Morgunblaðið - 21.01.1955, Blaðsíða 2

Morgunblaðið - 21.01.1955, Blaðsíða 2
K^r^ntf^K'ia^^j^iiip«vsmmm^mi!Miiimm MORGUNBLAÐIÐ ^ Föstudagur 21. jan. 1955 Þjé&skáldið Daví sson Framh. af bls. 1 Ungur áð árum hlýddi Davíð við kné föður síns, bóndans og alþingismannsins Stefáns Stefánssonar á gamlar sögur og ljóð frá liðnum öldum. Sög- urnar og ljóðin, sem hann heyrði hjú móour sinni, Ragn- leiði Davíðsdóttur, urðu þó «nn fleiri. Hún var systir hins alkunna fræðimanns Ólafs Davíðssonar, sem teija verður fróðastan um þjóðsögur og þjóðlíf liðinna alda, ásamt Jóni Árnasyni, — en einnjg hann er langömmubróðir skáldsins. — Sr það tilviljun að þjóðskáld- ið Davíð Stefánsson kemur þannig einmitt frá því forn- méAntaheimili þessa lands, sem betur fle^tum ef ekki öllum þekkir og endurspeglar líf og menningu þjóðarinnar á liðn- um öldum? ¦— ÖU sönn þróun byggist á fortíðinni, og þegar nýtt spor er stigið.í þróunar- átt, verður það eða sá sem það stígur að fela í sér öll fyrri stig þessarar þróunar — allt sem áður var skapað. Af þessum sökum hlýtur sá, sem lyfta skal íslenzkri menningu upp á nýtt og hærra stig að „lesa upp" og lifa fortíð þjóðar sinnar og til- einka sér allan anda þeirrar menningai", sem hún hefur skapað fram á hans dag. Slíkur er undirbúningsskóli allra sannra meistara og spámanna nýrra tíma. Davíð Stefánsson er fæddur skáld af guðs náð, og hann er fæddur á stað, sem öðrum fremur gat í æsku veitt honum þann undirbúning, sem nauðsynlejur er þeim, sem valda á andlegum straumhvörf- um. Trúr köllun sinni kastar Davíð Stefánsson engu fvrir borð af þeim menningararfi, sem íslenzk skáld höfðu skapað á liðnum öldum. En um leið og hann cameinar þetta allt lyft- ir hann íslenzkri menningu upp á hærra stig og hefur þannig nýtt tímabil í íslenzkri bók- menntasögu, sem hefði ekki getað hafizt án hans, þrátt fyr- ir Jónas Hallgrímsson og Stefán frá Hvítadal. Davíð Stefánsson er sér snemma meðvitandi um þetta mikla hlutverk sitt og lýsir því, dulbúnu að vísu, í einu af sín- um fyrstu æskukvæðum (Mynd höggvarinn). Skáldið þekkir efnivið sinn, stuðlaberg orðs- ins með hvössum eggjum og köldum og beinum línum. Og hann sér myndina, sem býr í bessu bergi og mildar og fagr- ar bogalínur hennar. En það þarf listamann til að leysa þessa mynd hins nýja tíma úr fjötr- um sínum. Og þetta hlutverk brautryðjandans virðist honum í fyrstu ætla að buga sig og grafa sig undir fargi sínu, — en Þá hjó hann í æði í hinn harða stein sinn himneska draum og sárasta kvein; hver tilfinning hans, hver einasta ein, fór eldi um steininn kalda til að geymast um aldir alda. væðm um asbns Svartar ijaðrir Engu skáldi hefur þessi þjóð veitt jafn skjóta og varanlega viðurkenningu. Davíð Stefáns- son Varð þjóðskáld strax með fyrstu ljóðabók sinni, Svörtum Fjöðrum vegna þess að þjóðín fann sjálf'a sig um leið og hún endurfæddist í þessum nýstár- legu ljóðum. — Hinn nýi tónn sem breytti öllum söng henn- ar var ehifaldur og Ijúfur og bjó yfir hlýju og samúð sem íslendingar eiga í ríkum mæli cn sýna allt of sjaldan. Þessi einkenni koma öll fram í fyrsta kvæði bókarinnar: Seztu hérna hjá mér, systir mín góð. 1 kvöld skulum við vera kyrrlát og hljóð. 