Morgunblaðið - 03.11.1955, Blaðsíða 6

Morgunblaðið - 03.11.1955, Blaðsíða 6
22 MORGUNBLAÐIÐ Fimmtudagur 3. nóv. 1955 Vladlinir Pelrovs adame Kollontay undir rússneskri smásjá ALDEEI í sögu raannkynsins rnadame Kollontay frábæra skipu hefír nokkurri ríkisscjórn lags- og Állitráa_iæfiieika. Hún heppnazí að iineppa alla þegna sína í svo þéitriðiö og i'lókið net e'li.Ii-3 Qg vamrnusís ;;era stjórn Scvéfcríkjaniia, cegir rússn<5ski ílóttamaðurinn Vladimir Fetrcv, — sem var sovét rássaieskar njósnaforingi í Ás-.ral u og æðs-i maður gaí mil-.inn gaum að veiterð und- irmanna sinna, og þegar hún liitti mig, spuiði hún »nig með hiutte.cnmgu ura hmá '.asttulegtt' xeið okkar. Við höíðum orðið iyrir tuhdurskeytaáiás á .eiSinni :"rá Kairo xii Dunaan og bjarg-i stzt með nau.nindum i björgun- í rússnesku leynilögreg.unnar arbátana. H«n hvatti mig til að —, i fimKita kaíia greinar- gerðar súmar um atburði, ;;em hann hailSl lifað æín rússnesk- ur n.lósiafcrragi. H^nn -retur talað af reynslu. í mörg ár heiiv húnn sjálfur að vriiklu leyti einœitt íjaíiað nro r.Ilk.a eftirlitssíarfsemi bseði ianan landar.ifSi'a RiisslancSs og œr- lendis. Enginn fci* öruggur feroa siiiíSíi. Feuov geíur skýrt frá því, hveríiig jafn- þekktur kommúnlsti og madame Kcílsntay var setiur nota tækifærið cg borða vel, i.ieðan ég væri .1 Sv.þjóð. Hið hiu'ckócta andiit her.nar var larnao oorum :aegín( crt augun neistuðu af :jörí e-g ;íárum. „í-g bið yður, Fetrov, að gera ekki eins cg mavgt ai ;ói_-i ckkar híf, se_n neitar sír u.'n allt til að geía keypt hér ýmsa muni og haft me5 fcér hei.n. Heiláan s.cipt- ir me3tu m'áii: IlugsiS urn að gæta hennar, meðan þér eruð hór". Jafnmikla umhygg'u bar hún H'n ge.. undir slíkt eítirlit og komst fyrir ölíum, sem ráðnir voru hjá með nau_r_i«dum tHi-ian því að sendiráðinu _._*...- _ ft/*_«fcv - -.-.*-._.- i—• Þetta ni3i er goit fiæmi tim það, hvíhkt efíirllt Sovét- stjórnin hefir með eigin sendi- njósnurum slnnm samhliða hinni raunverulegu njósna- starfsemi erlendis, segir Petrov. Þstta mál hefir til þessa verið varðveitt í ^iala- safni rússnesku leynilögregl ¦v' u k m. a. s.! eftir því, a'3 sísnski Icgreglu- j þjónninn, se.vi si.óö vörð við garð- hlið sendi; áðsins. fengi hressingu regiubundið. Jafnve'l þegar hún varð að iáta í íjós cánægfu sína við einhvern s,tarfsmann sinn,' var hún ávallt kurteis Og sann- j gjörn. 'ImÉmiilÍi Enda þótt ég hefði ekki dipló- unnar, og íer frásögn Peírovs mat'aka stöðu sjá'fur, höfðum við hér á eftir. í .éynibjónustunni r.ðstoðarmenn ....®.... innan sendiráðsins, som gáfu EG rannsakaði málskjöl okkur með leynd afrit af öllum madame Kollontays þegar í hinum diplómat'sku bréfavið- Moskvu, og var farinn að þekkja skiptum. Yfirmaður mmn, Razin, þau í smáatriðum, áður en ég og ég vorum vanir að lesa skýrsl- fór til Svíþjóðar 1943. Fáir dipló- ur madame Koilontays með undr- matar Sovétríkjanna áttu að baki un og aðdáun, og ég minnist Bér jafnlangan og árangursríkan þess, að einu sinni skrapp út úr Btarfsferil í þágu byltingarinnar Razin: Madame Kollontay, fyrsta rússneska konan og jafnframt sú fyrsta í heiminum, sem gerð var sendiráðherra. í lok starfsferils síns í Stokkhólmi var hún höfuðsetin af rússnesku njósnurunum í sendiráðinu. sem madame Kollontay. Nafn hennar var skráð í „Sögu Komm- únistaflokks Ráðstjórnarríkj- anna", og við hjónin bæði biðum þess með ákefð að hitta þessa gráhærðu konu, sem var erðin 72 ára og sat, er hér var komið, lömuð i hjólastól, en hélt sér svo vel að andlegu atgervi