Morgunblaðið - 05.11.1961, Blaðsíða 1

Morgunblaðið - 05.11.1961, Blaðsíða 1
II Sunnudagur 5. ríovembef; wM$fa$!b 48. árgangur 251. tbl. — Sunnudagur 5. nóvember 1961 Prentsmiðja Morgurblaðsina Öskjugosið einkenn- gos Að sanisetningu svipað og undirstaða Reykjavíkur FYRER nærri fjórum vikum fór Askja að láta á sér bæra inni í •niðju Ödáðahrauni, ofur hæg- iátlega í fyrstu, með því að jnynda nokkra nýja gufuhveri. Síðan færðist hún smám saman í aukana, þar til þann 26. október, Iþegar glóandi hraunleðjan tók að epýtast upp um sprungu, allt upp í 500—600 metra í fyrstu átökun- um. Og hún heldur áfram enn, þó smárn samian hafi af henni dregið BÍðan fyrstu nóttina. Þetta gos er að þvi leyti óvenju legt í sögu Islands, að sérfróðir iraenm hafa nú haft auga með því frá upphafi og fóru strax og sjálft Ihraunið tók að vella á staðinn til ethugana. Við höfum nú rætt við Iþrjá þeirra manna er fóru til ethugana á gosstöðvamar, til að fá mynd af því sem þar hefur gerzt, og spurt þá um athuganir þeirra. Ekki stórgos, en allmikið Iiraunsos. Dr. Sigurður Þórarinsson fylgd Ist með gosinu frá því fyrst sá- ust gufumekkir í Öskju og var fyrsti jarðfræðingurinn sem sá ejálft gosið. — Ég hefi reynt að fá sem gleggsta heildarmynd af gosinu, segir hann, því þó mikil- vægt sé að sem flestir geri sínar athuiganir, þá er gott að einhver hafi heildarmyndina, og beri samaii frá einum tíma til annars þar sem ekki er hægt að koma nenis konar mælingum við. Ég Ihefi því reynt að halda saman up^Iýsingum frá upphafi. —. Það má ætla að þetta sé öæmigert hraumgos af þeirri teg und sem algengust er á íslandi, og sem mikið af mismunandi nákvæmium sögnum er til um. Þetta er fyrsta gosið af þessu tagi ,sem fylgst er sæmilega með. Það getur því varpað ljósi á eldri gossagnir fyrir þá sem fást við gossögu Islands. Stundum eru aðeins til frásagnir af ein- hverjum bjarma eða blossa og erfitt að segja um hvað á að telja til gosa og hvað ekki. — Þú ert að skrifa gossögu Islands, er það ekki? — Jú, ég hefi veriS aS fást við það í mörg ár. Nú ýtir það á eftir að út er að koma stórt verk á vegum Alþjóða eldfjallafélags- ins með styrk frá UNESCO og á það að vera saga hraungosa á ýmsum stöðum frá upphafi byggð ar. Nú stendur á 17. bindinu, sem verður um gos á íslandi síðan sögur hófust. Þó ég skrifi kannski seinna fyllri sógu gosanna, þá verður þarna beinagrindin. — Ög hvernig er Oskjugosið í samanburði við önnur slík gos á Islandi? — Enn sem komið er, er ekki hægt að telja það til stórgosa, en það er þó allmikið gos miðað við samskonar hraungos, sem verið hafa á landinu. Gosið sjálft hefur sennilega byrjað um hádegi þann 26. nóvemiber og það hefur áreiðanlega verið mest í upphafi. Heildarlega séð hefur stöðugt dregið úr því síðan, þó ekki allt af jafn mikið. Hversu mikið hraun hefur komið, vil ég ekki ljósi á gosið. En úr því hefur ekki verið unnið ennþá. — En hvað um drunurnar, sem sumir segja að hafi heyrzt til byggða, og jafnvel ösku eða vik- ur, sem á að hafa borizt? — Eg tel