Morgunblaðið - 10.06.1965, Blaðsíða 17

Morgunblaðið - 10.06.1965, Blaðsíða 17
Fimmtudagur 10. júní 1965 MORGUNBLAÐIÐ 17 Doktorsritgerð um íslenzku fornsögurnar Ritdómur Peter Hallbergs um dokt- orsritgerð Lars Lönnroths HINN 22. maí sl. varði Lars Lönnroth doktorsritgerð um norrænar bókmenntir við Stokk hólmsháskóla. Var ritgerðin Ibirt í fjórum aðskildum þátt- um: „Studier i Olaf Tryggva- sons saga" (Samlaren 1963), „Kroppen som sjalens spegel — ett motiv i de islandske sag- orna" (Lychnos 1963—64), „Det litterara portrattet i lat- insk historiografi och is- lándsk sagaskrivning — en komparativ studie" (Acta Philologica Scandinavica árg. 27, hefti 1—2) og „Tesen om de tvá kulturerna. Kritiska studi- ' er í den islandske sagaskrivn- ingens sociale förutsettningar" (Scripta Islandica, Islandska sallskabets arsbok 15., 1964). ! Tuttugu blaðsíðna úrdráttur á ensku hefur, ásamt ritaskrá, verið gefinn út sérstaklega und ir heitinu „European Sources of Icelandic Saga-Writing. An essay based on previous studi- es" (1965). I Með nafni þessa úrdráttar hefur höfundurinn viljað gefa fyrrgreindum fjórum þáttum doktorsritgerðar sinnar sam- eiginlegt heiti. Lönnroth heldur því fram, að uppruna íslenzkr- ar sagnaritunar beri yfirleitt að leita í miðaldabókmenntum Evrópu, ekki sízt í latneskum foókmenntum og hafi vísinda- menn vanrækt að rannsaka sambandið þar í milli. Hann styður þessa meginkennihgu sína með fjölda kennisetninga um þessar bókmenntir sem slík ar og jafnframt um ytri skil- yrði og þann efnalega grund- völl, sem þær eru reistar á. ! Rétt er að taka fram þegar í stað, að höfundurinn ofmet- ur á mjög villandi hátt nýnæmi meginkenningar sinnar Allan þann tíma, sem íslenzkar sagnabókmenntir hafa verið rannsakaðar- og það hefur ver ið gert í nokkur hundruð ár — hefur athygli manna meira eða minna beinzt að hugsanlegu sambandi við samevrópskar bókmenntir og menningu. Margir vísindamenn hafa á liðnum árum lagt fram athug- anir sínar þar að lútandi og sumir þeirra hafa reynt að setja fram heildarkenningar. Menn geta að sjálfsðgðu sett fram hvaða kenningar, sem þeim sýnist. En þær hljóta að teljast aðeins líklegar eða ólík- legar — þær hafa ekkert vísinda legt gildi og eru getgátur einar eða dægradvöL þar til þær hafa verið sannaðar, leiddar að þeim líkur eða a.m.k. styrkt »r gildum rökum. Það er ekki hægt að sannreyna tilgátu með málsskrúði um tilgátuna sjálfa sem einskonar „Ding an sich", heldur verður að reyna tilgát- una með því að kanna þann grundvöll, sem hún hefur verið reist á. 1 ritgerð Lars Lönn- roths eru kenhingarnar tíðum byggðar á fáeinum dsemum1 pg standa og falla með þeim. Séu þessi dæmi rangtúlkuð eða þeim hagrætt, hefur kenningin' ekkert vísindalegt gildi. Frumskilyrði allra alvar- legra rannsókna á ákveðnum bókmenntum er að sjálfsögðu, að hafa nokkurn veginn vald á því máli, sem þær eru skrifað- ar á. >að veldur því nokkrum vonbrigðum, þ'egar í Ijós kem- ur, að Lars Lönnroth' uppfyll- ir ekki einu sinni hógværustu kröfur ,í þ'eim efnum. Það kem ur fyrir að hann „færir til betri vegar" („nórrhálisérar"); té'xtá útgefanda vegna al varlegs mis- , skilningg á setningarfræðilegu samhengi. Hvað eftir annað kemur í ljós, að hann þekkir ekki þýðingu algengra ís- lenzkra orða í þeim textum, sem hann sjálfur vísar í og styður mál sitt með. Fyrir kem ur, að hann byggir röksemda- færslu sína einmitt á slíkum misskilningi — eins og til dæm is, þegar hann á einum stað þýðir nafnorðið „steinn" sem „sten" í staðinn fyrir „klost- er' (klaustur) en sú merking orðsins er engan veginn óal- geng í þeim textum, sem hann fjallar um. Furðulegast er þó, að þrátt fyrir þessa lélegu kunn áttu virðist hann einna helzt fjalla um efni sitt sem málvís- indamaður. í þættinum „Det litterára portráttet í latinsk historíografi och islándsk saga- skrivning" er eitt helzta atriðið kafli úr Trójumannasögu — sem er íslenzk þýðing á lat- nesku miðaldaritverki um Tróju — stríðið. Er þar um að ræða nokkrar lýsingar á hetjun um frá Troju; Lönnroth