Morgunblaðið - 28.03.1965, Blaðsíða 13

Morgunblaðið - 28.03.1965, Blaðsíða 13
Sunnudagur 28. marz 1965 MORGUNBLAÐIÐ 13 tækjum í nútima þjóðfélagi en t. d. sjónvarpi. Ég er Lager- crantz algjörlega sammála í þessu efni. Það er hið ritaða mál, sem stefnuma markar. Þess vegna standa þær þjóSir betur eð vígi að varðveita tungu sína og þar af leiðandi roenningu, sem eiga töggurlegar bókmennt ir, en hinar sem hafa engan siik- an bakbjall. Þess vegna glötuðu Hjaltlendingar 'hinu forna, tima bundna máli sínu, og þess vegna mn.a. varð norrsena undir í bar- óttunni við erlenda strauma í Noregi og Danmörku. Þjóðrek- ur mumkur ritaði ágrip sitt af Noregs sögu á latínu og hvað gerði Saxó í Danmörku? Hann ritaði einnig sögu sinnar þjóðar é latínska tungu. Bakhjallurinn var þannig erlent mál, þ.e. esperantó þeirra tima, mál sem eitt sinn hafði hljómað á vör- um mestu mælskusnilbnga eina tieimsveldisins sem sagan þekk- ir, en var nú orðið tæki íárra fnanna til að koma hugsun sinni é framíæri. Eai — meira að eegja latína varð viðskiia við þjóð sína, heimsveldið, þegar latínskum bókmenntum fór hnignandi, þær urðu menning- erlegu hruni að bráð og blómi þeirra hvarf almenningi inn í djúp gieymsku og þagnar. Þessi breytimg gekk eins og oftast er 1 þá átt, að málið varð einfaid- ara í meðförum fólksins. Fall- beygingin varð verst úti, þ.e. íöllunum fækkaði, þau runnu eaman og síðan hurfu þau með öHu, en einstöku beygingarend- ingar urðu eftir. íslenzka fall- beygingarkerfíð virðist í engri hættu, að minmsta kosti ekki enn sem komið er. Og við eig- um að setja nýjum tökuorðum þau ófrávíkjanlegu skiiyrði, að |>au taki íslenzkri fallbeygingu. Aftur á móti stóðst latneska sagnakerfið betur þessa niður- molnun tungunnar, en í þeim ef num megum við einmitt gá að okkur. Memntaskólakennari í Reykjavík hefur sagt mér, að éberandi sé að viðtengingar- háttur þátíðar sé að hverfa af vörum ungs fóiks. Það segir t.d.: hvað mundirðu gera, ef hann mundi biðja þig að koma, í etaðinn fyrir: ef hann bæði þig eð koma. Þessi dœmi eru hættumerki. Skólarnir verða að Btanda dyggan vörð um undir- Btöður tungunnar, ef uppblástur hennar á ekki að hefjast. Latína og latnesk menning dóu ekki út umyrðaiaust, það ekyldi enginn halda. Þau blésu lífi í nýjan frjóanga og urðu þannig partur af þeirri veröld, eem skaut rótum í upplausn heimsveldisins. — Durant segir f Rómaveldi: „Tunga Rómverja varð með aðdáunarlegri afbök- un mál ítalíu Rúmeníu, Frakk- lands, Spánar, Fortúgals og Suður-Ameríku — hún lifir enn í hljómandi ritúali og opinber- um skjölum rómverskrar kirkju og ritar lyfseðla við meinum mammanna". En mirmumst þess að iatnesk tunga dó á vörum fólksins sem átti hana og nærði um margra alda skeið, þegar afl ið var úr bókmenntum hennar og hið ritaða mál varðailsherjar upplausn rikisins að bráð. Og þá, og þá fyrst — en jafnvei tunga Rómverja! Þess er vert að minnast. V. Einangrun - eBa hvað ? Stundum er sagt: Hvers vegna glötuðu Norðmenn tungu sinni, en ekki íslendingar? Og svo er bætt við: Þarn'a sjáið þið, einangrunin! En málið er langt frá því að vera svo ein- falt. Ég þykist hafa bent á eina af höfuðástæðunum. Önnur