Morgunblaðið - 15.09.1944, Blaðsíða 5

JTöstudagur 15. sept. 1944.
MORGUNBLAÐIÐ
HÆSTVIRTUR fjármálaráð-
herra sagði í frumræðu sinni,
að er núverandi ríkisstjórn tók
við völdum hefði hún talið það
vera sitt höfuð hlutvérk, að
reyna að vinna bug á dýrtíð-
inni í landinu, og hefði hún
síðan ekkert látið ógert, sem í
hennar valdi stóð, til þess að
ná því takmarki. Hann sagði
einnig, að tekist hefði þessi tvö
ár, að halda dýrtíðinni svo í
skefjum, að hún mætti nú heita
óbreytt frá því sem hún var
þegar stjórnarskiftin urðu. En
nú væri framundan veruleg
aukning dýrtíðarinnar, sakir
verðhækkunar á landbúnaðar-
afurðum, og mundi vísitala
þessa mánaðar hækka um 5
stig af þeim sökum og fyrir-
sjáanleg væri 12 stiga hækkun
í næsta mánuði, ef ekkert yrði
gert til þess að koma í veg
fyrir hana. En auk þessarar
fyrirsjáanlegu hækkunar sje
yfirvofandi 14 stiga hækkun á
vísitölunni, sem haldið hefir
verið niðri með greiðslum úr
ríkissjóði en fram hlyti að
koma, ef þær greiðslur væru
feldar niður. Þannig má því í
rauninni telja, að dýrtíðin sje
nú orðin sem svarar 297 vísi-
tölusigum og hefir hún því
hækkað síðan í desember 1942,
sem svarar 25 vísitölustigum,
en að sjálfsögðu á svo dýrtíðin
eftir að vaxa enn um nokkur
stig', vegna afleiðinga þeirrar
hækkunar sem þegar er komin
fram, og' á eftir að komast
nokkuð yfir 300 stig, ef ekkert
verður að gert.
Jeg get fullkomlega fallist á
það, með hæstvírtum ráðherra,
að óvænlega horfi um afkomu
atvinnuveganna og allt fjár-
málalíf þjóðarinnar, ef slíku á
fram að fara. Og því er nú ver,
að líkur eru ekki miklar til
] ?ss, að dýrtíðarflóðið láti
sálfkrafa staðar numið við
] tta.
Það er því að vonum, að rík-
i tjórn, sem hefir sett sjer það
r u’kmið að vinna bug á dýr-
í í inni, þykist ekki geta setið
; rgerðalaus, þegar allt sígur
f 3 mjög á ógæfuhlið, en telja
í r skylt að reyna af fremsta
i gni að koma því til leiðar,
í ráðstafanir verði gerðar til
; forða þjóðinni úr þeim voða,
í n yfir henni vofir. — Og í
] í skyni hefir hæstvirt ríkis-
; órn borið fram það frum-
? rp, sem hjer liggur fyrir.
Það verður nú hinsvegar ekki
; •■', að hæstvirt ríkisstjórn sje
3 ') þessu frumvarpi að kanna
< innuga stigu, eða vísa á
r ;ar leiðir út úr þeim ógöng-
i \ sem við erum komnir í,
;' um þeirrar-' geigvænlegu
- ðbólgu eða dýrtíðar, sem
; past hefir í landinu á und-
; örnum stríðsárum. Ekki að-
t s hefir hæstvirt núverandi
; isstjórn sjálf borið fram til-
1" 'ur á Alþingi áður, sem
3 ög hafa farið í sömu átt og
] íta frumvarp, heldur hefir
; iórn og þing, fyrir tíð núver-
a ídi stjórnar reynt þá leið, er
•> >sað er á í frumvarpinu, þ. e.
lögbindingu kaupgjalds og
verðlags. —; En jeg held, að sú
tilraun hafí leitt í ljós, alveg
ótvírætt, að sú leið sje litt fær,
Útvarpsræða Jakobs Möllers í dýrtíð-
armálunum á Alþingi 11. þm.
aðila, sem þeirri löggjöf eiga
að hlíta.
