Morgunblaðið - 19.09.1944, Blaðsíða 7

Þriðjudagur 19. september.
MORGUNBLAÐIÐ
%
BENJAMÍN FRANKLÍN -
BENJAMIN FRANKLIN
fæddist árið 1706 1 Boston,
og eftir því sem hann segir
sjálfur frá, var hann af
„miðlungs fólki” kominn.
Faðir hans var kertasmiður,
en forfeður hans höfðu
mann fram af manni verið
heiðarlegir bændur í Ox-
fordshire í Englandi. Móðir
Benjamins var hreinleg og
snotur kona frá Nantacket,
og móðir hennar hafði kom
ið til Ameríku sem þjón-
ustustúlka.
Benjamin Franklin varð
ríkur og frægur, án þess hon
um fyndist nokkurn tíma,
að hann þyrfti að komast
hærra heldur en fólkið, sem
hann var kominn af.
Sá maður er vart til, sem
lærði minna í skóla heldur
en Franklin. Hann hafði að-
eins tveggja ára tilsögn, en
seinna meir kendi hann sjer
sjálfur stærðfræði, frönsku,
spönsku og ítölsku.
í raun og veru kendi
Franklin sjer alt sjálfur,
sem nokkum tíma komst inn
í hinn alfróða heila hans,
nema eitt — prentlistina.
Hana lærði hann sem prent-
lærlingur hjá bróður sínum
James, sem var þá besti
prentari í Ameríku.
Franklin varð fljótt snill-
ingur í prentlistinni. Öfund
James bróður hans og sjálf-
stæðiskend Franklins knúði
hann til þess að strjúka til
Fíladelfíu, þegar hann var
sextán ára gamall.
Tíu árum seinna var
Benjamin Franklin stórvirk
asti og vandvirkasti prent-
arinn í Ameríku. Hann gaf
út almanök, bækur um trú-
fræðileg efni. handbækur,
endurprentanir af sígildum
verkum, og hið besta sem
samið var á enska tungu í
þá daga.
Hann prentaði alt, sem
prenta þurfti fyrir ríkin Pen
sylvania, Delaware, May-
land og New Jersey. Hann
hafði þá þegar stofnað
fyrsta blaðið, sem gefið var
út á þýska timgu í Banda-
ríkjunum og var ritstjóri
blaðs þess, er seinna meir
varð Saturday Evening Post
sem nú er eitt útbreiddasta
blað í Bandaríkjunum.
Franklin kemst til vegs
og valda.
Innan tuttugu ára varð
Franklin kunnasti borgari í
Fíladelfíu, hann var ritari
nýlenduþingsins, forseti
bæjarráðsins og stofnandi
fyrstu brunaliðssveitarinn-
ar.
Enn liðu nokkur ár, og þá
stofnaði Franklin Pensylv-
aníuháskólann. Um leið verð
ur hann póstmeistari nýlend
unnar og valdamesti stjórn-
málamaðurinn, bak við tjöld
in. Hann stofnaði Vísinda-
fjelag Ameríku, sem ætlað
var að tengja saman inn-
lenda vísindamenn. í bók-
um þess er að finna nöfn
margra frægustu vísinda-
manna landsins, og nú á tím
um veitir fjelagið árlega
styrki, sem nema hundruð-
um þúsunda dollara, til alls-
Eftir Donald Culross Peattie
konar rannsóknarstarfsemi.
Þegar Franklin var fer-
tugur, varð hann skyndi-
lega heimsfrægur. Hann
keypti hlut af farandssala,
sem safnaði saman og þjetti
rafmagn það, sem mvndað-
ist er hendi var núið við
hann. Það hefði engum
nema smástrák dottið í hug
að taka þennan hlut í sund-
ur. til þess að sjá, hvernig
hann ynni verk sitt, og eng-
um nema heimspekingi
hefði hepnast að komast að
því, en þar sem Franklin
var svo líkur báðum, þá upp
götvaði hann á mánuðum
meira um rafmagnið heldur
en allir vísindamenn frá
Aristoteles til Newtons
höfðu fundið.
Franklin var fyrsti mað-
urinn, sem uppgötvaði að
rafmagnið er straumur,
hann varð fvrstur til að leiða
rafstraum hvert sem hann
vildi, o" fyrstur til að skilja
að rafmagn er afl.
