Morgunblaðið - 20.12.1944, Blaðsíða 2

MORGUNBLAÐIÐ
Jens Benediktsson ritar um:
HIÐ LJÓSA MAN
Nýjustu bók Halldórs
Kiijan Laxness
I»AÐ ER FYRIR LONGU, og
eltki að óverðugu farinn að
þykja viðburður á íslandi, er
út kemur bók eftir Halldór
Kiljan Laxness. Og nú er ný
skáldsaga komin eftir hanr,. —
I>að er framhald af íslands-
klukkunniy sem út kom í fyrra
og fjekk að verðskulduðu mik-
ið Iof ýmsra, þótt aðrir vísuðu
slíkum bókmentum út I ystu
tíiyrkur, þar sem ekki fyrir-
Cinst pappír. Er slíkt ekki að
furð'a, væri ekki svo, væri mað
urínn ekki mikill rithöfundur
og fáir meðal vor, sem nokkurt
að
latn
vær.
bók
vit hafa á bókum held jeg
neit: því.
Hið ljósa man, er heiti þess-
arai bókar. Raunar átti hún að
nefnast öðru nafni, sem var á
latínu, en bókartitill á þeirri
(ungu mun skáldið vart hafa
liugað að geðjast íslendingum
ixieÍLi en í meðallagi, og mun
þf*Ö síst fjarri sanni, þótt hið
tka nafn, Inexorabilia,
i sjálfu sjer sannefni á
ni. En það heiti, sem hún
hlaut er og rjettnefni, þar sem
sögð er í bókinni saga þeirr-
ar konu, sem er aðalkvenhetja
Islandsklukkunnar; saga frá
örlögum hennar. í>etta er að
öðrum þræði bók um íconu,
enda munu konur vel skilja
hana. Hún er stórfenglegt minn
ismerki um formæður okkar,
fítllnar fyrir illum örlögum.
ÖII vinna þessarar bókar sýn
ir Laxness enn í sama Ijósi og
fyrr, vandvirkan, snilling á mál
og djúphugaðan. Mjer fannst
jeg vera kominn aflur í aldir,
er jeg las bókina, eða í þann
tírna, sem verkinu er háður, en
ekki liðandi stund; eins og höf
undur hefir nógsamlega tekið
frarn, er þetta ekki söguleg
skáldsaga. En vilji menn endi-
lega hafa hana sögulega og
hugsa sjer vissan tíma í sögu
jþjóðarinnar fyrir atburði þá,
seiy liún lýsir, mun bókin jafn
vel grípa þá enn sterkari tök-
um, — að minsta kosti þá, sem
einhverja samúð hafa með sinni
marghrjáðu þjóð, og' lífi henn-
ar í dýpstu eymd og niðurlæg-
ingu, með barátlu hennar bestu
manna og örlögum hennar á-
gætustu kvenna.
Þetta er bók, sem gott er að
lesa á hljóðum stundum, þeg-
ar skarkali heimsins er manni
fjarri, vegna þess að bókin flyt
ur mann brott úr því umhverfi,
setn maður lifir í, og í önnur,
— gömul eða ný. Ef maður byrj
ar Iestur hennar við slíkar að-
stæður og verður ekki fyrir
truflun. gengur maður að lestri
lokrutm ókunnur inn í sinn
eigin hversdagslega heim, kom-
•nri úr öðrum, þar sem barátt-
an var hatrammari, örlögin
staerri, eymdin og neyðin stór-
um sárari, — og mennirnir
metri sumir, sumir kannske
enn. rrinni. Og sá heimur, sem
maður aftur stígur inn í, virð-
isl ,svo undarlega framandi, það
er eins og maður kveðji heim
líins Ijósa mans með hrygð,
jþrátt fvrir allt.
Haildór Kiljan Laxness er
alli i hofunda íslenskra íærast-
ui á það að láta menn greina
sögnrtxar að baki sögunnar. —í
Halldór Kiljan Laxness.
um, þá væri þeim best að líta
í kringum sig, áður en þeir fara
að dæma um skáldverk.
Vegna þessara hluta verður
fróðlegt að. sjá gagnrýni þá,
sem fram keraur um bókina.
