Morgunblaðið - 01.02.1963, Blaðsíða 13

Morgunblaðið - 01.02.1963, Blaðsíða 13
Fðstudagur 1. febrúar 1963 MORCVNBL ÁÐIÐ^ 13 E. J. STARDAL: Á KARLA *- Árgerð 1903, árið, sem Ford Motor Company var stofnað. manmúðarmiálum (1959 veitti stxxfnunin styrki er námu 114 millj. dollara). • 13 ára úrsmiður. Henry Ford f æddist í Dear- borne, Michiganríki í Banda- ríkjunum. Faðir hans, Will- iam, var írskur og hafði flutzt til Bandaríkjanna 1647 sextán árum fyrir fæðingu Henrys. Móðirin, Mary, viar af holl- enzkum ættum, en fædd í Bandaríkjunum. Erfitt var um skólagöngu og mikið að starfa á nýbýli Williams Fords, en þó fékk Henry Ford eð sækja skóla til 15 ára aldurs. Snemmia kom í ljós, Ihann var hagur mjög við smíð ar og laginn. Var hann aðeins 13 ára þegar hann tók að sér að gera við úr og klukkur ná- grannanna, ekki fyrir greið- slu, heldux af á/huga og for- vitni. Ekki Mkaði Henry Ford sveitalífið nógu vel. Sextán ára fór hann að heiman og ftiélt til Detroit, og fékk þar vinnu sem lærlingur í jiárn og vélsmíði. Launin voru tveir og hálfur dollar á viku, og vinnudagurinn tíu stundir. En þar sem húsnæði og fæði kostaði 3% dollar á viku, Æékk Henry Ford sér auka- vinnu hjá úrsmið. Vann hann iþar fjóra tíma á dag fyrir tvo dollara í vikulaun . # Fyrsta bifreiðin. Árin liðu og þekking Fords jókst. Hann kvæntist árið 1887, og réðist skömmu seinna í þjóniiistu Edison félagsins í Detroit. En áhugi á gufuvél- um var ríkur í Pord og gerði Ihann margar tilraunir til að smíða ódýrar dráttarvélar knúnar gufuvél. Eftir að fyrstu bifreiðirnar komu til Bandaríkjanna skömmu fyr- ir aldamótin, sá Ford mögu- leikana framu<ndan, og fyrsta bíl sinn smíðaði hann 1896, nieðan hann enn starfaði hjá Edison. Og þar með var tening unum kastað. Henry Ford keypti 1899 hlut í bílasmiðju, sem nefnist Det- roit Automobile Company, og starfaði þar í' þrjú ár. En hann dreymdi um að smíða bifreið fyrir almenning, ekki aðeáns fyrir auðmenn eftir pöntun. Vegna ágreinings um þetta atriði hætti hann hjá félaginu, leigði sér múrsteins skúr og vann þar að tilraun um auk þess sem hann smíS- aði nokfcrar bifreiðir. Vann hann sér mjög gott orð með smíðum þessum, ekki sízt eft ir að honum tókst að smíða tvo sigursæla kappakslfurs- bíla, „999" og Örina („Arr- ovj>"). SérstaMega var það „999", sem jók hróður meist- arans, þvi sú bifreið kom á- valt fyrst í mark í öllum þeim keppnum, sem hún var send í. • Ford Motor Company Þegar hér var komið sögu, war Henry Ford búinn að af la sésr það mikils álits sem bíla- smiður að hann ákvað að koma á fót hlutafélagi til fjöldaframleiðslu á bifreiðum Var Ford Motor Company stofnað 16. júni 1903. Stofn- endur voru 12, en seinna varð félagið einkaeign Ford fjöl- skyldunnar. Þetta var þegar í upphafi umfangsmikið félag og fyrsta árið smíðaði Ford Motor Co. 1708 bíla. Auk stofnendanna var fjölda manns boðið að gerast hluthaifar. Blutafjársöfnunin gekk mjög erfiðlega, og voru ekki allir jafn bjartsýnir á framtíð bifreiðarinnar og Henry Ford, sem lagði fram 25.500 dollara. Hvert hluta- bréf hljóðaði upp á 100 doll- ara, og meðal þeirra fáu, sem fengust til þess að kaupa hlutaibréf, var kennslukonan fnú Rosetta Oouzens. Átti hún þetta 100 dollara bref sitt þar til árið 