1 kvöld skulum við vera kyrrlát af því, að mamma ætlar að reyna að sofna rökkrinu í. i Mamma ætlar að sofna. Mamma er svo þreytt. -i- Og sumir eiga sorgir, sem svefninn getur eytt. Sumir eiga sorgir, og sumir eiga þrá, sem aðeins í draumheimum uppfylla má. 1 kvöld skulum við vera kyrrlát og hljóð. Iffamma ætlar að sofna, systir mín góð. Þessi nýja Ijóðabók var eins og gimsteinn, sem í ótal flötum brýtlir lífslogann í litbrigði ald- arinAar. Þar sameinast and- stæðurnar, sem skapa lífið og listiría: kraftur og mildi, ein- máhakennd ög æskufjör, ást og tregij Þar verða þjáningin og lífsþorstinn svartar fjaðrir, en, eilífðarþráin í líki svanarins er þó hinn innsti neisti, máttur inn, sem gerir manninn að skáldi, sem getur hafið sig til flugs mót himni sínum. Þess- um innri átökum lýsir skáldið sjálft merstaralega í einu af beztu kvæðum bókarinnar, kvæðinu am krumma: Krunk, krunk, krá. Svívirtu ekki söngva þá, er svörtum brjóstum koma írá, því sólelsk hjörtu í sumum slá, þótt svörtum fjöðrum tjaldi, svörtum fjöðrum í sólskininu tjaldi. Krunk, krunk, krá. Sumum hvíla þau álög á aldrei fögrum tón að ná, þó að þeir eigi enga þrá aðra en þá að syngja, fijúga eins og svanirnir og syngja. Krunk, krunk, krá. Fegri tóna hann ekki á, og aldrei mun hann fegri ná. 1 kuflinum svarta hann krunka má, unz krummahjartað brestur, krummahjartað kvalið af löngun brestur. Mörg skáld, sem ekki hafa mjög náin kynni af sorginni, yrkja um hana næstum öíl ljóð sín, líkt og hún væri dýpt þank- ans og kjarni lífsins. Höfundur Svartra fjaðra þekkír sorgina í raun og veru — og loks nægi- lega vel til að vita ,,að í sorg- um sé gimsteinn gleðinnar fal- inn". (Gullleitarmaðurinn). Sorgin sjálf kennir honum að gleðin er dýpst og karlmennsk- Betur en önnur skáld yrkir ] Davíð um ástina. Kemur þetta i fr.am strax í f yrstu bók hans og þó enn betur síðar. I Svörtum ' f jörðum eru bessi kvæði ótrú- i lega sterk og litrík. Þar birtist I ástin á öllum stigum sínum. Stundum birtist hún á frum- I stigi sínu sem hvatir, sem dansa : um skóginn í villtri gleði og | seiða fórnordýr sitt í faðm dauðans: Hún hét Abba-labba-lá. Hún var svórt á brún og brá og gerði al!a vitSausa, sem vildu í hana ná. Á vilHdýrablóði, á villidýiabióði lifði Aoba-labba-lá. Þá kom hún til mín hlaupandi og kyssti mig og hló, beit m;.g og saug úr mér blóðið, — svo ég dó. Af jafn næmum skilningi yrkir hann um ást hins fórnfúsa en þó eigingjarna hjarta: Eg skal lifa á beinunum af borðinu hjá þér og húsið þitt sópa með hárvendi af mér. Ekki skal það kvelja þig skóhljóðið mitt; ég skal ganga berfætt um blessað húsið þitt. Og loks yrkir hann um ást- ina eins og hún birtist fegurst í mannssálinni, sem skuggi guðdómsins; guðdóms sem brrt- ist skáldinu í líki konunnar: Sem hjarta guðs er ég hreinn í kvöld, fagur sem óskir hans, frjáls sem hans völd. Alla vil ég gleðja, fyrir alla þjást. -------1 kvöld er ég skuggi af konuást. Til eru þeir sem ámæla Davíð og segja hann í ljóðum sínum fyrirlita skhiífi og dýrka synd- ina. — En er sú staðhæfing ekki aðeiria eitt af skýjunum á himni bókmenntafræðing- anna? — Hvað er skírlífi og synd? Er skírlífi sama og bless- un klerks yfir ástlausu hjóna- bandi? Nær sanni væri að kalla það skírlífi að virða helgi ást- arinnar og fella hana ekki í annarlega hlekki.