er snögg málfræðileg einföldun norrænnar tungu í Noregi, sem ekki skal farið út í hér. Og loks skildi Hansamenningin eítir sig spor í Noregi og Danmörku, enda þvingaði hún sæmilegan skammt af lágþýzkum áhrifum, og þá einkum tökuorðum, in« á berskjaldaðar þjóðirnar — ég segi berskjaldaðar vegna þess þær voru að mestu bóklausar á sínu eigin máli og viðmiðun lítij sem engin þegar fram í sótti, aðhaidið ekki fyrir hendi í ritmáiskurli latínubóka. Þessi lágþýzku áhrif gera meira að segja vart við sig í „íslenzku einangrunkmi" sem verið er að tönglast á og þarí ekki annað en líta á rit Chr. Westergárds Nielsens til að ganga úr skugga um það, „Láneordene i det 16 Árhundredes trykte islandske litteratur" (oftast bárust þessi á'hrif um f*oreg eða Dan- mörku). En nú þarí ekki lengur að óttast um framtíð dönskunn- ar eða norskunnar, hvorki ríkis- málsins né landsmálsins. Báðar þessar tungur hafa sterkan bak- hjall í verkum höfuðskálda. Etf fólkið missir ekki tengslin við þessa flóru menningar sinnar, ræna engir Hansakaupmenn máli þess. ÞS mun jafnvel ný- norskan, jafn óskemmtileg og hún annars er, halda velli. En þegar þjóð skrifar allt sem máli skiptir á annarri tungu en sinni eigin, er voðinn vís. Und- irstaðan er engin, húsið á sandi byggt. Þess vegna eru bók- menntirnar burðarásinn í lífi þjóðanna — og þá auðvitað ekki sízt lítilla þjóða — sém vilja halda arfi sínum í heiðri Og varðveita menningu sína ó- skerta. Þetta mættu íslenzkir valdhafar hafa í huga, þegar þeir ráðstafa ijármunum ríkis- ins. Þessi burðarás hefur aldrei brugðizt okkur. Hann hefur að vísu verið missterkur, en ég hygg að hann hafi fremur styrkzt en hitt. Auk þess hafa tungunni bætzt góðir iiðsmenn þar sem eru skólarnir og leik- húsin. Þó leikhúsin geti verið stopult aðhald (eins og útvarp- ið), er hiutverk þeirra oít og tíðum sterkt og öflugt í við- leitni til menningarræktar og andlegrar heilsugæzlu. Ég tek þetta fram vegna þess að ég er ekki viss um, að ailtaf hafi ver- ið lögð á þetta atriði svo rík áherzla sem vera ber. En ein- mitt aí þeim sökum hrýs mér hugur við að hlusta á það nýnál arskraf í biöðum og á manna- mótum, að nútímaleikhús eigi heizt ekki að byggja á góðum bókmenntum, heldur hljóti nú- tímaieikritum að vera „visindi" út af fyrir sig, ekki bókmenntir. Eg trúi ekki á þetta tal. Gott }eik'hú'sverk og gott bókmennta- verk haidast oftast í hendur. Og hlutverk góðs bókmenntaverks í varðveiziu tungunnar er marg falt meira en þess „visinda- lega". Tilbreyting er góð, en engin ástæða er til að gera und- antekningar að ófrávíkjanleg- um reglum. Mikilvæg atriði á borð við þetta hef ég ekki séð leiklistargagnrýnendur taka til meðferðar, og vseri þó ærin ástæða tiL Loks má nefna skólana. Þar skipa bókmenntirnar ekki þann sess, sem lítilli þjó'3 eins og okkur er nauðsyn á. En ef skól- arnir, — þ. e. ríkisvaldið, sem hefur gert kröfu til allrar upp- fræðslu æskuiýðsins og sagt við fólkið: Þið þurfið ekki að sjá um uppeidi eða menntun baraa ykkar, við gerum það — og oítast með þeim afleiðingum að foreldrarnir leggja árar í bát, sljóvgast, hugsa með sjálfum sér: ríkið annast þetta hvort eð er — ef