Morgunblaðið - 04.08.1944, Blaðsíða 5

Föstudagur 4. ágúst 11944.
3
MORGONBL / MÐ
- BÆNDUR OG BÖALIÐ-
ÞEGAR sumarsólin skín í
heiði frá morgni lil kvölds og
hitinn er svo sterkur að full
örðugt er um vinnu hans
vegna; þegar heyið þornar jafn
óðum og það er slegið og ekk-
ert heyskapar handtak fer til
ónýtiSj þá er ánægulegt í ís-
lenskum sveitum. Þá er bjart
um að litast. Þá eiga fagrar
hugsjónir og heillandi vonir
sína óskastund^ enda þótt örð-
ugleikar í starfi sjeu mörgum
þungir í skauti.
A slíkum dögum finna menn
einna helst til þess hvers virði
það er; að hafa þó það frelsi;
sem fylgir því landrými; -sem
hagur íslenskra sveitabýla
byggist á. En á slíkum dögum
finna menn líka einna gleggst
til þess mismunaar sem' bænd-
ur og sveitamenn innbyrðis
hafa við að búa. Þeir sem hafa
vel ræktað, vjelarfært tún fyr-
ir hendi eða þurt og grasgefið
áveituland; sem hægt er að vjel
slá hornanna á milli; þeir geta
gengið glaðir að verki.
Þeir sjá árangur vinnu sinn-
ar margfaldan á við það, sem
gerist hjá hinum, er háðir eru
þeim örlögum að berjast um
með orfið sitt á þýfðu eða hálf-
þýfðu landi. Á þessu millibili
er einna mestur munur á ár-
angri þess erfiðiSj sem fram er
lagt af því, sem nú þekkist á
okkar landi.
Þetta er því mikilsverðara nú
á tímum sem örðugleikarnir
eru nú meiri en áður hefir
þekkst, með að hafa nægilegum
vinnukrafti yfir að ráða.
★
ÞEIR; sem lítið hugsa, minna
skilja og allan velvilja skortir
þegar um landbúnaðarmál er að
ræða; munu eflaust telja að það
sje fyrir eintóman slóðaskap;
amlóðahátt og vesalmensku. að
ekki skuli allir íslenskir bænd-
ur hafa eintómt ræktað vjelar-
land á að ganga. Við þá er eigi
orðum eyðandi. Þeir eiga að
tala við sjálfa sig. Hinir; sem
þekkja til; og vita um þá örð-
ugleika, sem við er að etja, sjá
og skilja; að þeir fjöldamörgu
íslensku bændur; sem enn
verða að heyja að miklu leyti
með handverkfærum einum. þá
hefir flesta skort efni til að
kaupa ræktunina eips og þurfti.
Margir hafa ekki átt þess kost
að fá þá vinnu og þau verkfæri
sem til jarðræktarinnar þurfti;
og heimilis vinnukrafturinn
eltki það mikill; a§ hægt væri
að bæta á sig meiri umbóta-
störfum en unnin hafa verið.
En þó að þetta sje þannig;
að mjög rnikið sje ófarið þeirr-
ar leiðar( sem liggur að því
sjálfsagða takmarki. að allir ís-
lenskir bændur hafi nægilegt
ræktað vjelarland til heyskap-
ar; þá er það þó alkunn stað-
reynd öllum sem vilja vita. að
á síðustu tutlugu árum hefir
bændastjettin unnið meira af-
rek í jarðræktarmálum heldur
en áður .eru dæmi til. Allar þær
kynslóðir; sem stundað hafa
landbúnað á íslandi frá byrj-
un og til ársins 1923; hafa ekki
gert meira og raunar alt á
aðra leið.
Það er óhætt að nefna árið
1923 sem tímabilsskifti í þessu
sambandi. Það ár voru Jarð-
ræktarlögin sett. Okkar víðsýn-
Eftir Jón Páimason
asti hugsjónamaður á sviði land
ræktarinnar; Sigurður Sigurðs-
son búnaðarmálastjóri( átti hug
myndina og barðist fyrir henni.