★
ÞAÐ HEFIR að sjálfsögðu
alltaf verið til meirihluti í
þinginu, sem hefir viljað
stemma stigu við vexti dýrtíð-
arinnar, og verið reiðubúinn til
þess að fylgja fram hverjum
þeim ráðstöfunum, sem ætla
mætti að því orkuðu. Til þess
þurfti verðlagsvísitalan ekki að
komast upp í kringum 270 stig,
eins og hún var skráð í des-
ember 1942, áður en farið var
að borga með henni úr rikis-
sjóði, og eins og hún hefir ver-
ið skráð síðustu mánuðina, með
miljóna meðgjöf, hvað þá upp í
300 stig, eða þar yfir, eins og
hún fyrirsjáanlega hlýtur að
fara á næstunni, ef meðgjöfin
verður feld niður og þegar verð
hækkun sú á innlendu afurð-
unum, sem ráðgerð er, kemur
til framkvæmda. Og ef það
þyrfti ekki annað en einhvern
lagastaf, um bann gegn hækk-
un kaupgjalds og verðlags, til
þess að ráða niðurlögum dýr-
tíðarinnar, þá væri hjer ekk-
ert vandamál við að fást, af
því að þá hefði dýrtíðin verið
stöðvuð fyrir löngu.
En það þarf meira til þess
en lagaslafinn einan, það þarf
skilning almennings á því, að
stefnt sje út á ófæru, með því
að gefa dýrtíðinni lausan taum
inn, og umfram allt þarf fórn-
fúsan vilja til þess að hlíta
þeim ráðstöfunum, sem gerðar
kynnu að verða til þess að
hafa hemil á dýrtíðinni og
stöðva kapphlaupið milli kaup-
gjalds og verðlags. En sjást
þess þá nokkur merki, að slík-
ur skilningur eða slíkur vilji
sje fyrir hendi nú? — Jeg held
hvað sem nú skilningnum líð-
ur, að fórnfýsin sje mest fyrir
annara hönd.
★
ÞAÐ vantar að visu ekki, að
háværar raddir heyrist um það,
að dýrtíðina verði að stöðva,
hvað sem það kosti. En margir
eiga þó einkum við það, sem
það mundi kosta aðra en þá
sjálfa! Enn síður vantar þó hitt,
að Alþingi sje úthúðað fyrir
aðgerðaleysi í þessu efni, og
fyrir það, að það geti ekki kom-
ið sjer saman um neitt. — Og
fanst mjer hæstv. ráðherra að
óþörfu og órökstutt, taka undir
þann són.
Sannleikurinn er hinsvegar
sá, að Alþingi hefir gert allt,
sem í þess valdi hefir staðið,
til þess að halda dýrtíðinni í
skefjum, án þess að bera fyrir
borð hag einnar stjettar frek-
ar en annarar. Og m. a. hefir,
eins og jeg drap á, verið reynd
sú leið, sem hæstv. stjórn vill
nú láta leggja út á ný, þ. e.
lögbinding kaupgjalds og verð
lags, og skal jeg nú rifja upp
sögu þeirrar tilraunar, því að
það er nauðsynlegl, tií þpss að
geta gert sjer grein fyrir því,
af nýrri tilraun í þá áti, auk' kasla að fjalla um, mun hafa
þess, sem hv. þm. S. M. sagði verið kaupgjald járnsmiða. Og
þá sögu ekki alls kostar rjetta ■ um það fjallaði hann raunar
áðan. I miklu fremur sem sáttanefnd í
Það var, eins og kunnugt er,1 vinnudeilum. en sem gerðar-
einkum Framsóknarflokkur- | dómur. Jeg ætla, að segja
inn, sem beitti sjer fyrir því, að megi, að járnsmiðirnir hafi
lög yrðu sett um bann við; fengið kröfum sínum fullnægt,
hækkun kaupgjalds og verð-
lags. Og á haustþinginu 1941,
var af hans hálfu borið fram
lagafrumvarp þess efnis. Þ^gar
í stað var hafinn ákafur and-
róður gegn þeirri lagasetningu,
svona nokkurn veginn, eins og
engin gerðardómslög hefðu ver
ið til. Hinsvegar er það rjett,
að prentarar fengu sínum kröf-
um ekki fullnægt og tóku aft-
ur upp vinnu við svo búið.