mjög vafasamt að drunur hafi gefcað heyrzt langar leiðir, því hávaðinn var ekki svo mikill á staðnum. Vikurinn, sem Jiggur sunnan við gossprunguna í Oskju, hefur komið í upphafi gossins, þá var norðlæg átt. En ég tel líka vafasamt að nok'kur aska eða vikur hafi borizt frá Oskju til byggða. — Og hvað um framhald á gos iguT — Ef ráða á af eldri fregnum af gosum, þá getur hraun runnið þairna eitthvað áfram, jafnvel í mánuði. Að óbreyttum aðstæðum fer nú meira í að bæta ofan á það hraun sem áður er runnið en að lengja hraunstrauminn En á árunum 1920—30 leið stutt'á milli þess sem hraungos hætti á einum stað í Oskju og þangað til það Próf. Trausti Einarsson með sýnishorn af Öskjuhrauni, sein hann er að rannsaka. Við Öskju reyndist mér hraun- ið heldur þynnra en Hekluhraun ið við hraunjaðarinn. En þar er það auðvitað nokkuð kælt. í Þessi mynd er tekin í Osk.ju, og sýnir hvernig eldur og ís búa saman í þessu landi. Fremst er jaðarinn á nýja hrauninu, sem var heitt þegar það lagðist ofan á snjóinn, en hann er óbráðinn alveg upp að röndinrii. Ofan á homim liggur þykkt vikurlag, sem kom í upphafi gossins. fullyrða þar eð það hefur ekki verið mælt nákvæmlega. En ég hefi gert teikningar af því til minnis á ýmsum stigum. Svo safn ar maður myndum, sem teknar eru á ýmsum tímum og varpa Jarðfneðingarnir Guðmundur Sigvaldason, Sigurður Þórarins- son og ÞorleUur Einarsson horfa á nýjan leirhver, sem farinn er að láta Hla, ogvelta því fyrir srá hvort þarna kunni að koma nýr gígur. Ljósm. E. Pá. byrjaði á öðrum. Svo það er ekki hægt að fullyrða neitt um þetta. Eg tel mjög ólíklegt að nokkurt vikurgos verði. Ililimi oe se'iK.ian. Próf. Trausti Einarsson gerði ýmsar eðlisfræðilegar athuganir á Hekluhrauninu á sínum tíma, og birtust m. a. ritgerðir eftir hann um það í safnritinu á ensku sem Vísindafélag íslendinga gaf út um Heklugosið. Þegar Askja fór af stað, leið ekki á löngu áð- ur en hann var kominn á stað- inn, til að athuga ýmsa eðlisfræði lega eiginleika hins nýja hrauns. Við hittum próf. Trausta að máli er hann kom aftur með fullan mal af hraunsýnishornum. — Tvennt af því sem nauðsyn- legt er að vita, er hitinn í hraun inu og seigjan í því, sagði Trausti. Til að finná seigjuna hefi ég not- að sérstaka aðferð sem ég veit ekki til að hafí verði notuð í hrauni fyrr en við Heklu. Þessa aðferð má nefna ístunguaðferð. Hún er í því fólgin að finna hve hratt teinninn gengur í hraun- massann. En til að geta beitt þessari aðferð, verður maður að komast í seilingsfjarlæg, og það er oft erfitt. Eg rauk því til að láta útbúa mér skjöld til hlífðar áður en ég lagði af stað. gignum er það vafalaust miklu þynnra. En það etr ekki þægilegt að komast þar að og stinga tein- inum í. Til eru fleiri aðferðir til að mæla þetta, t. d. að afchuga rennslishraðann, þar sem hraun- ið rennur í stokk. ístunguaðferð- arinnar sem ég notaði við Heklu- hraunið er getið í nýútkominni bók um þetta efhi í Noregi. — En hitinn? Hvað reyndist hann mikill? — I fljótu bragði athugað virð- ist