnuhröp. Það er því varla
hægt að álíta annað en þetta
sjeu smáhnetur, sem þjóti um
himinhvölfið með miklum
hraða (um 50 km. á sekúndu),'
og lendi svo einslaka sinnum af
einhverri tilviljun inn í gufu-
! hvolf jarðarinnar. Vegna hinn-
J ar miklu núningsmótspyrnu
1 þar, hitnar ytra borð þeirra
mjög og mikið af þeim bráðnar
og hverfur og verður það því
aðeins lítill hluti steinanna sem
kemst alt til jarðar. Við mót-
1 spyrnu loftsins missa steinar
þessir svo mikið af upprunaleg-
um hraða sínum, að þeir falla
tæplega með meiri hraða en
þeir fjellu úr hárri fjallshlíð.
Hvernig falla loft-
steinarnir?
TIL þess að geta gefið nokk-
uð glögga mynd af þeim ýmsu
fyrirbrigðum sem verða, þegar
loftsteinn hrapar, er heppileg-
ast að lýsa ákveðnum steina-
hröpum, sem margir hafa verið
sjónarvottar að og auðvelt hef-
ir* verið að athuga til hlítar.
Þann 9. júní 1866 sáu menn
við Kniahinya í Ungverjalandi
alt í einu eldkúlu falla lóðrjett
til jarðar. Ljet hún eftir sig
ský á himninum, sem að öðru
leyli var heiðskir. Loftsteinn-
Tveir njósnarar dætndir
Nýlega hafa tveir njósnarar verið dæmdir í Detroit, en ekki
er enn sýnt nm, hvernig mál hins þriðja fer, en það er þýskur
sjómaður, Hoffmann að nafni, og sjest hann hjer til hægri á
myndinni, en með honum er málafærslumaður hans.
inn var að ýmsu leyti svipaður
hvítglóandi járnstykki, en um
afturendann var ultrablá rák,
sem varð gulj þegar neðar dró,
Og innan í þessum lýsandi
ramma virtist mönnum auðið
að greina fastan hlut. Við fallið
þeytlust út frá eldkúlunni
margar minni kúlur, og var
hver þeirra umvafin .1 jós—
bjarma, sem myndaði ógagn-
sæjan, gráan reyk. Myndaðist
úr reyk þessum nokkurskonai
skýstrókur, sem ekki hvarf fyrr
en eftir stundarfjórðung.
Fyrirbrigði þetta endaði eins
og venjulega með miklu braki,
og var líkast því að hleypt
væri af mörgum fallbyssum,
hverri eftir annari. Því næst
heyrðist hávaði, er var einna
líkaslur steinaskrölti. Þeir, sem
stóðu nálægt kúlunni, sáu að-
eins reykskýið, en kúlan var
augljós þeim, er fjær stóðu.
Þetta var um hábjartan dag, en
undur þetta kvað vera enn stór-
fenglegra á að líta í myrkrí,
Þannig er skýrt frá loftsteins
hrapi, sem átti sjer stað við
Pullusk í Póllandi þann 30. jan
úar 1868, klukkan sjö að kveldi:
I Varsjá sást alt í einu ljósdep-
ill, sem fljótt stækkaði og var
orðinn helmingur af stærð
tunglsins, þegar hann fór fram-
hjá borginni. Út frá eldhnetli
þessum stóð dauft lýsandi hali,
sem var svipaður í laginu og
vagnstöngin í karlsvagninum.
Ljósbjarminn frá kúlunni
breyttist, eftir því sem hún
stækkaði. Var hann í fyrstunni
blágrænn en varð síðan blóð-
rauður. í fyrsfu var Ijósið frá
hnetti þessum álíka sterkt og
tunglskinið, en óx síðan svo
mjög, að íbúarnir, sem urðu
óttaslegnir við þenna sterka
bjarma gegnum glugga sína,
þutu út úr húsum sínum og
hjeldu að ægileg íkveikja hefði
orðið í grendinni. Ljósbjarminn
var ekki stöðugur, heldur smá-
blossaði hann upp eftir því
hversu :argir steinar þevttusl
út frá eldkúlunni. Var bjarm-
inn að lokum orðinn svo sterk-
ur, að hann næstum blindaði
fólk. I bæði þau skifti, sem hjer
hefir verið á minst, fjellu all-
margir loftsteinar til jarðar.
