Morgunblaðið - 28.10.1947, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 28.10.1947, Blaðsíða 10
s 10 MORGT^TSBLAÐIÐ Þriðjudagur 28. okt. 1947 - STURLUNGA SAG Sturlunga saga. Jón Jó- hannesson, Magnús Finn- bogason og Kristján Eld- járn sáu um útgáfuna. — Sturlunguútgáfan. Rvík 1946. STURLUNGA SAGA er — auk Biskupasagna — aðalheim- ild vor um sögu þjóðarinnar á 12. öld og fram til loka þjóð- veldisins eftir miðja 13. öld. En Sturlunga saga er safn sagna, sem eru ritaSar skömmu eftir atburðina, sem þær greina frá, og sumar af mönnum eða eftir fyrirsögn manna, sem lifðu at- burðina og áttu jafnvel þátt í að marka rás sögunnar. Söguefnið er óþrjótandi, og höfundunum mikill vandi á höndum að velja og hafna, þeir leiða fram á sjón- arsviðið urmul manna og kvenna, flesta þeirra, sem nokkuð kvað að með þjóðinni á þeim tíma, og mesta f jölda ann- arra. Þeir greina frá stórvið- burðum, örlagastundum þjóðar- innar. Þeim glepst oft yfirsýn, því að efnið sækir fast á og at- burðir og menn ekki í nægilegri fjarlægð, sóguþráðurinn vill verða slitróttar og tengslin óljós. Að þessu leyti eru sögurnar í Sturlungu frábrugðnar konunga sögum og íslendingasögum og óaðgengilegri til lestrar í fljótu bragði. En við nánari kynni af Sturlungu fær lesandinn fyrir- höfn sína goldna að fullu. Hann heillast af hinu iðandi lífi í sög- unni, og því rneir sem hann les hana oftar og kynnist betur mönnurn og aldarhætti. í hvert skipti sem menn lesa söguna á ný, veita þeir athygli f jölmörgu, sem þeir höíðu ekki áður tekið eftir, margt skýrist, sem áður var ekki ljóst, mörgum nýjum viðfangsefnum skýtur upp. Ekk- ert rit frá fornöld býr yfir þessum töfrum til jafns við Sturlungu. Eftir hin miklu afrek 13. ald- ar manna í bókmenntum kemur snöggur afturkippur. Erlent kon ungsvald og alþjóðleg kirkja reyra helst að þjóðinni, lama and lega starfsemi og beina henni á óglæsilegri brautir. Loks er svo komið, að „Ari er steingleymd- ur, Snorri nafnið eitt og Sturla einnig hulinn gleymsku," segir Guðbr. Vigfússon, og á hann þá við lok 16. og upphaf 17. aldar. Arngrími lærða er sýnilega ó- kunnugt um Sturlungu, þegar hann semur höfuðrit sín. Jón Egilsson segir um líkt leyti um Skálholtsbiskupa á fyrra hluta 13. aldar: ,,Ekki hef jeg heyrt sagt nokkuð um það, hvað skeð ellegar við hafi borið á meðan þessir 3 voru biskupar", og um Árna biskup Þorláksson: „ekki er og heldur um hann grandið, það jeg muni, hvorki sagt nje skrifað". Jón Gizurarson, fræði- maður mikill, sem fyrstur skrif- ar upp Sturlungu á 17. öld, er svo ókunnugur aðalmönnum sögunnar, að hann þekkir ekki nafn Sighvats Sturlusonar, leys- ir það rangt upp úr skammstöf- ,un og kallar hann jafnari Sigurð. Rit þau, sem samin voru í . fornöld, hafa að sjálfsögðu náð :urnisjafnri hylli. Sum hafa fljótt . jprðið vinsæl, svo sem Njála og •?Sgla, og eru enn til í mörgum ., ihandritum, onnur hafa fallið strax í gleymsku, ef til vill aldrei verið skrifað eftir frum- ritinu; mörg eru nú með öllu týnd, önnur til vor komin í að- eins einu handriti eða tveim. Af sögum þeim, sem teknar voru upp í Sturlungu, eru nú engar varðveittar annars staðar, nema Hrafns saga og prestssaga Guð- mundar biskups Arasonar. — Nokkrir «aflar úr íslendinga sögu hafa verið teknir upp í sögu Guðmundar biskups, og 2 blöð hafa geymst af Þorgils sögu skarða sjerstakri. Það er sennilegt, að Sturlunga saga hafi sjaldan verið skrifuð upp. Annars vegar var mjög dýrt að láta skrifa handa sjer jafnstóra bók og