glóðin f hraunröndinni vera 1000 stig og óhætt mun að reikna með yfir 1200 stiga hita í gígn- um. En ég er ekki búinn að reikna þetta endanlega. Það er þýðingarlaust að ætla að stkiga hitamæli í hraunið, og því verð- ur að beita öðrum aðferðum við að mæla hitann. Kemur þá helzt til greina svokölluð Ijósfræðileg aðferð. Þá hefur maður peru, sem hægt er að breita hifcanum á og lit glóðarþráðarins. Því heit- ari sem þráðurinn er, þeim mun hvítleitari verður hann. Síðan horfi ég á þráðinn og ber saman við litinn á hrauninu. Um leið og Trausti útskýrir þetfca, stillir hann tæki sitt á lit- inn sem hann sá í gígnum f Öskju jars myndað'ist askanvið 'rifnun i pg einnig þann sem hann sá í seigfljótandi hraunleðju. Þá hraunglóðinni og leyfir blaða-! mynduðust eins og fínar nálar manninum að sjá litarmuninn á| Framh. á bls. 2. 1000 stiga heitu og 1200 stigia heitu hrauni. Hitinn og seigjan í hrauniniu gefa miklar upplýsingar en þa6 eru fleiri eiginleikar þess, sem, athuga þarf, segir Trausti. T. d. hvernig storknunin fer fraim. Hraunið getur storknað svo að það verði að gleri eða að krist- allasamsöfnum. Það var mjög fróðlegt að fylgjast með því í Hekluhrauninu hvenær myndað ist gler og hvenær ekki. Og nú er ég mjög forvitinn að sjá hvort iþetta var eitfchvað sérstakt fyrir Hekluhraunið eða hvort það sama gildir einnig í Öskjuhrauin- inu. Eg tók með mér ýmis sýnis- bonn þaðan til athugunar. Hér er t.d. moli, sem hefur storknað sjálfur smám saman, og hér er annar, sem ég kippti fljótandi úr hraunjaðrinum og snöggkældi í snjó. Eg reyndi að stöðva storkn una á ýmsum stigum, til að sjá hvernig þetta fer fram. Vatnsinnihald osr vikur. Þá er það vatnið í upphafs- hrauninu, sem fróðlegt er að vita um. Holurnar í hraunleðljuinini stafa af gufubólum, sem að lang mestu leyti eru vatnsbólur. I eld- fjallafræðinni er mikill áhugi fyr ir að vita hve mikið vatnið er og hvað það gerir. Þeim mun meira vatn, þeim mun meiri sprenging fr. Eg náði talsverðu af sýnis- hornum af ýmsum stöðum í Hekluihrauninu, og reiknaðist svo til að 0,4% af þunga þess væri vatn. Þefcta þarf líka að athuga í Öskjuhrauninu. — Hvers konar hraun er Öskjuhraunið nýja? — Grágrýtið sem Reykjavik stendur á er mjög vel kristallað basalthraun. Sennilega er Öskju. hraunið samskonar. En það er allt mjög fínkornótt og þarf smásjá til að sjá hvernig það er. Það virðist vera helluhraun næst gosstaðnum, en apalhraun alls staðar fjær. Venjulega hefur það fyrirbrigði verið skýrt þannig að þetta stafi af lofttapinu í hraun- inu. Ég er samt ekki t'rúaðui- á það. Eg held að þegar seigjan eykst, verði mikil innri bylting í hraunstraumnum og helluhraun- ið verði þá að apalhrauni. — En hvað um vikurinn, sena kom fyrst í Oskjugosinu? —- I gosinu er mjög þunnfljót- andi hraun og upp í gegnum það hefur ruðzt loft, sem rífur þessa leðju í mjög fínar tætlur. I Heklugosinu myndaðist þefcta i annan hátt. Þar voru heilir vikur kögglar í upphafi gossins, en aim

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.