Ekki er hægt að segja neitt
um það, hvaða lögun loftsteinn-
inn upphaflega hefir. Þegar
hann fellur til jarðar, er hann
annað hvort með hreinum brota
sárum eða hann mótast að
meira eða minna leyti af bráðn
ingunni, sem veldur li>ví, að
vfirborð steinsins getur orðið
rákótt eða holótt á mjög ein-
kennilegan hált. Svört stein-
leðjuskorpa myndar yst þunna
skel,«en steinkjarninn er aftur
á móti oftast með Ijósgráum
lit
Loftsteinarnir hafa myndað
stórar holur í jörðina.
ÞAÐ er augljóst, að loft-
steinnin hlýtur að mynda holu
í jörðina, þegar hann fellur á
hana, en stærð þessarar holu
er auðvilað háð stærð steinsins
og gerð jarðvegsins, þar sem
hann fellur til jarðar. Lang-
mesta furðuverk þessarar teg-
undar er hola sú hin mikla,
sem menn uppgötvuðu fyrir
nokkrum áratugum í Arizona.
Er hún um einn kílómeter í
þvermál og er sem gýgur í lög-
un, en menn gátu sjer þess þó
til, að hún hlyti að vera mynd-
uð af loftsteini, því að á holu-
börmunum fundust loftsteina-
brot hjsr og þar. Um langt
skeið var árangurslaust börað
eftir loftsteininum, en fyrir
nokkrum árum siðan töldu
menn sig hafa fundið hann. Var
þungi hans áætlaður tólf milj-
ónir smálesta.
Loftsteinhröp eru annais
fremur sjaldgæf, aðeins mjög
fá árlega. Gera má þó að visu
ráð fvrir því, að allmargir falli
í hafið eða á óbygð svæði, og
verði menn því ekki varir við
þá. Kunnugt er um nálægt 800
hröp eða „steinafundi“, sem
kallaðir eru svo, ef menn hafa
ekki neinar frásagnir sjónar-
votla um hrapið. Oftast nær er
það ekki nema einn steinn, srt'.n
hrapar í hvert skifti, en dæmi
eru þó til þess, að fleiri steinar
hrapi samtímis. Flestir munu
steinarnir hafa verið í loft-
steinahrapi við Holbrook í Ari-
zona þann 19. júlí 1912, eða
um það bil 15.000, eftir þv*
sem áætlað er. Stærð steinanna
er mjög mismunandi, alt frá
tólf miljón smáleslum niður i
fáein grömm. Hinir risastóru
loftsteinar, sem ætíð eru sam-
settir úr járni, hafa aldrei sjest
hrapa til jarðar.
Það er augljóst, að hlutir sern
loftsteinar, sem bæði eru sjald-
gæfir og flestir tiltölulega litl-
; ir, hafa sjerstakt söfnunargildi,
! Bæði söfn og ýmsir einstakling-
! ar leggja sig mjög fram um að
fá vitneskju um sem allra flest
steinahröp, og því verður ekki
neitað, að söfnunin líkist á
stundum æði mikið frímerkja-
söfnun, því að margir loftstein-
arnir eru myndaðir úr mjög
svipuðum- efnasamsetningum,
og hefir þvi ekki hver einstak-
ur neitt sjerstakt vísindalegt
gildi.
Þar sem aðeins einn steinn
feliur til jarðar' í mörgum til-
fellum, og hann einnig oft mjög
lítill, er auðvitað útilokað, að
nokkurt einstakt safn geti átt
steina úr öllum kunnum steina-
h’röpum. Stærsta safnið er í
Chicago og eru í því um það bil
600 steinar. Hin mikla eftirsókn
eftir loftsteinum veldur að
sjálfsögðu því, að þeir e£u mjög
verðmiklir. Fyrir síðustu styrj-
öld var það mjög algengt verð,
að stykki úr rfieðalstórum loft-
steini væru seld fyrir eina
krónu grammið. Brot úr risa-
steinunum voru að sjáifsögðu
ódýrari, en brot úr minstu
steinunum aftur á móli mun
dýrari. Einn smásteinn getur
verið mörg hundruð. króna
virði, ef hann er sá einasti, sem
til er úr einhverju loftsteins-
hrapi.
Almenningi er vist fullkom-
lega ljóst verðgildi loftslein-
anna, en aftur á móti hefir fólk
mjög litla hugmynd um það,
hvernig loftsteinar eru í útliti,
og fá steinasöfnin því oft fjölda
steina, sem fólk álítur vera
loffstéina, en eru það ekki.