Með þessari löggjöf og öðrum
framkvæmdum; sem í sambandi
við hana stóðu; urbu risavaxn-
ar breytingar á okkar mæli-
kvarða o&þess vegna ekki síst
hafa þó svo margir bændur
rækta vjelarland nú til . að
heyja á og aru ekki eins háðir
ríkjandi ástandi eins og ella.
Á áruntim 1923—1936 var
jarðrækiin hraðvaxandi og
hefði vaxið miklu stórkostleg-
ar næstu árin á eftir>eí óhappa
menn þjóðarinnar hefðu ekki
hafl það fram; sem þeim tókst
1936. að afnema jarðræktar-
styrkinn og sétja lán í staðinn.
Eignari'jettur á lóðum og lönd-
um hefir jafnan verið þeim
þyrnir í augum og þegar eigi
dugðu beinar leiðir í því efni.
var um að gera að fara króka-
leið til að ginna heimskingjana.
Hve mikið tjónið er orðið nú
fyrir bændastjettina af breyt-
ingu jarðræktarlaganna 1936.
vei'ður ekki tölum talið. en það
liggur langmest 1 því. að koma
í veg fyrir sljettun og ræktun
lands. sem annars hefði verið
ræktað. Af því að meiri hluti
bændastjettarinnar lætur ekki
bjóða sjer þvílíka kúgun sem
felst í 17. gr. jarðræktarlag-
anna kom stífla í ræktunina
hjá því. sem ella hefði orðið.
Þetta. ásamt þeim örðugleikwn(i
sem áður eru nefndir. er á-
stæðan til þess hve víða menn
verða enn að heyja í góðri tíð
og illri á landi. sem á nútíma-
vísu er tæpast heyskaparhæft.
Þetta verða bændur að hug-
leiða. Þeir verða að ryðja þeim
steinum af götu sinni á fjelags-
legan hált. sem þar hafa staðið
sem farartálmi á undanförnum
tímum.
. —---------------------
★
MIKILL og góður heyafli er
undirstaoa þess að íslenskur
landbúnaður geti þrifist. Vel
fóðraður og arðviss búpeningur
er það. sem velgengni bóndans
byggist á. Nægilegt og gott fóð-
ur verður að vera til. Ella er
landbúnaður svipaðs eðlis eins
og sú tegund vesældar bú-1
mensku búfjenaðar. sem menn
kalla vonarpening.
Að kaupa erlent fóður í slíku
landi sem Islandi. er hálfgerð
skrælingjamenska og á ekki að
eiga sjer stað nema sem neyðai'
ráðstöfun í harðindum. Heyið
á að vera aðalfóður og ef annað
kemur til greina, sem og alltítt
getur verið, á það að vera inn-
lent kraftfóður. Til þess, að ailt
geti að þessu leyti verið ilagi,
þarf heyið að vera af ræktuðu
landi og slegið á rjettum ííma.
Það, sem hefir gert heyskap-
artímann að mestum öröugleika
tíma okkar sveitamannanna
lengst af, er útengjasnapið og
það hve heyskapurinn stendur
lengi. Hann þarf-að ganga fljótt
á þeim tíma sumars sem hag-
stæðastur er. Að vera við hey-
skap eftir lok ágústmánaðar er
oftast neyðarkjör, sem bændur
þurfa að losn^ við. Þetta er inn
an handar þegar því takmarki
er náð, sem áður er lýst.
Margir eru hikandi við ao
byrja slátt áður en fullsprottið
er, eða því sém næst, en það
er hin mesta fásinna. Grasið
er best áður en það er full-
sprottið og þar sem von er um
háarsprettu á túnum verður
hún best, ef grasið er að vaxa,
þegar það er slegið í fyrra-
slætti.
Með heyskaparbasli í sepl-
embermánuði fylgir það að
flest haustverk lenda í undan-
drætti, sem þýðir það, að þau
verða unnin í ótíma, eldsneyti,
garðávextir o. s. frv. skemmist
og eyðilegst og af því stáfa
framhaldandi vandræði árið
út.