1919 að Ford keypti það að henni fyrir 262.036 dollara. Og á þessum 16 árum hafði frú Oouzens verið greidd ur arður af bréfinu sem nam alls um 80.000 dollurum. Árið 1908, eftir að Henry Ford hafði kynnzt nýrri og léttari stálblöndu sem notuð var í Evrópu hóf hann smíði á nýrri gerð bifreiða, sem 'hann nefndi „Model T". Varð þetta vinsælasta bifreið, sem Foixi Motor Co. hefur smiðað til þessa, og var smíði „Model T" haldið áfram til ársloka 1926. Fyrstu bifreiðarnar af þessari gerð kostuðu tæpa sex hundruð dollara, en fljótlega eftir að færiíbönd voru tekin í notkun hjá bílasmiðjunni (1913) lækkaði verðið niður í tæpar fjögur hundruð doll- ara .Var þessi lækkun mögu- leg þrátt fyrir það að Ford rúmlega tvöfaldaði vinnulaun verkarriianna sinna snemma á árinu 1914 og fækkaði vinnu- stundum á dag úr 9 í 8. • Tvær milljónir á ári. Það má segja að með „Mod el T" hafi draumur Fords um almenningsbifreið ræzt .Síð- asta árið sem þessi gerð vor smíðuð, seldust af henni tvær milljónir bíla. Að vísu var þetta ekki sama bifreiðin öll 18 árin. En breytingar voru það litlar að ýmsa varahluti úr fyrstu árgöngunum mátti nota í þann síðasta. Það tók nærri tólf ár að smíða fyrstu milljón bílana. Og" nú, 60 ár- um eftir stofnun Ford Motor Oo.' tekur það ekki nema sex mánuði að smíða milljón bíla. Seinna kom meiri fjöl- breytni í smíðina. Kröfurnar jukust með samkeppninni. Bálarnir stækkuðu, vélaorkan jókst. Niú er svo komið að ótal gerðir" af Ford, Mercury og Linooln bifreiðum renna á færiböndunum út frá Ford bilasmiðjunum í Bandaríkjun um, auk þess sem sjálfstæðar Ford bilasmiðjur eru víða ut an Bandaríkjanna til dæmis í Kanada, Englandi og Þýzka- landi. Stuft yfirllt um sirju Frakka og Þjóðverja frá 800-1963 UPPGANGUR PRÚSSA. Seinni hluti átjándu aldar varð uppgangstímabil prúæneska ríkisins. Friðrik Vilhjálmur var konungur 1713—1740, treysti fjárhagslegar og hernaðarlegar máttarstoðir þess. Frammistaða sonar hans, Friðriks II. mikla, í sjö ára stríðinu skóp hernaðar- frægð Prússanna og jók hann rikið mjög að löndum á kostnað Austurríkis, og þó einkum Pól- lands. Við orrustuna við Ross- baoh 1757 gjörsigraði prússneáki herinn tvöfalt stærri her Frakka og Austurríkis. Það leið hálf öld þar til Napoleon greiddi Prúss- uin aftur annað eins rothögg í orustunni við Jena 1806, en ára- tug síðar kom waterloo orustan þar sem ensk-prússneskur her batt enda á valdadrauma hins mikla herkeisara. í tvo áratugi hafði vígahnöttur Napóleons sveimað um gjörvalla álfuna, hann hafði auðmýkt og svínbeygt Prússa og Austurríkis- keisara, lagt stór landsvæði undir frönsk yfirráð og háð mikið af styrjöldum sínum á þýzkri grund. En Þjóðverjar höfðu einnig lært margt. Frelsishug- sjónir borgarastéttarinnar frönsku höfðu flætt inn í landið í kjölfar franskra hersveita. Við friðargerðina í Vín 1815 fækk- aði stórlega þýzku smáríkjunum og Prússland jókst mjög að lönd um. Ófarirnar urðu þeim hörð lexía um nauðsyn endurskipu- lagningar alls stjórnarfars. í Berlín hóf Fiohte hina nafntog- uðu fyrirlestra sína um þýzka menningu og nauðsyn samstilltra átaka þýzaku þjóðarinnar. Róm- antíska stefnan kynnti undir þýzkum þjóðarmetnaði og und- irbjó jarðveg fyrir þann mann og það ríki sem gat og þorði að