skólarnir bregðast hlut- verki sínu, þurfum við ekki að hafa áhyggjur, hvorki af menn- ingu okkar né tungu. Það hverf ur allt í græ-num sjó velferðar- ríkisins. Það er hægt að efla rau'nvisindi, smíða skip og stór- ar verksmiðjur, byggja glæsi- lega súlnahöll ofan á undirstöð- ur torfkofamenningarinnar, en ef þessi sama undirstaða er veik og vanrækt, hrynur yfirbygg- ingin eins og spilaborg. Við eig- um auðvitað að tileinka okkur eftir getu spútnikmenningu nú- tímans, en hún getur aldrei komið í staðinn fyrir tungu Egils og Snorra. Við eigum að leggja áherzlu á margvislegar, nútímalegar rannsóknir, en ekki á kostnað neins af því sem heyrir til gömlum arfi Og þjóð- legri eða norræoni menningu, hvort sem menn heldur vilja. Og þá er komið að kjarna málsins? Hvers vegna varð- veittist norræn tunga á ísland, en ekki í Noregi? Eg minntist á Noreg og bókmenntirnar á því tímabili, sem úr þvi var skorið a& Norðmenn glötuðu norrænni tungu sinni, en við héldum henni. Fuiiyrt hefur verið að við höfum haidið henni aðeins vegna einangrunar. Ég segi: nei. Á sama tíma og iærðir menn í útlöndum rituðu bækur á lat- ínu, sátu íslenzkir menn, lærð- ir og leikir, og skrásettu bækur á eigin tungu. Astæðan er kannskj einn af leyndardómum íslenzkrar menningar. Og lík- lega eru þser margar. Ein gœti verið sú, að íslenzka frum- kirkjan var ekki andlegrar stéttar kirkja, ef svo mætti segja, beldur bændakirkja. — Prestar og höfðingjar voru af sömu rót runnir, milii klerka- stéttar og bændastéttar mynd- aðist ekki djúp fyrr en siðar. Islenzka klerkastéttin er raunar vaxin úr bændastéttinni og hún heldur tryggð við uppruna sinn, erfðir og menningu. Mál hennar er norræn tunga, en ekki alls- herjar mál kirkjumnar, iatina. Vart er hægt að benda á hlið- stæður þessarar þróunar annars staðar í Evrópu á þessum tíma, og er ekki út í hött að álykta, að her sé eitt svarið við fyrr- nefndri spurningu. Bent hefur verið á, að klerka- stéttin íslenzka, sem á ekki minnstan hlut að sköpun bók- menntanna, hafi haldið trúnað við tunguna vegna þess að hún hafi að miklu leyti verið heima- alin og ekki menntuð upp á latínu. Andi manna eins og Sæmundar fróða, sem var lat- ínulærður í París, og ritaði glat- aða bók á því máli að sagt er, sveif ekki yfir vötnunum eða var að minnsta kosti kæfður í íæðingu. Það skyldi þó aidrei hafa verið að menntunarleysið, eða öllu heldur heimsmennkig- arleysið, hafi orðið bezti banda- maður íslenzkrar tungu á þessu viðkvæmasta skeiði menningar okkar. Þá hefði formæiendum einangrunarkenningarinnar á- skotnazt óvæntur bandamaður! Vafalaust koma ýmsar aðrar ástæður til greina, og skal ég ekki fjölyrða um þær, enda mun víst ýmsum þykja nóg komið. Einní skýringu vil ég þó bæta við og er hana að finna í samtali, sem ég skrifaði við Magnús Má Lárusson prófessor (sjá Hugleiðingar og viðtöl, 18—19 bls.): „Menning þrett- ándu aldar er ekki sérstaklega norræ-n, heldur evrópsk. Við förum. að d-æmi Engilsaxa og notum móðurmálið, en ekki latínu. Raunar veit ég enga ein- hlíta skýringu á því, hvers vegna Islendingar rita á móð- urmáli sínu fremur en latmu sem var menningarmál þess tíma. En mér hefur