Sturlungu, á hinn bóg- inn var hún, eins og fyrr segir, gersamlega ókunn hinum fróð- ustu mönnum um 1600, og er af því að ráða, að sagan hafi þá ekki verið víða til. í raun rjettri höfum vjer enga vitneskju um önnur handrit af sögunni en frumritið og þær 2 skinnbækur, sem nú eru til leifar af, auk „vondrar" íslendinga sögu i Möðruvallaklaustri um miðja 15. öld, og er líklegra, að þar sje að ræða um Sturlungu en íslendinga sögu Sturlu Þórðar- sonar, en ekki sennilegt, að þetta sje frumrit Sturlungu. Má því vel vera, að aldrei hafi verið til nema 4 Sturlungu-bækur á skinni. Eldra Sturlungu-handritið er talið ritað um miðja 14. öld. Það mun hafa verið í Króksfirði snemma á öldum og er því nefnt Króksfjarðarbók. Það er nú 110 blöð, en upphaflega munu hafa verið 139 blöð í bókinni. — Hitt handritið er ritað um 1400. Það mun upphaflega hafa verið um 180 blöð, og á því Sturlunga og Árna biskups saga, og mun það hafa verið heilt í upphafi 17. aldar að öðru en því, að týnst hafði aftan af sögu Árna bisk- ups. Síðasti eigandi handritsins, meðan kalla mátti það bók, var Gísli Jónsson í Reykjarfirði (í Suðurfjörðum í Arnarfirði, en ekki á Ströndum), d. 1679, og er það því nefnt Reykjarfjarðar- bók. Meðan Gísli átti bókina, skemmdist hún í láni, losnaði úr bandi, tvístraðist síðan og glat- aðist. Árni Magnússon náði síð- ar með miklum eftirgangsmun- um 30 blöðum úr þessari skinn- bók. — Er sorgarsaga þessa handrits dæmi um örlög margra fornra bóka á 17. öld. — En sú saga sýnir einnig, hvílíkur gagnsmaður Árni Magnússon var íslenskum fræðum og hve mjög hann lagði sig í líma að spyrja uppi forn handrit, og þótt ekki væri nema slitrur og snepl- ar. Til allrar hamingju höfðu báðar skinnbækurnar verið skrif aðar upp á fyrra helmingi 17. aldar, og frá þeim uppskriftum eiga öll síðari Sturlungu-handrit rót sína að rekja. Mönnum varð fljótlega ljóst, hvílíkt merkisrit Sturlunga er og gerðust margir til að skrifa hana upp. En ekki var sagan gefin út á prent fyrr en Hið ís- lenska bókmenntafjelag var stofnað. Útgáfa Sturlungu var fyrsta stórvirkið, sem fjelagið rjeðst í, og var sagan, ásamt sögu Árna biskups Þorláksson- ar, prentuð í Kaupmannahöfn á árunum 1817—20. Bjarni Thor- steinsson, síðar amtmaður, stóð fyrir útgáfunni, en fleiri unnu að henni, svo sem Sveinbjörn Egilsson og Gísli Brynjólfsson, eldri. Var auðvitað mikill feng- ur að fá Sturlungu á prenti, en textinn var prentaður eftir ungu pappírshandriti og alveg sneitt hjá skinnbókunum. Árið 1878 gaf Guðbrandur Vigfússon út Sturlungu í 2 bind- um í Oxford. Lagði hann Reykj- arfjarðarbók til grundvallar, það sem h.'n náði, en megin- hluti textans var prentaður eftir pappírshandriti, sem á rót sína að rekja til Reykjarfjarðarbók- ar og er best þeirra handrita, sem frá henni eru runnin. Út- gáfa Guðbrands er merkileg fyrir margra hluta sakir, og þó mest vegna hins ágæta formála, þar sem á rúmlega 200 bls. er gerð grein fyrir fornbókmennt- um vorum. Þriðja útgáfa, í 2 bindum, var prentuð í Kaupmannahöfn 1906 —11, en árið 1904 kom út þýð- ing sögunnar á dönsku. Hjer var að verki Kristian Kaalund, bóka vörður við handritasafn Árna Magnússonar, en konunglega fornritafjelagið kostaði útgáf- urnar. Hjer er Sturlunga í fyrsta skipti gefin út eftir skinnbók- unum og hinum bestu pappírs- handritum, þegar skinnbækurn- ar þrýtur, en orðamunur til- greindur úr öllum helstu hand- ritum. Er þessi útgáfa hið mesta þrekvirki og nytjaverk, unnið af natni ög samviskusemi og frábærri