Þeir sem kalla þessa helgi synd, þegar hún brýtur Móseslög og mannasetn- ingar postillunnar finna engu meiri náð hjá skáldinu frá Fagraskógi en félagsbræður þeirra Farisearnir fundu forð- jm fyrir augliti meistarans frá Nasaret. í augum Davíðs Stefánssonar er ástin aldrei synd, heldur helgidómur, brot hins innsta helgidóms, sem skap ar og vekur allt líf, alla gleði og fegurð. Suðurlundaför Eftir að Svartar fjaðrir komu út (1919) fór Davíð Stefáns- son utan til að afla sér mennt- unar og reynslu heimsborgar- ans. Þessi reynsla birtist síðan i mikilleika og glæsibrag nýrra kvæða. Á ferðum sínum sem hafa orðið margar (Davíð Stefánsson hefur m. a. farið um Suðurlónd og Sovét-Rússland) verður skáldinu allt að ljoði: náttúrufegurðin, sögufrægðin, götumyndirnar — jafnvel lest- in og járnbrautarstöðin: Ys á stöðinni. Öskur, köll og hróp. Burðarkarlarnir brjótast í gegnum brjálaðra manna hóp. Og lestin, sem ber hann áfram verður honum ímynd lífsins. Þar verður kolasveinninn sá „sem glæðir hið eilífa afl", postuli og píslarvottur fram- vindunnar. — En ofar honum er sá, sem um stýrið heldur. Lestin rennur sem lífið sinn langa, ákveðna veg. Ég veit það, veit að þú, vagnstjóri, ert voldugri en ég. Þú ert eimlestarandinn, hin alráða konungssál, sem hugsar ein fyrir alla við aflvakans bál. En þegar lestin ber hann til suðursins hættir hann um skeið að hugsa um hin dýpri rök gefur heilsar mannlífsins. Hann suðrinu á vald og fagnandi, því og hinni suðrænu Tínu Rondóní: sig því --------Skenktu á skál mína á ný. Ég elska þitt umbríska vín. Líf mitt logar af þorsta og ljóðum til þín. Þú átt allt, sem ég þráði, allt, sem ég óskaði mér. Skál, Tína Rondóní. Skál fyrir suðrinu og þér. En í suðrinu er fleira en marmarahallir, olíuviður og ald ingarðar. — Jafnvel Neapel, hin fræga Neapel dylur undir fögru yfirborði meiri eymd en Norð- urlandabúann grunaði. Og þeg- ar skáldið lítur inn í fátækra- hverfi hennar verður því að orði: Og þar eru sífelld strætastríð. Þar stelur þjófurinn ár og síð, og betlarinn höktir á hækjum. Þar úir og grúir af letilýð, lazzarónum og skækjum. Og hann gengur til stranuar til hinnar fallvöltu paradísar auðsins en horfir yfir víkina á fjall dómsins: Frá ströndinni Vesúv stoltur rís, starir sem guð yfir Paradís á börnin og borgarauðinn. En þegar hann bráðnu grjóti gýs, þá gleymist allt — nema dauðínn. Samúðin með manneskjunni í Róm hinni sögufrægu og eilífu borg seiðir skáldið fram gamla sögu, sem þó er alltaf ný: Hver er það, sem þarna læðist? , ,. ,,,,,..,,. . Það er hún, sem ekkert hræðist. an og truin a lifrð hinn sanni Það kjarhi. Eftif það skipar sorgin' sama sess í kvæðum Davíðs Stefánssonar og í lífinu sjálfu. er hún, hin villta vofa, er vakir meðan aðrir sofa. Það er