bæði utan þings og innan. Var > En það var ekki einvörð-
það Alþýðuflokkurinn, sem for
ystuna hafði um þann andróð-
ur. Sjálfstæðisflokkurinn lók
þá þann kostinn, að reyna að
koma á sáttum, og vildi að
minnsta kosti láta reyna sam-
komulagsleiðina, áður en í odda
yrði látið skerast. Tekist hafði,
áður en til þingsins kasta kom,
að koma í veg fyrir uppsögn
kaupsamninga af hálfu verka-
mannafjelagsins Dagsbrúnar,
og yfirleitt var því líklega tek-
ið af andstæðingum lögbinding
ungu gerðardómslögunum að
þakka eða kenna, Kaupgjald
almennra verkamanna kom
ekkert til kasla gerðardómsins
að sinni, hinsvegar var það op-
inbert leyndarmál, að kaup-
gjald í verkamanna vinnu
hækkaöi óðum, bak við tjöldin,
þrátt fyrir gildandi kjarasamn
inga og gerðardómslög, með
þeim hælli. að atvinnurekend-
ur og verkamenn komu sjer
saman um hærra kaupgjald
en greiða bar samkvæmt kjara
arinnar, að með frjálsum sam- samningum Dagsbrúnar og án
nema með samkomulagi við þá hvers árangurs myridi að vænta
tökum mundi gela tekist að
koma í veg fyrir verulegar
kauphækkanir.
En það fór á allt annan veg.
Samkomulagsleiðin fór alveg
út um þúfur. Hvert fjelagið á
fætur öðru sagði upp kjara-
samningum og krafist var veru
legra kauphækkana, og. engar
miðlunartilraunir báru árangur
Og sannleikurinn er sá, að í
rauninni má segja, að þar hafi
ekki aðeins verið um að kenna
andstöðu verkamanna, eða
verkalýðssamtakanna. Það var
þá lítill eða enginn áhugi fyr-
ir því, meðal atvinnurekend-
anna, að kaupgjaldinu væri
haldið niðri. Það var því auð-
sætt, að stórf^ld kauphækkun
og þar af leiðandi stórfeld
hækkun verðlagsins í landinu
var yfirvofandi, ef ekkert var
að gert.
Og þegar samkomulagsleið-
in þannig var úr sögunni, átti
ríkisstjórn og Alþingi ekki
nema um tvennt að velja, ann-
að hvort að leggja árar í bát og
láta skeika að sköpuðu um vöxt
dýrtíðarinnar, eða þá að reyna
að lögbinda kaupgjald og verð
lag. O^ þá varð það að ráði,
að gripa til þess úrræðis, sem
hæstvirt ríkisstjórn er nú að
benda þinginu á, að lögbinda
kaupgjald og verðlag. — Meiri
hluti þáverandi rikisstjórnar,
með Framsóknarflokkinn og yf
irgænfandi meiri hluta Sjálf-
stæðisflokksins á Alþingi á
bak við sig, taldi það með öllu
óverjandi að láta nokkurs ó-
freistað, til þess að hamla á
móti dýrtíðarflóðinu. Og þess
vegna voru sett bráðabirgða-
lögin um gerðardóm í kaup-
gjalds og verðlagsmálum og
þau síðan staðfest af Alþingi
með . yfirgnæfapdi meiri hluta
atkvæða. Og síðan tók gerðar-
dómurinn til starfa. Fyrstakaup
gjaldsmálið sem kom til h'ans
þess að bera það undir gerð-
ardóminn. En væru einhverjir
atvinnurekendur, sem ekki
vildu sæla því, þá var bara
gengið þegjandi úr vinnu hjá
þeim, eins og að lokum varð
úr í hafnarvinnunni, þegar
hún stöðvaðist algerlega og við
borð lá, að siglingar stöðvuð-
ust af þeim sökum ,af því, að
verkamenn voru ófáanlegir iil
að vinna að skipaafgreiðslu,
fyrir það kaup, sem heimilt
var að borga.
Þá varð ekki hjá því komist,
að úrskurða hafnarverkamönn-
unum opinberlega kauphækk-
viðgerðar þurftu með. Og svo
mátti náttúrlega láta alla hafn
arvinnu liggja niðri og stöðva
þannig einnig siglingar á þeim
skipum, sem vinnustöðvunin í
smiðjunum náði ekki til.
En er það það ekki einmiit
þetta, stöðvun atvinnurekst-
ursins í landinu, sem við vi]j-
um koma í veg fyrir? Erum vi<5-
ekki einmitt að reyna að finna
einhver ráð til þess að vinna
bug á dýrtíðinni, af því að vii5
þykjumst sjá það fyrir, að þeg-
ar verðlag lækki í viðskifta-
löndum okkar, þá muni at-
vinnurekstur okkar ekki geta
risið undir tilkostnaðinum,
með óbreyttu eða hækkandi
kaupgjaldi og verðlagi innan-
lands og hann hljóti þá af þeim
sökum að stöðvast. Það er sú
stöðvun, sem við óttumst og
það er hrunið, sem af slíkri
stöðvun mundi leiða, sem v i
viljum afstýra.