þekkingu á hand- ritum sögunnar; eru síðari út- gáfur á henni byggðar. Fjórða útgáfa Sturlungu, og sú fyrsta hjer á landi kom út á vegum Sigurðar bóksala Krist- jánssonar, prentuð í Reykjavík 1908—15. Armaðist dr. Björn Bjarnason frá Viðfirði útgáfu tveggja fyrri bindanna, en Bene dikt Sveinsson sá um hin tvö. Loks kemur 5. útgáfan fyrir sjónir almennings. Útgefandi er Sturlunguútgáfan, en af for- mála má ráða, að Magnús próf. Jónsson sje írumkvöðull útgáf- unnar og hafi mestu ráðið um ytra búning hennar. En útgáf- una hafa annast dr. Jón Jó- hannesson dósent, Kristján Eld- járn, mag. art. og Magnús Finnbogason menntaskólakenn- ari. Hafa þeir skipt með sjer verkum á þann veg, að Magnús Finnbogason hefur búið textann til prentunar og samið vísna- skýringar, Kristján Eldjárn samið skýringar við textann, en dr. Jón Jóhannesson ráðið grein- ingu sagnanna, samið ættskrár, nafnaskrá, skrá um atriðisorð o. fl. Textinn í útgáfu Kaalunds er lagður til grundvallar, en þó víða vikið frá honum og aðrir leshættir teknir fram yfir, þar sem rjett þótti. í þessari útgáfu eru sögurnar greindar í- sundur, líkt og í Ox- ford- og Reykjavíkurútgáfun- um. Hefur safnandi Sturlungu haft þessar sögur og rit og tek- ið upp í bók sína: Þorgils sögu og Hafliða, Ætt- artölur, Sturlu sögu, Prestssögu Guðmundar góða, Guðmundar sögu dýra, Hrafns sögu (seinni helming), íslendinga sögu með formála, Þótðar sögu kakala, Svínfellinga sögu. Sjálfur hefur safnandi samið smáþætti og greinar og skotið inn á víð og dreif, og er merk- ast af því Geirmundar þáttur og Haukdæla þáttur. Eftir þessu frumriti hefur ritari Króks- íjarðarbókar svo skrifað bók sína og vikið lítt frá þvi. Reykjarfjarðarbók er skrifuð um 1400, og hefur dr. Jón Jó- hannesson lextt að þvi líkur, að hún geti verið rituð beint eftir frumritinu, og þurfi ekki að gera ráð fyrir neinum millilið. 1 þessu handriti er aukið við safnið Þorgils sögu skarða, Sturlu þætti, Jarteinasögu Guð- rnundar biskups og sögu Árna biskups Þorlákssonar. Þorgils saga og Sturlu þáttur eru tekin upp í útgáfu þessa, en hinum tveim sögunum sleppt. Aftur á móti er Áróns saga Hjörleifs- sonar prentuð í þessari útgáfu, og er þetta hvorttveggja með sama hætti í Oxfordútgáfunni og Reykjavíkurútgáfunni fyrri. Um það bil sem Þórðar sögu kakala þrýtur fer að vera nokk- ur vandí á köflum að greina á milli sagnanna. í Oxford- og Reykjavíkurútgáfunum hafa út- gefendur láLið nægja að til- greina, hvar hver heimild hefst, en halda að öðru leyti sömu röð sem í handntunum. í þessari út- gáfu er leitast við að greina al- gerlega milli heimildanna, skipa hverjum kafla í þá sögu, sem hann er tekinn úr. Um marga þessa kafla er mikið á- Iitamál, hvert heimfæra skuli, því að rök til þess eru ekki eins skýlaus og æskilegt væri. Þó hygg jeg, að útgefanda hafi furðuvel tekist að finna rjetta leið. Það er auðvitað ágætt, að'ein- stakar heimildir komi sem skýr- ast fram í útgáfunni. Á þessu er þó sá hængur, að söguþráður- inn slitnar, þar sem safnandi leggur frá sjer heimild sína í bili og tekur til annarra. í ís- lendinga SÖgU er t.d. eyða frá 1242 til 1243, af því að safnandi fer á þessu timabili eftir Þórðar sögu kakala, og er sú frásögn prentuð í síðara bindi, en sagan er í fyrra hindinu komin fram til 1264. — Frásögnin verður þannig gloppótt, tímaröðin rask- ast og fyrr sagt frá því, er síðar gerist. Flestir lesendur Sturl- ungu munu leggja mesta áherslu á söguefnið sjálft og kæra sig kollótta um vandamál