hún, er sveina seiðir, senatora gamla veiðir. Það er hún, sem þrælkun hótar. Það er hún, sem mönnum blótar, hún, — sem engum lögum lýtur, kyssir, bítur, kvelst og nýtur .... Það er hún, sem beitir brögðum bezt af ÖUum heimsins flögðum, hún, — sem laug og lét sig krýna og leikur sér að blóði og eldi, djöfull vafinn dökkum feldi, drottningin í Rómaveldi, — 'Messalíhá.' - En sá, sem skilur dæmir ekkú Samúðin er srðasta orð skálds^ ins: i Enginn þráir eins að gleyma, eins að gista svefnsins heima. Enginn brennur eins af kvölunj inni í dómsins sölum. Undir svörtum sorgarfeldi sofnar hún á eldi, meðan þyrstir böðlar brýna branda sína. Blessalína. Messalína. Einmitt þessi samúð nieð manneskjunni og mannlegu umkomuleysi og þjáningum 1 einkennir öll verk Davíðss I Stefánssonar. Jáfnvel kalífinn í Bagdað og keisarinn í Róm, sem aðrir óttast og hata, skilur, hann og aumkvar eins og port- konuna og betlarann. Allt þetta fólk er á villigötum, fer allt á mis við hamingjuna. Sumum er fátæktin bölvun, öðrum auð- urinn og völdin. Og skáldið gleymir heldur ekki hinum andlegu þjáningum hugsjóna- mannsins, sem berst fyrir betri heimi en er ,,af heimskum hædd ur" og „heygður í níði". — En hugsjónamaðurinn, sá sem hjálp ar og fræðir, einmitt hann er hið sanna stórmenni: Því ertu nefndur Guðmundur hinn góði? Þú grætur með hryggum, sveltur með þeim soltna og betlar fyrir betlarann og talar um heilög mál við heimskan föru- lýð .... Sa sem vísar veginn Heyrst hafa raddir um það að ljóð Davíðs Stefánssonar um alþýðu og alþýðuforingja séu markleysa, vegna þess að skáld- ið hafi aldrei skipað sér í hinn rétta flokk! — En á hinn vel- viljaði hugsjónamaður, húman- istinn, margt sameinginlegt með sumum „alþýðuforingjum" nú- tímans, sem berjast af naum- um skilningi og illvild gegn öllu, sem þeim er andstætt og öllum, sem ekki vilja fylgja þeim í blindni? Þessir foringj- ar afsaka illvild sína með ást sinni á alþýðunni. — En getur ekki verið valt að treysta al- þýðuást þess manns, sem ekki er mannvinur? — Frelsrsást og einstaklingshyggja einkenna Davíð Stefánsson. Ekkert væri fjær skapgerð hans en að .ranga á mála hjá slíkum „alþýðu- foringja" — eða beygja sig yfir leitt undir leiðsögu nokkurs manns, eða nokkurs „isma" —¦ Það er óþarfi að vísa þjóð- skáldi til vegar. Einn og óstudd- ur hefur Davíð Stefánsson rat- að leiðina til alþýðunnar betur en nokkur annar. Ekkert ís- lenzkt skáld hefur ort af ein- lægara hjarta og af meiri hlýju um alþýðu þessa lands né gefið henni betri gjafir. Og ekkert skáld hefur verið elskað og dáð meir af alþýðufólki en ein- mitt hann. Hann tekur alls stað- ar svari þess á þann hátt að það lætur engann ósnortinn. Og mun sú samúð og sá skiln- ingur, sem. kvæði hans hafa vakið annarsvegar og eggjun þeirra og lýðhvöt hins vegar ekki hafa átt nokkurn þátt í því, að íslenzkt alþyðufólk er nú betur mannað og betur að því búið en alþýðu annarra landa? Til þess að skilja þunga og hlýju þeirrar samúðaröldu, sem kvæði Davíðs hafa vakið með Framh. á bls; 6 ¦ "•

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.