og dugnaði Hún hafði vcrið níinn vinur Lenins og umtöluð persóna frá fyrstu byltingarárunum, frá því er hún gekk í flokkinn sem ung Stúlka. Hún hafði verið félags- „Hvernig í skollarium fer gömul kona að útvega aðrar eins up'.Iýsingar eg bessar'" persónulegu vináttusambönd sem hún hafði bundið í Svíþjóð, er ollu þessari tortryggni. En þegar hún var vakin, fundust brátt fleiri ástæður. Að hve miklu leyti persónuleg sjónarmið höfðu áhrif á þetta — hið djúpa van- traust Stalins á öllum vinum Lenins — get ég ekki um sagt, en að öllum líkindum hafa þau eftirlit, en án þess að ráða- breytnin vekti á nokkurn hátt óhagstæða eftirtekt í Svíþjóð. Fyrsta aðgerðin var að gefa út almenna fyrirskipun um það, að öll sendiráð erlendis skyldu segja upp útlendum, fastráðn- um starfsmönnum og fá rúss- neska rikisborgara ti! að skipa stöður þeirra í síaðinn. Það var umhugsunarverð einnig átt þátt í þessu. áminning uai það, hverju hægt \ í skjalasafni rússnesku leyni- var að ná :T>eð '/iná^.usarnbönd- ! lögreglunnar hafði ég komizt að j iraj cg kerfisNundinni, opinni því, að á fyrstu byltingarárunu.m j hafði uoplýsingastarfser'i, svo ól'k sem hafði madame Kollontay búið h'ín var okkar oigln upplýsinga- | með liðsforingja einum háttsett- þjónustu. sem var flokið bak- um, Dvbenko, yfirmanni hernað- ialdamakk. arumdæmis Leningradborgar, og átti með honum son. Dybenko hafði verið tekinn fastur og skot- inn sem fylgismaður Trotskys 1936 ásamt öðrum gömlum for- Alt/VQW <30f) SAMBOND Að<?erðarlevsi var ,t'i ásökun, málaráðberra í stjórn Lenins og sem MosVva gsrt s'^.t af öllu beint sprökkum bolsévika. Hinn trúi sænski bílstjóri madame Kollontays, sem hún haft mörg ár í þjónustu nni, varð að fara. Hann grét, þegar hann íékk tilkynninguna. Annar dyggur þjónn, norsk vinnukona, fékk einnig uppsögn. Þegar röðin kom að sænska einkaritaranum hennar og vin- konu, .ór madame KoIIontay hins vegar í kringum fyrirskipunina og hélt henni með því að greiða Vassiliev, sem opinberlega var næiurvörður í sendiráð- inu. Moskva lét í ljós mikla ásiíjgju yfir hinni velheppn- uEu tílraun okkar. Á minnisblöðunum hafði madarae Koiiontay l.ýst sorg sinní og gremju yfir aftöku Dybenkos cg efasemdum sínum um það, að hann hafi raunveru- lega get&ð veríð svikari við mál- stað 'oyltingarinnar. AJL.ÞJÓÐAORDSTÍR BJARGAÐI MADAM-E KOLLONTAY Skö;nmu siðar var húri kölluð heim, .ig Tjernytjev varð eftir- maður hennar. Vihkona hennar og læknir, Ada Nielsson, heimtaði að fá að fylgja henni, og bæði hún og sænski ei'iKaritarinn hennai' fengu landgönguleyfi. Moekva hafði aðallega áhuga á því að fá madame Ko'Aontay aft- ur á rússneskt landssvæði. Við heimkomuna fékk madame Kollontay ríkisíbúð, opinber heið ursmerki og stöðu sem ráðgjafi um sænsk málefni. Hán andaðist 9. marz 1952 og var jarðsett með heiðursmerkjum ríkisins. Að öll- um Iíkindum hafa bjargað henni að jafnmiklu leyti vin- sældir hennar erlendis og sá ómöguleiki að fá fram nokkrar sannanir henni til áfellis. Ef hún hefði verið yngri og minna þekkt á aliijóðavottvangi,, hefði hún líklega verið handtekin eða a. m. k. flutt í áhrifalausa stöðu, þar sem hún hefði alveg fallið l skuggann Þ'tturinn um eldabusku madame Kollontays varð sorg- legur ef-irieikur. Anna Ivanovna var feitlagin, vingjarnleg og blátt áfram óg ágæt matselja, sem hafði verið 17 ár í þjónustu madame Kollon- tays, þegar við komum til Sví- þ.jcðar. Hún var munaðarlaus, en átti systur í Leningrad, og draum ur hennar var að fá að koma einu sinni til Rússlands. Hún hafði spt.rað saman allmikla peninga og ætlaði með tímanum að opna eigið veiíingahús í Stokkhólmi. síðan verið útnefr.d sendiherra Sovétríkjanna í Noreg. og því næst í Sviþjóð. Þegar við kom- um, hafði h íh stió^nað sendiráð- inu í Svíþjóð í 18 ár. Sem sendiráohr-:rra sýndi ?