★
ÞAÐ hefði náttúruega ekkert
vit verið í því, að framkalla
stöðvun atvinn-urekstursins i
landinu á árinu 1942, með ein
strengingslegri framkvæmd.
gerðardómslaganna. Gerðar-
dómslögin höfðu þann tilgang,
að reyna að stöðva dýrtíðina
en ekki atvinnureksturinn. En
til þess, að sú tilraupn gseti
tekist, þurfti þess með, að þeir,
sem lögunum áttu að hlíta,
ljetu sjer skiljast það, að þeira
væri það sjálfum fyrir bestu,
að heimill yrði hafður á dýr-
tíðinni. Og við, sem að setn-
ingu þeirra laga stóðum, í rík-
isstjórn og á' Alþingi, höfðum
trú á því, að það mætti taka; t,
að koma mönnum 1 skilning
um það, að þeir væru litlu bet-
ur á vegi staddir, þó að þeir
tvöfölduðu kaup sitt, ef af því
leiddi, að nauðsynjar þeirra
tvöfölduðust í verði. En sú trú
okkar hefir látið sjer til skamm
ar verða. Við biðum ósigur og
tókum afleiðingunum af því.
un, til samræmis við tekjur ann ]En af því leiðir líka óhjákværni
ara verkamánna, sem fengu ó-
löglega greitt hærra kaup en
samningar ákváðu og sam-
þykki gerðardómisns var áskil
ið til *að mætti hækka.
Og nú í'ek jeg ekki þessa
sögu lengra, þó að fleiri dæmi
og jafnvel átakanlegri, mætti
telja fram um það, í hvert
ófremdarhorf þessum málum
var komið, þegar gerðardoms-
lögin að lokum voru afnumin.
En það er með öllu tilhæfuaust,
sem hv. þm. S. M. hjelt fram
í ræðu sinni, að gerðardóms-
lögin hefðu verið numin úr
gildi og allar dýrtíðarráðstaf-
anir feldar niður eftir kröfu
kommúnista og í sambandi við
stjórnarmyndun Sjálfstæðis-
manna vorið 1942.
★
AÐ sjálfsögðu má nú varpa
því fram, að saga gerðardóms-
laganna hefði getað orðið á alt
annan veg, ef betur hefði verið
lega, að við erum ragir viú
að endurtaka tilraunina.
Jeg skal þó taka það íram,
að jeg er jafn sannfærður v nn»
það nú, eins og jeg var, þegar
gerðardómslögin voru sett. .\5
ríkisstjórn og Alþingi hafi bor-
ið skylda til þess að gera þá til-
raun, eins og þá stóð á. Og ef
það er, trú núverandi hæstvirtr-
ar ríkisstjórnar, að skilningur
manna á nauðsyn og rjettmæti
slíkra ráðstafana hafi aukist
að verulegum mun síðan, þá
get jeg líka látið mjer ski'ij-
ast það, að hún hafi ekki þost
geta komist hjá því, að feta nú
í fótspor okkar, sem að gerðar-
dómslögunum stóðum, og end-
urtaka tilraunina og ganga þú
feti lengra, með því að beíia
sjer fyrir verulegri lækkua.
kaupgjalds og verðlagt, se;n>
vissulega má gera ráð fyrir að
þörf verði á, áður en lýkur.
En jeg spurði um það ácan,
á haldið og lögunum verið fram hvort menn þættust sjá þess
fylgt með óbifanlegri festu. Og
það skal þá líka fúslega játað,
að sú saga hefði getað orðið
nokkuð á annan veg. Það hefði
verið hægt að stöðva vinnuna
í smiðjunum, úm ófyrirsjáan-
legan tíma. og um leið fiskveið
ar og siglingar á skipunum, ér
nokkur merki, að sá skilningur
á nauðsjm slíkra ráðstafana, er
ekki var fyrir hendi, þegar
gerðardómslögin voru sett,
muni vera fyrir hendi nu. Eða
sá fórnfúsi v.ilji, sem vissu'iega
er ekki síður þörf á nú, ef til
Framh. ú bls. 12