bók- menntasögunnar. Vegna þeirra virðist mjer í fljótu bragði æski- legra, að Sturlunga verði fram- vegis gefin út fyrir almenning með sama hætti sem í útgáfu Sigurðar Kristjánssonar. — En persónulega þykir mjer vænt um að fá útgáfu með þessum hætti. Þegar um rit eins og Sturl- ungu er að ræða, er mikið undir því, að útgeCandi búi það vel í hendur lesandanum og láti honum í tje alla þá aðstoð, sem hann þarfnast. Að þéssu leyti tekur útgáfa þessi öllum eldri útgáfum fram. Hjer eru vísna- skýringar, eins og venja er til, en einnig skýringar á torskild- um orðum í sögutextanum. — Mikil áhersla er lögð á að glöggva lesandann á tímatali. Nákvæm atburðaskrá er á 4 bls. framan við 2. bindi, en auk þessu eru ártöl jafnan greind á spássíu og dagsetningar þar sem auðið er. í Sturlungu er ógrynni nafna, bæði á mönnum og stöðum. — Nafnaskráin í þessari útgáfu er 110 bls., tvídálkuð, í stóru broti, og munu nöfn í skránni vera á 6. þúsundi. Er af þessu ljóst að mikið verk og vandasamt er að semja slíka skrá. Útgáfu Guð- brands Vigfússonar var ábóta- vánt að þessu leyti, en í útgáfu Kaalunds var vel vandað til skrárinnar, og þó einkum til nafnaskrár Benedikts Sveins- sonar í fyrri Reykjavíkurútgáf- unni. Jeg hef ekki haft tækifæri til að kanna nafnaskrána við þessa útgáfu; á hana reynir ekki við venjulegan lestur. — Mikill kostur er það, að í skránni er þess getið við nöfn þeirra manna, sem eft koma við sögu, um hvað er að ræða hverju sinni. Höfundur nafnaskrárinn- ar er flestum fróðari um fornar ættir og því öðrum færari að vinna þetta verk. Hann hefur einnig gert ættskrár, 46 tals- ins, fyrir þessa útgáfu. Eru ætt- skrárnar ómissandi leiðarvísir um völundarhús sögunnar, en það er til mikilla bóta, að í nafnaskránni er jafnan vísað til ættskránna. Enn er skrá um nokkur atriðisorð á 17. bls. Um ytra búnað útgáfunnar er skemmst að segja, að hann er með ágætum. Pappír og prentun í besta lagi og band svo af ber. Rúmlega 200 myndir eru í bókinni, flestar eftir ljósmynd- um, er teknar hafa verið fyrir þessa útgáfu, og 9 uppdrættir til glöggvunar frásögnum um aðalviðburði í sögunni. Loks er ' uppdráttur a? öllu landinu á'12 blöðum í hvoru' bindi fyrir sig. Útgáfa þessi er textaútgáfa, ætluð almenningi til lestrar og eftir því sniðin. Hún hefur þó alveg tvímælalaust sjálfstætt vísindalegt gildi, einkum vegna nákvæmari ug rjettari greining- ar heimildanna en áður var og ættskránna. Umbætur á texta Kaalunds leiði jeg hjá mjer, því að jeg hef ekki borið textana saman. Það er því ekki ofmælt, þótt sagt sje, að mikill fengur sje í útgáfunni og skylt að þakka þeim, sem að henni hafa staðið, fyrir vel unnið starf og myndar- skap í allri útgerð. • Úr því að hin nýja útgáfa af Sturlungu kom mjer til að stinga niður penna, langar mig til þess að gera litla athuga- semd. Svo er venjulega talið, að Sturla Þórðarson sje fæddur 29. júlí 1214 og hafi andast 30. júlí 1284. Heimild þessi er niðurlag Sturlu þáttar, en þar segir svo: „Sat Sturla þá í góðri virðing, þar til er hann andaðist einní nótt eftir Olafsmessudag. Var hann og Olafsmessudag fyrst í heim og Ólafsmessudag síðast. Var hann þá nær sjötugur, er hann andaöist". Sje það_ rjett, sem jafnan hefur talið verið, að hjer sje á báðum stöðum átt við Ólafsmessu hina fyrri, hefur Sturla ekki andast „nær sjötug- ur", heldur fullra 70 ára og einni nótt betur. Jeg hygg að þessi oro eigi að benta á, að Sturla sje Framh. á bls. 10

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.