EINS OG að er vikið í upp-
hafi þessa máls, kunna menn
best að meta frelsi landrýmis-
ins, þegar sumarblíðan er í sínu
alveldi. En því miður eru þeir
alltof margir í landi voru, sem
ekki skilja sjálfa sig fyrr en um
seinan, Þeir eru nokkuð margir
sem vakna við þann vonda
draum, að „enginn veit hvað
átt hefir fyrr en mist hefir“.
Þeir, sem öfunda kaupstaðar
fólkið, sem þýtur í bifreiðunum
um landið um hásláttinn og
hefir frí í hálfan mánuð til að
leika sjer, hafa fæstir athugað
hvað það er, að vera annan
tíma árs bundinn við tvö eða
þrjú herbergi, litla lóð og
þrönga götu. Þeir hafa ekki at-
hugað eða skilið í hve mikilli
hættu þar er stefnt með víð-
sýni, hugsjónir, bjartsýni. heill
andi vonir og annað það, sem
gerir mannlífið fegurst og best.
Margir slíkir ganga beint af
augum. Mikla fyrir sjer örðug-
leika sveitalífsins og nota fyrsta
tækifæri til að komast-fyrir fult
og allt í hina ímynduðu bæjar-
sælu, sem stundum verður sæla
en stundum vansæla.
Þess vegna hefir margur
bóndinn selt jörðina sína og
flutt í kaupstaðinn. Þess vegna
hópast unga fólkið ár eftir ár
og áratug eftir áratug úr sveit-
unum og til bæjanna, í fjöl-
mennið, skemtanirnar, ysinn og
alt annað, sem þar er ao finna.
Þetta er mésta mein sveitanna
á landi vor.u, verra en útengja
heyskapur.inn, harðindin og
misfellurnar, jafnvel verra en
karakúlpestirnar, þó bölvaðar
sjeu.
þægindum bæjanna o. fl. o. fl.
Því miður er og hætt við að
bændurnir sjálfir eigi ekki
minstu sökina. Margir af þeim
hafa valið sjer að forustumönn-
um alls konar glópalda, sem
ekkert þekkja sveitalíf eða
sveitastörf, en þykjast alltaf
vera að finna ný og ný bjarg-
ráð, sem oftast eru óráð* sbr.
sauðnautin, karakúlfjeð, mink-
ana, refina o. s. frv.
Þe^sir sömu bændur hafa trú
að því eins og nýju neti, að
það sje hámark mannlegrar
sælu að búa í kaupstað, taka
kaup hjá ríkinu og vera laus
við allt sveitavafs. Sumsstaðar
hefir oddvitinn, sýslunefndar-
maðurinn og hreppstjórinn
gengið á undan, yfirgefið stöðu
sína og störf og flutt í bæjar-
þrengslin. Aðra langar á eftir.
Hins eru og eigi allfá dæmi ao
vegna þess barlóms og lítils-
virðingar sem bændur sjálfir
hafa alið á fyrir aðstöðu stjett-
ar sinnar og stöðu, móts við
aðra, hafa börnin keppst um
að komast burtu. ef til vill
dregin til hálfs af misheppnuð-
um skólum. Á gamals aldri
hefir svo bóndinn sjálfur neyðst
til að fara á eftir með konu
sína, eoa að henni fallinni í
baráttunni, sem hlaut að verða
ofraun.
Aðrir bændur og þeir eigi all
fáir hafa reynst of fastheldnir á
gamlar venjur gagnvart börn-
um sínum og verkafólki: of
langan vinnutíma. of lítið frjáls
ræði, óeðlilega lítið kaup o. s.
frv. Þeir hafa ekki lært að
sætta sig við breytingar nú-
tímans -og þetta hefir orðið til
að hvetja börn og annað fólk
til burtflutnings sem síðar hef-
ir leitt til upplausnar og vand-
ræða fyrir viðkomandi heimili
og bóndinn að lokum neyðst iil
að ganga þá götu sem h'ann síst
vildi.
Þetta er sjerstaklega hættu-
legt mál, sem bændur verða
alvarlega að vara sig á. — Við
getum t. d. engan veginn ætl-
ast til þess, að geta haldið 12
fima vinnudag, þegar rjett við
hliðina er bundið við 8 tíma.