Áður en hann fann þetta,
hafði ekkert hjól snúist, nje
bjalla hringt af rafmagns-
afli.
Hann kom Iagi á
póstmálin.
Þegar Franklin var gerð-
ur póstmálastjóri allra am-
erísku nýlendnanna, árið
1753, voru póstferðir strjál-
ar, hægfara og óreglulegar.
Það var tap á rekstrinum og
ólag á öllum sviðum. Frank
lin kom á nýju bókhaldsfyr-
irkomulagi, sem jafnvel fá-
fróðasti póstafgreiðslumað-
ur gat notað. Eftir stuttan
tíma fór að koma ágóði af
rekstri hans og póstur á
milli helstu borganna dag-
lega alt árið um kring.
Hinar bættu póstsam-
göngur, sem Franklin kom
á, gerðu meira til þess að
sameina nýlendurnar fyrir
hina komandi baráttu, held-
ur en nokkuð eitt annað.
Hann hjálpaði
hernum.
Þegar Braddock kom vfir
hafið með hina rauðklæddu
liðsmenn sína til þess að
reka burtu Frakka og Indí-
ána, komst hann að raun
um að ómögulegt var að fá
flutningsvagna.
Franklin safnaði á tveim-
ur vikum saman 150 vögn-
um með hestum fyrir og
ökumönnum, hlóð þá birgð-
um og sendi
anum, sem bæði
og þakklátur.
Þegar herför Braddocks
hafði mishepnast og landið
lá opið fvrir árásum Frakka
af sjó og Indíána á landi.
stofnaði Franklin fvrsta
heimavarnarliðið, gerðist
sjálfur óbreyttur hermað-
ur, setti bvssu um öxl og
stóð á verði. Hann stofnaði
happdrætti, keypti fallbyss
ur fyrir ágóðann, og nauðaði
á þinginu þar til það yopn-
aði íbúa nýlendunnar.
En honum fór annað bet-
ur en að standa á verði. Þeg
ar nokkrir ofstækismenn á
landamærunum hefndu sín
fvrir árásir rauðskinna með
því að mvrða og drepa kon-
ur og börn friðsamra krist-
inna Indíána, flýðu Indíán-
arnir til Fíladelfíu en voru
eltir af æpandi múgnum.
Landstjórinn kallaði á
Franklin, skipaði honum að
fara með heimavarnarliðið
og kæfa niður uppþotið. í
staðinn fyrir að gera það,
fór Franklin óvopnaður út
til múgsins og sefaði hann
með nokkrum orðum.
Hann lýsti þessu í brjefi
til vinar síns í London: „Inn
an sólarhrings var gamli
vinur þinn bæði almennur
hermaður, ráðgjafi, nokk-
urskonar einvaldur, sendi-
maður til múgs utan úr sveit
um, og loks er hann kom
heim aftur, venjulegur,
óbreyttur borgari“.
Þessi venjulegi óbreytti
borgari var árið 1764 send
ur til London til þess að tala
hershöfðingj- máli Pennsylvaníu og seinna
varð hissa
Franklki var slunginn*
samningamaSur.
Franklin er sennilega
slyngasti samningamaður
sem Bandaríkin hafa nokk-
urn tíma átt. Hann átti
meiri þátt í bandalaginu við
Frakka, án þess að Was-
hington og Lafayette sjeu
undanskildir, sem hresti svo
upp hermennina við Valley
Forge. og færði amerísku
byltingunni sigurinn heim.
Við friðarsamningana sá
Franklin við öllum klækja-
brögðum erlendra stjórn-
málamanna. Hann f jekk þau
landamæri ákveðin fyrir
Bandaríkin, sem þau ágirnt-
ust.
Hann vann friðinn engu
síður en Washington vann
stríðið.
Fallbyssuskothríð kvnti
komu hans aftur til Banda-
ríkjanna. Klukkur hringdu
í kirkjunum. Sjerhvert fje-
lag í Fíladelfíu kom til þess
að fagna hinni miklu hetju
allra nýlendnanna, frammi J meðal óbreyttra borgara úr
fy-rir þinginu, konunginum i frelsisstríðinu.
og hinum
málaflokkí.
ráðandi stjórn-
Ellefu daga aldursmunur fvíbura

Börnin litlu, sem sjást hjer á myndinni, eru tvíburar, en
fæddust þó með 11 daga millibili, annað 27. júní sl. hitt 8.
júlí. Þetta ér piltur og stúlka og líður þeim og móðurinni vel.