Það verður að segjast eins og
er, að það er ekki tilefni til
gagnrýni á eitt skáldverk. að
gagnrýnaandinn sje andvígur
skáldinu í stjórnmálum. Bók-
mentaleg verk gagnrýnast sjalí
og' ekki höfundur að öðru leyti
en því, að hann er maðurinn,
sem skapað hefir verkið. Gagn
rýni á að ve#a beitl að höfundi
sem höfundi, en ekki sem prí
vatmanni. En þetta hefir oftlega
brugðist þeim mönnum hjer, er
Svo er um þessa bók. Bak við | gaSnrýna bækur og listaverk yf
hana opnast manni við lestur-
inn mörg þykk bindi af óskráð-
um sögum. Jeg mun eigi á nokk
urn hátt rekja efni bókarinnar,
aðeins vil jeg segja það, að hún
er um stórt fólk og stór örlög,
mikill harmleikur fer fram
milii spjalda hennar. Jeg leit
ekki upp úr henni frá fyrstu
síðu til hinnar síðustu, og er
lestri var lokið fannst mjer jeg
vera orðinn skyndilega læs á
sögu minnar eigin þjóðar, sem
jeg hefi þó numið af víðfræg-
um kenslubókum.
Til þess að skrifa framhald
Islandsklukkunnar þannig, að
það verði ekki lakara, virðist
þurfa mikið, svo glæsileg bók
sem hún er, meira en margir
hefðu kannske trúað að hægt
væri. Og fáum hefði jeg trúað
til að standast aðra eins þrek-
raun, að falla ekki eftir jafn
góða bók og Islandsklukkan
var. En þetta hefir Laxness að
mínum dómi tekist. Hann er
maður sem vex við hvert þungt
hlotverk, sem hann leggur sjer 1
sjálfur á herðar.
Hið Ijósa man er óramátlugt
verk. Kraftur þess og stígandi
vex jafnt og þjett til hinstu
síðu. Voldug harmsagan hrífur
mann fastar og fastar, það haust
ar að eftir vor íslandsklukk-
unnar og haustin eru hörð eins
og þau voru oftast hjer á fyrri
öldum." Það liggur geygur í
Iofti, — fimbulvetur í aðsigi.
En gróðurreitirnir eru svo fagr
ir, að sjaldan hefir slíkt sjest,
t. d. 12. kapítulinn.
Ymsum kann að vú'ðasl per-
sónurnar heldur torskildar. —
Það fannst mjer ekki nema að
eins andartak. Svo opnaðist fyr
ir mjer myndin, heimur mann-
legra hvata og ástríðna blasti
við. — Og þeim, sem gagnrýna
persónur bókarinnar má segja
það, að bækur eiga að skrifast
um menn en ekki engla. Menn
eru breyskir eins og jeg býst
við að allir viðurkenni, þótt
margir hafi gaman af að þeii
sjeu svo að segja algóðir í skáld
sögum, þá kemur það ekkert
raunveruleikanum við. Og ef
menn geta ekki skilið öðru vísi
en vængjaðar persónur í sög-
Norræn jól
„NORRÆN JOL”, hið einkar
smekklega og vandaða ársrit
Norræna fjelagsins, eru komin
út og er það 4. árgangurinn. Á
eftir inngangsorðum ritstjóra
hefst ritið á ávarpi Sveins
Björnssonar forseta íslands, þar
sem forsetinn undirstrikar vilja
vorn til náinnar samvinnu við
frændþjóðirnar á Norðurlönd-
um og lætur í ljós þá trú sína
og von, að sú stjórnskiplega
irleitt. Þegar gagnrýnd er mál-
aralist er oft spurt af hvaða
skóla höfundur myndarinnar
sje. Spurt um það löngu áður
en um hitt er spurt, hvort hann
geL nokkuð málað. En þar er
öfugt að farið. Það sama hefir
brunnið við um bækur. Svona
gagnrýni væri tími til kommn
að leggjast niður sem annarri
eins menningarþjóð og íslend-
ingar vitja ve> a.