Það verður ekki hjá því kom-
ist, að sætta sig við það sem
almennast gerist, ef vel á að
fara, jafnvel þó á annan veg
sje en þann, sem miðaldra
menn og eldri eru upp vaxnir
við og telja viðunandi enn í
dag. Hitt er svo annað mál, sem
hvergi er hægt að gera að reglu
hvað menn neyðast til að sætta
sig við í vandræðum sínum.
EF AÐ meginhluti þess fólks
sem upp er alið í sveitum okk-
ar lands síðustu áratugina
dveldi þar áfram og beitti þar
kröflum sínum sjer og sínum
til gagns og frama, væri þar
á alt annan veg um að lilast
en nú er. En það er örðugt að
standa gegn straumi tímans og
hann virðist sá, nú um nokkurt
skeið, að best sje að búa sem
þrengst, í sem méstu fjölmenni
við sem minst útsýni og minnst
landrými.
Mörgu er hjer um að kenna:
nýjum stefnum, fávíslega rekn
um skólum. meiri innanhúss
en gleypa ekki við því, sem ein
hver flón segja honum til nið-
urlægingar eða meins. í öðru
lagi er það sjálfsagt að vinna
að því, eítir föngum, að áfraní
verði haldið föstum skrefum að
því takmarki að fullkomna alla
aðstöðu atvinnuvegarins og
kasta sjer ekki í fangið á nein-
um náttuglum í mannsmynd
eins og t. d. höfundum 17 gr.
jarðræktarlagonna og öðrum
slíkum.
Eftir því, sem föng eru til,
verða bændur að láta börnun-
um sínum líða eins vel heima
og verið getur annars staðar.
Ef það hvetur þau eigi til að
vera kyrr og halda áfram því
starfi, sem feður og mæður
hafa stundað með sæmiiegum
árangri þá verður eigi annað
þar til. Ef ekkert af þessu dug-
ar og vel getur það reynst svo
í einstökum kringumslæðum
svo sem dæmi eru-til, er ekki
annað fyrir hendi en taka því,
sem að höndum ber.
Það er þó víst, að almennt
verður það ekki að íslenskur
landbúnaður verði dæmdur til
að ganga þá karakúlpestar--
göngu. sem honum hefir verið
vísað á. nú um skeið.
Svo mikið er eftir af mann-
dómi íslenskra manna. — Svo
mikil er sveitafegurð og sveita-
sæla og svo mikil er gæfa okk-
ar fagra lands, að landbúnað-
urinn íslenski á eftir að aukast
og dafna svo, að hann verði sam
keppnisfær um hug fólksins við
þau öfl, sem allt okkar þjóðlíf
vilja vefja í dróma þrengsla og
þjettbýlis.
ALDREI
Vond hægðalyf.
ALTAF
Þessa ljúffengu náttúrlegui
fæðu
ÞEGAR við bændur gætum
þess, að við eruih að sumu leyti
á undanhaldi fyrir þeirn
straumi, sem við teljum sjálfir
ganga í öfuga átt verðum við
að beita þeim ráðum til varna,
sem best hæfa og allra síst
kasta okkur sjálfir í straum-
inn og lát fyrir berast eins og
strá niður í straumamótin.
Fyrsta skilyrðið er að hafa
trú og traust á þeim atvinnu-
vegi, sem um er að ræða og
sem öldum saman hefir verið
aðalatvinnuvegur okkar lands,
Hið hrökka ALL-BRAN hætir
úr meltingarleysi.
Hin ógeðugu hægðalyf. veita að
eins stundarfrið. En sje þeirra
neytt að staðaldri, geta þau
skaðað meltinguna. Venjulegt
harðlífi orsakast oftast af ó-
1 heppilegu fæði. En úr þessu
bætir Kellogg’s All-Bran á auð
i veldan hátt, sje þess neytt dag
| lega. — Og þetta stökka, nær-
| ingarika fæðuefni er svo ljúf-
I fengt, að yður mun þykja það
: betra með hverjum deginum.
, Reynið Kellogg’s All-Bran. —t
Kaupið það í dag. »(3937).