Frelsisstríðið.
Eftir að hafa verið ellefu
ár í utanríkisþjónustunni,
fór Franklin frá Englandi
rjettum mánuði áður en
stríðið braust út milli heima
landsins og nýlendnanna.
Ásamt Ádams og Jeffer-
son var Franklin skipaður
til þess að semja Sjálfstæð-
isyfirlýsinguna. Jefferson
samdi mest af henni. en
Franklin lagfærði hana,
gerði hana rólegri og ná-
kvæmari á mörgum stöð-
um.
Nú reið mikið á fyrir hina
■nýfæddu þjóð að afla sjer
viðurkenningar og aðstoðar
erlendra ríkja, sjerstaklega
Frakklands, sem þá var
erfðafjandi Englands.
Franklin fjekk þann
starfa að afla of fjár úr hin-
um fátæku fjárhirslum hins
veiklynda konungs, Loðvíks
sextánda.
Þetta fie þurfti hann að
fá að láni fvrir nýfætt þjóð-
fjelag, sem ekki gat gefið
neina try-ggingu. Franklin
tókst þetta. Jafnvel þegar
Washington var sigraður á
Long Island, jafnvel þegar
Bretar hertóku Fíladelfíu,
tókst Franklin að fá ný lán.
^ Þetta tókst honum þrátt
fyrrir læ'vúsi breska sendi-
herrans í París, og njósn-
ara, sem hann sendi til
þess að hnýsast í leymisamn
inga Franklins.
Franklin tókst þetta
vegna þess að hann var
Benjamín Franklin, vel
þektur sem „hinn góði dokt
or“. og vegna þess að heið
virðir og hreinskilnir menn
sáu að.hann var líka heið-
virður ov hreinskilinn, svik
arar komust að raun um að
hann var slóttugri en þeir
gátu sjálfir verið, lærðir
menn komust að raun um
að hann var vísindalegur
og venjulegir menn fundu
í honum sinn eigin líka.
Franklin var áttatíu og
fjögra ára þegar hann ljest.
Hann ljet eftir sig tvö þús-
und sterlingspund, sem
ganga áttu til þess að styrkja
fræðimenn og vísindastörf
í Fíladelfíu og Boston. —
Núna er þessi litli sjóður
Franklins orðinn nokkrar
miljónir dollara. Hann Ijet
einnig eftir sig eitt hundrað
sterlingspund til þess að
veita verðlaunapeninga
drengjum, sem sköruðu
fram úr í æðri skólum í
Boston. Það eru veittir um
þrjátíu peningar á ári og
frá árinu 1793 hafa verið
veittir alls um 4500 pen-
ingar.
Drengurinn, sem varð
prentari, ritstjóri, grínisti,
uppfinningamaður, vísinda-
maður, verslunarmaður,
stjórnmálaerindreki, laga-
frömuður, mannvinur, laga
urlandsvinur og undramað-
ur á margan hátt, er því enn
að leita vongóður eftir am-
erískum nútímadreng til
þess að feta í fótspor sín.
Blaðamenn „náðaðiru.
London: Sex stríðsfrjettarit-
arar, sem herstjórnin hafði
bannað að senda heim fregnir
um tveggja mánaða skeið, hafa
nú verið náðaðir og fá að byrja
frjettastarf sitt aftur eftir mán
uð. Afbrot þeirra var það, að
tala í útvarp frá París þann 26.
ágúst, án þess að láta ritskoð-
anda fara yfir handritið að út-
varpserindi sínu.
Júlíana komin til
Bretlands.
London: — Júlíana Holiands
prinsessa, sem dvalið hefir á-
samt dætrum sínum í Kanada
að undanfömu, er nú komin til
Bretlands, en dætur hennar
verða kyrrar í Kanada í bráð.
Flugvjelin, sem prinsessan fór
í, var 16 kjst. og 17 mínútur
á leiðinni.