Það kann og að vera, að ýms
ir menn lesi þessa bók aðeins
til þess að fetta fingur út í staf
setningu hennar og orðatiltæki
ýms. Þeim mönnum væri betra
að leggja vinnu sina í eitthvað
þarfara. Þeim hefir, frá því
fyrsta, er þeir fóru í berja-
tínslu til Laxness, gleymst, að
til eru lögmál tungu vorrar, of
ar lögmálum barnaskólarjett-
ritunar, lögmál tungutaks mik-
illa skálda. En þeim hefir verið
svo mjög um megn að hanka
Kiljan á öðru, en að hann rit-
aði ekki bækur sínar með sama
málfari og rjettritun og við-
höfð er í stílagerð 8 ára barna,
að þeir hafa ekki sjeð vænna
ráð sínum málslað til framdrátt
ar, en að reyna það. Þeir tína
kannske orð skáldsins saman
í fáránlegar þulur einu sinni
enn, en athuga ber þeim það,
að þá verða þeir að enn meira
athlægi, en þeim hefir heppn-
ast að verða með svipuðum
skrám áður.
Hið ljósa man kann að verða
hrakyrt. Um bókina kunna að
spinnast deilur. En deilt er um
flest, sem hafið er yfir meðal-
lagið og þeim mun meira, sem
það er hærra hafið. En hvern-
ig, sem slíkar viðureighir
kunna að fara, þá blífur bók-
stafurinn, sá bókstafur sem mik
il skáld skrá, og hann mun eigi
Miðvikudag'ur 20. des. 1944.
Frjálsir Danir hjer
senda Norðmönnum
samúðarskeyii
I AÐ LOKINNI samkomu, sem
Frjálsir Danir hjeldu hjer í
jReykjavík s. 1. föstudag, var
sent eftirfarandi skeyti til
^norsku ríkisstjórnarinnar í
London:
„Frjálsir Danir á íslandi, sam
breyting, sem hjer varð þann ankomnir á samkomu, hafa
17. júní muni bæta sambúð hlustað á greinilega lýsingu á
vora og auka vináttu við fyr-,hlnu ®gullega ástandi í Norður
vjrandi sambandsþjóð vora, frá nprska btaðafulltrú
Dani. Stefán Jóh. Stefánsson anum Friid. Á þessúm þrenging
artímum fyrir Norðmenn vilj-
um við lýsa okkar innilegustu
vináttu og samúð. Við stöndum
við hlið Norðmanna í mótmæl-
um gegn hinum ógurlegu
hryðjuverkum óvinarins, sem
eru gagnstæðar hinum sjálf-
sögðu mannúðarreglum, sem á-
kveðnar eru í Haag-samþykt-
inni.
Megi þrengingar Norðmanna
brátt vera á enda, Hans Hátign
Konungurinn og ríkisstjórnin
snúa heim til frjálsrar þjóðar.
Frjálsir Danir á Islandi“.
skrifar um norræna samvinnu
í stríðslok og eftir, þar sem
hann spáir að hún muni mjög
færa út kvíarnar frá því, sem
áður var. Guðl. Rósinkrans
skrifar urri 25 ára starf Nor-
rænu fjelaganna, Pálmi Hann-
esson rektor skrifar snjalla
grein, er hann nefnir Bræður,
og eru hugleiðingar um gildi
og hlulverk hinna norrænu
þjóða í sköpun andlegra verð-
mæta og bendir á að á þvj
sviði sjeu Norðurlöndin stór-
veldi. Skúli Skúlason ritstjóri
skrifar skemtilega grein um jól
í Hallingdal i Noregi fyrir 20
árum og Sigurður Einarsson
aðra um Finnland og Finn-
lendinga, baráttu þeirra og
menningu. Þá eru ræður forseta
Islands og fyrverandi forsæt-
isráðherra, er þeir fluttu á 25
ára afmæli Norrænu fjelaganna
síðastliðinn vetur, ræða forsela
sameinaðs Alþingis, er hann
flutli á afmæli Kristjáns kon-
ungs 10., grein um atburði árs-
ins eflir Vilhj. Gíslason skóla-
sljóra og loks um störf fjelags-
ins á liðna árinu eftir Guðl.