hafa forystu um að láta hinn gamla draum um einingu þýzkr ar þjóðar rætast. Síðari hluti AUSTURRIKI EBA PRUSS- JLAND? Ljóst var að aðeins tvö ríki komu til greina, Austurríki eða Prússland. Austurríki var stærra og voldugra og meira menning- arríki og þar ríkti keisarinn. En mikill hluti landa hans var byggður þjóðum alls óskyldum Þjóðverjum að ætterni og tungu, og fyrstu áratugina eftir Vínar- fundinn réði þar öllu hinn gamli atfturhaldsseggur Metternich, sem í augum framfaraaflanna stóð sem holdtekinn ímynd ein- veldis, afturhalds og kúgunar. Stúdentasamtökin, uppþotin 1830, tollabandalagið, sem hleypti nýju lífi í þýzkan iðnað og við- skipti marzbyltingarinnar, 1848, allt voru þetta ótvíræð tímanna tákn, Þjóðverjar biðu eftir manni sem þyrði að höggva á Gordíonshnútinn eða öllu held- ur flækju þýzkra stjórnmála 19. Loðvík XIV Richelin aldar. Og sá maður kom, þó lausn sú sem hann fann væri kannski ekki hin heppilegasta fyrir Þjóð verja né Evrópu. JÁRN, blóð og pólitísk SKÁKSNILLI. Árið 1«62 gerði Vilhjólmur Prússakonungur sendiherra sinn í París, Otto von Bismarck að ríkiskanslara. Bismarck var þá á bezta aldri með vítæfea reynslu sem stjórnmálamaður og dipló- mat. Hann hafði þegar sett sér það takmark að sameina Þýzka- land í eitt ríki, en hans hug- mynd um sameinað Þýzkaland var að stækka Prússland svo það næði um allt Þýzkaland. Enginn seinni tíma stjórnmála- maður hefur eins vel kunnað að notfæra sér þá fornu rómverzku list að deila og drottna sem hann. Sameining Þý23kalands og stofnun þýzks keisaradæmis er röð snillarleikja á hinu pólitíska skáfcborði Evrópu, þessa maehía vellska skáksnillings. Bismarck byrjaði á því að veita stórum fjárfúlgum til hersins í trássi við þingið, efla herinn sem mest og búa nýtízku hergögn. Hann keypti sér velvild Rússa með óþokkabragði með því að hjálpa þeim. til að berja niður pólsku uppreisnina 1863. Næst kom spurningin um þýzku her- togadœmin Slésvík og Holstein, sem lutu Dönum Bismarck var ákveðinn í því að losa þau und- an oki Danakonungs til þess að innlima þau í prússneska ríkið. f Slésvík-Holstein stríðinu flékk hann Austurríki í lið með sér, sem ógiarnan vildi láta Prússa eina um heiðurinn af því að berj ast fyrir málstað kúgaðra Þjóð- verja. En þegar hinir auðsigruðu Danir höfðu neyðst til að af- hendia hertogadæmin versnaði allur vinskapur sigurvegaranna og styrjöld milli þeirra varð ó- umflýjanleg. Bismrarck var það síður en svo óljúft, því þar hugð ist hann fá úr því skorið, hivoru rikinu bæri herradæmið á Þýzka landi. Austurríki hafði reitt sig á hjálp Frakklandskeisara Napó- leons III, en hin frægú hrossa- kaup Bismarcks og Napóleons á fundi þeirra í Biarritz komu í veg fyrir það. Napóleon gein þar yfir þeirri flugu Bismarcks að láta átökin afskiptalaus en neyða Austurríki til þess að af- henda Frökkum Feneyjar. Napó- leon skyldi^síðar afhenda ftalíu Feneyjar, ítalía skyldi hjálpa Prússum gegn Austurríki í stað- inn og svo gætu Frakkar komið fram sem málamiðlarar, þegar báðir ófriðaraðilarnir væru orðn- ir þreyttir, og fengið fyrir snúð sinn nokkur Rínarhéruð. Það er leitt að engin ljósmynd er til af glotti þvi, sem hlýtur að Framhald á bls. 16.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.