dottið í hug að máldagarnir hafi haft þó nokkur áhrií í þá átt. Þeir voru eignaskrá kirkna og klaustra. Upphaflega merkir orðið samn- ingur, þ.e. samningur milli bóndans, sem byggir kirkjuna.' og kirkjunnar sem stofnunar, Þessir máldagar voru með >vi íyrsta, sem ritað var hér á- landi. Astæðan til þess að þeir eru skrifaðir á íslenzku' er lík- lega s-ú, að hinn skrifaði mál- dagi hafði upphaflega ekkert sönnunargildi heldur binn lesni texti, en máldagann átti sam- kvseml iögum að lesa yfir söín- uðinum einu sinni á ári, i kirkjudaginn eða vigsludegi kirkjunnar. Þá dugði ekki að kyrja latinu yfir sauðsvörtusn almúganum, sem ekkert skildi'V Og ennfremur segir Magnús- Már: „A fyrstu árum ritaös- máls á íslandi þurfti að lesa lögin í heild til áð tryggja á- framhaldandi gildi þeirra, og átti almenningur að hafa höíid í bagga með lagasetningunni. Þá dugði ekki að skrifa þau á latínu. Þetta er sá jarðveguT sem mótar venjuna og hefur. mjög líklega bjargað því að vi& tölum íslenzku í dag". Þannig má sjá, að það ér rit- imálið, sem slær skjaldborg um tungu okkar og ræður úrslitum um varðveizlu hennar. Elf andi Sæmundar fróða og lærdóíins- listar hans hefði ráðið ríkjum. á ísiandi á þessum viðkvæmu tímamótum, er með öllu óvíst hverja stefnu tunga okkar og menning hefðu tekið. Þannig má með fuilum rétti segja að íslenzk menning sé bæaidamenn ing með margvislegu — og þá • ekki sízt kirkjulegu — erlendu ívafi. En undirstaða hennar er lögð. þegar ísland er í nánum og sterkum tengslum við evr- ópska menningarstrauma; hún er ekki eingetin og á ekki varð- veizlu sína að þakka glóru- lausri einangrun, eins og sumir virðast haJda. Kveikja hennar er evrópsk hámenning, reist á kirkjulegum grunni, en kveik- urinn sjáifur er heimaunninn. Ljósinu — þessu einasta ljósi sem lýsir í aldalöngu myrkri viðsjállar sögu okkar —¦ var skýlt af höndum sem alltaí héldu trúnað við logann sem forfeðurnir tendruðu. En kannski verður það ávallt einn af leyndardómum sögunnar, hvers vegna Islendingar áttu gæfusamari forfeður en flestar þjóðir aðrar. LANOj* FJÖLHÆFASTA <ROVER farartækið ú landi Því svara hinir fjölmörgu Land Rover eigendur! Hvets vegna er Land Rover 0 mest selda landhúnabarbifreiðin ¦ Land-Rover er afgreiddur með eftirtöldum búnaði: Aluminium hús, með hliðargluggum — Miðstöð og rúðublásari — Afturhurð með varahjólafestingu — Aftursæti — Tvær rúðuþurrkur — Stefnuljós — Læsing á hurðum — Innispegill — tjtispegill — Sólskermar — Gúmmí á petulum — Dráttar- krókur — Dráttaraugu að framan — Km- hraðamælir með vegmæli __ Smurþrýsti- mælir — Vatnshitamælir — 650x16 hjólbarðar — H. D. afturfjaðrir og sverari höggdeyfar aftan og framan. — Eftirlit einu sinni eftir 2500 kílómetra. Benzínvél ca. kr. 144.000,00. — Dieselvél kr. 162.400,00. Ef þér ætlið að kaupa landbúnaðarbifreið, þá ættuð þér að ^L— spyrja Land-Rover eigendur um reynslu þeirra. Spyrjið einnig eigendur hliðstæðra bifreiða og gerið samanburð. LAHD" -ROVER Benxín eÖa diesel Leitið nánari upplýsinga um fjölhæfasta tarartækib á landi Simi 21240 HEIlDVfRZLINII HEKLA hf Laugavcgi 170-172

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.