Rósinkrans. Þá er ævintýraleg
og falleg þula eftir Guðrúnu
Jóhannsdóltur, með mjög
smekklegum teikningum, eftir
Stefán Jónsson og loks. er hið
snjalla kvæði Tómasar Guð-
mundssonar, er hann orkti í til
efni afmælis fjelagsins. Nokkr-
ar myndir af helstu atburðum
ársins eru í ritinu og myndir
af öllum þjóðhöfðingjum Norð
urlanda, og er vel við eigandi
nú, er ísland hefir einnig fengið
sinn þjóðhöfðingja. Fjöldi ann-
ara mynda eru í ritinu, og er hið
glæsilegasla sem vandi er til.
Jóhann Briem hefir teiknað káp
una, sem er listræn og jólaleg.
Ritstjóri er Guðl. Rósinkrans.
Fjelagsmenn Norræna fje-
lagsins fá ritið ókeypis, eða án
sjerstaks gjalds. „Norræn jól”
eru seld í bókabúðum bæði í
Reykjavík og út um land.
Dicafíiiiiviriíi
BIMI « ■■ ■■■
halda áfram árásum
Risaflugvirki Bandaríkja-
manna halda áfram árásum sín
um á stöðvar Japana, bæði í
Japan og þeim hlutum Kina,
sem Japanar hafa vald yfir. í
fyrnast, heldur verða lesinn og|dag var ráðist á iðnaðarborgina
metinn sem dýrgripur af kom- Omura í Japan, og ennfremur
andi kynslóðum, — þegarlöngu'á kínversku borgirnar Shang-
verður jafnvel hætt að hlægja hai og Nanking. Komu upp
Grikkland
Framh, af bls. 1.
Þjóðverjavinir sleppa.
Það er nú komið í ljós, að
meirihlutinn af samstarfsmönn
um Þjóðverja, sem var í fang-
elsi því, sem Elas-menn kveiktu
í i gær, hafa sloppið, og hafa
fáir eða engir náðst. Meðal
þeirra er sluppu, var Rhallys,
sem var síðast forsætisráðherra,
meðan Grilckland var hernumið
af Þjóðverjum. — Ekki hefir
enn tekist að hafa hendur í hári
honum, enda illt að fást við elt
ingaleik við fanga, annað eins
öngþveiti og ríkir í borginni.
Breska þingið ræðir
Grikklandsmál í dag.
Á morgun munu Grikklands
málin verða rædd í breska þing
inu. Taldi Churchill betra að
svo væri gert, en að hann gæfi
skýrslu um þau í dag. Spunnust
út af þessu nokkrar umræður
að vanda, og neitaði Churchill
því, að ástandið hefði versnað
fyrir Bretum í Grikklandi. —
Erkibiskup Aþenu hefir rætt
við Pápandreu forsætisráðherra
í dag.
Vcsturvígstöðvarnar
að þeim, sem halda að bók-
mentaarfi íslendinga verði
miklir eldar í hinum síðast-
töldu borgum, en þar var
best borgið og við hann aukið sprengjum beint að vöruskemm
með því að þeir leiðrjetti verkjum og birgðastöðvum. — Mót-
vorra mestu skálda eins og stíla
barnanna, sem þeir kenna.
Jens Benediktsson.
spyrna var lítil. Fimm japansk
ar flugvjelar voru skotnar nið-
ur. — Reuter.
Framh. af 1. síða.
einnig þar. Þá gera Þjóð-
verjar harðar loftárásir á
stöðvar 9. Bandaríkjahers-
ins við Aachen, og einnig í
Saai'hjeraði er mótspvrna
þeirra mjög harðnandi.
Er Himmler við Colmar?
Lausafregnir herma að
Himmler stjórni sjálfur
þeim hersveitum Þjóðverja,
sem berjast gegn Frökkum
við Colmar, og er talið, ef
rjett reynist, að Þjóðverjum
þyki mikils við þurfa að
berjast þar sem harðast, svo
bandamenn geti ekki fengið
liðsauka þaðan til stöðva
sinna norðar. — Bardagar
þar syðra eru enn harðir.
Flugherir bandamanna
hafa stutt landherina mjög
með árásum á samgöngumið
stöðvar Þjóðverja