<?.~n madame Kollontav, Það er erfitt s.ð hu''sa s-'r nokitum at- hafnasamaTÍ :; hermar stöðu. En samt varð h''m tortrveffð smám saman í upphapi var það einungis biin langí t'mi, sem h'm hafði •i'erið erlendis cít hin nánu, Stjórnin í Moskvu ótíaðist henni laun úr eigin vasa. Hinum nú, að madame Kollontay væn orðin aíltof góður Sví- þióðar- og Svíavinur og gerði ráð-tafanir til að kalla hana heim, þar sem hægt var að setja hana undir strangara Gesíamóttökur madame Kollontays drógu æí'ð ?ð sér hástéttarfólk. Hér sjást Branting mála- færslumaður (til vinstri) og Fredrík Ström á tali við rússneska sendiráðherrann í einu af fjölmörg- um gestaboðum í rússneska sendiráðinu á stríðsárunum eftir orrustuna um Stalingrad. unga rússneska einkaritara, Lenu Kondakova, sem send var frá Moskvu, tók hún meo hæverskri varkárni. Lená var í r.auninni þjálfaður foringi í rússnesku leyniþjónustunni og hafði íengið það hlutverk að hafa umsjón með einkabréfaviðskiptum madame Kollontays. Lena fékk ekki tæki- færi til að gera öllu meira en hafa umsjón með gestum madame Kollontays og gcfa okkur skýrsl- ur um þær glepsur, sem hún gat náð úr samtölunum. MATSKLJAN OSJALFRATT GRUNU-3 Þar eð hún hafði verið lang- dvt'Iam erlendis, varð hún tor- tryggð persóna s.iálfkrafa, og við hðfðum nákvæmt eftirlit með henni langan tima. Eftir að madame Kollontay hafði verið kölíuð heim til Rúss- la^id-!, koaxst NKVD-síIi;rnin að þeirri nið!iT'stö?cu, að öi'ugg- ast væri, að jaínvel Anna Ivanovna sneri ie.m, )-ir eð sfjónina grunaSi, að hún væri í þjónustu ssensku Tagn- njósnanna og tókst rí. fá mac'ime Koliontay ti' að skri"a henni brél ©g lofa henni stöð"-. Anna fór, en ég heyrði s'-inna, Næsta skipun, sem við fengum að henni hefði aldrei verið leyft frá Moskvu, var að útvega afrit að fá s'.öðu hjá madame Kcllon- af þeim drögum til endurminn- tay, heldur varð hún að koma inga, sem vitað var, að madame sér fyrir í Leningrad hjá systur Kollontay var að skrifa. Viðfangs sinni. Henni hlýtur að hafa efnið fól að vísu ekki í sér neina fundizt lífið hart í Rússlandi eft- raunverulega áhættu, en varnógu ir þau þægindi og það öryggi, erfitt samt, þar eð Moskva mælti sem hún hafði notið í Svíþjóð. svo fyrir, að madame Kollontay Það er trúa mín, að hún hafi mætti ekki fá nokkurt hugbeð aldrei verið gagnnjósnari, held- um, að við rannsökuðum minnis- ur matseja og ekkert annað. blöð hennar. HUMLEGÁRDEN FUNDAR- STADUR FYRD-t KYRRSETT- AN SOVÉTERINDREKA Abyrgðarmesta hlutverk mitt Að lokum tókst okkur með utan sendiráðsins, er ég starfaði aðstcð Lenu og í fjarveru sem leyniiegur lögreglueftirlits- sen'Mherrans að dýrka upp maður meðal rússneskra ríkis- skr'n eitt í íbúð madame borgar í Svíþjóð, var að vera Kollcntays, þar sem hún varð tengiliður við erindrekann veltti handrit sltt. MinnteMötl- j „Misja". Ég hitti Misja einu sinni in remdust há svo við*mikil, í mánuði um þriggja ára skeið, að við vnrum þrjár nætur að og ég vissi, að í Mc-ávu var hann fara yfir þau og Ijósmynda talinn afarmikilsverður erindreki hvert um sig. Myndatökuna j á sír.u rviði. annaðist sérfræðingur okkar,| Frh. á bls. 23 | PFNING A SKAPUR KOLLONTAYS DÝRK^DTJR tJPP <

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.