lítur svo á, að þær hafi haft áhrif á svipaðar mannlýsingar í íslend ingasögunum. í sérstökum kafla telur hann sig komast að raun um, hvernig íslenzki frum textinn hafi verið og leggur til grundvallar tvö varveitt hand rit, sem ekki eru með öllu sam- hljóða. Síðan velur hann á milli með því að styðjast við lat- neska textann. En í þessum stutta kapítula, sem tekur að- eins yfir eina eða tvær blað- síður, kemur hvað eftir annað áberandi í ljós, að Lönnroth hefur ekki skilið þau algengu íslenzku lýsirvgarorð, sem um var að velja — og þar af leið- andi valið ranglega. Hér er sem sagt um að ræða óvenju alvarlega galla hjá vís- indamanni, sem fjallar um nor- rænar bókmenntir. Og hinar mörgu, röngu eða hagræddu tilvitnanir í ýmsar heimildir eru einnig prófsteinn á vísinda manninn. Til þess að bera brigður, ef unnt er, á heimildirnar um að Sturla Þórðarson (1214-84) — bróðursonur Snorra Sturluson- ar — hafi verið höfundur tveggja ritverka, sem við hann eru kennd, „íslendinga sögu" og „Hákonar sögu Hákonarson- ar", grípur Lönnroth til alvar- legar misnotkunar heimilda. í fyrra tilfellinu lýkur hann stuttri tilvitnun úr hinum svo- kallaða „Sturlungaprolog", ein mitt rétt áður en fram kemur ótvírætt frá manni, sem þekkti Sturlu persónulega, að hann hafi verið höfundur íslendinga sögu. í síðara tilvikinu afgreið- ir hann frásögnina um, að Sturla hafi skrifað sögu Hákon ar kpnungs Hákpnarsonar, að tilmælum Magnúsar sonar hans með þeirri skýringu, að heimild in um þetta hafi yfir sér „þjóð sagnakennt og mjög tortryggi- legt yfirbragð" Varðandi þessa staðhæfingu er vísað til ís-. lenzka fræðimannsins, Jóris Jó- hannessonar, en sjálfur hefur Lars Lönnroth ekkert fram að færa henni til stuðnings. Én sé betur að gætt, hvað Jón Jó- hannesson hafði um þetta að segja, kemur í ijós að orðalag hans um fyrrgreinda heimild er á þessa leið: „mjög nákvæm og skrifuð af mikilli þekkingu á efninu", „áreiðanleg og trú- verðug". : f ¦ þættinum „Kroppen som sjalens spegel" (Líkaminn sem spegill sálarinnar) er þeirri kénriingu haldið fram, að lýs- íng ' bg 'tú'fkurt vtésra eigi'nleiká í útliti manna í íslenzkri sagna- ritun hafi qrðið fyrir áhrifitm af svipfræðilegum bókmennt- um miðalda. 1 einu af dæmun- um, sem tiltekin eru er talað um hvöss eða skörp augu — algengt einkenni á hetjum þeg- ar í Eddukvæðum. Lars Lönn- roth segir, að í svipfræðinni séu slík augu „einkennandi fyrir hetjur" og \ísar jafnframt til tiltekinnar blaðsíðu í íslenzkri þýðingu á svipfræðilegu riti. Við flettum þessu upp og les- Feter Hallberg um: „Skörp augu og fránar sjónir lýsa . . . sannsöglum manni, sem er knár og varkár í athöfnum". Hvað í þessu er svo einkennandi fyrir hetjur? Les- andinn er hér einfaldlega blekktur — eða þá að við höf- um hér enn eitt dæmið um, að Lönnroth skilur ekki það, sem stendur í þeim textum, sem hann styður mál sitt með. Þessi fáu dæmi, sem auðvelt væri að bæta við, varða í öllum atriðum grundvöll hinna ýmsu kennisetninga doktorsritgerðar innar. Slík mistök geta stöku sinnum komið fyrir jafnvel hina vandvirkustu höfunda. En hjá Lars Lönnroth koma þau fyrir oftar en svo, að við verði unað í ritverki, sem ætlað er að vera vísindaverk. Og kenningarnar sem slíkar? f „kroppen som sjalens spegel" er sem sagt um að ræða að setja mannlýsingar íslendinga- sagnanna í samband við svip- fræðina- þá list eða hálflist, að lesa hinn innri mann úr líkams vexti og útliti — svo og að setja þær í samband við hina gömlu skapgerðar og líkams- vessakenningu, skiptinguna í sangvinska menn, flegmatíska, melankolska og kóleríska eftir hlutfáfcslegu magni hinna ýmsu vessa í blóðinu. Fullyrðingar höfundarins um hinar „ljósu hetjur", — eins og Gunnar á Hlíðarenda — sem dæmi um hina sígildu sangvinsku mann- gerð — og um hinar „dökku hetjur', — eins og Egil Skallá- Grímsson, —. sem dæmigerða kólerikera, eins og þeim er lýst í kennslubókum svipfræðinnar, eru hugdettur, sem að sjálfsögðu borgár sig ekki að ræða hér. Lars Lönnroth lætur sig ekki einu sinni muna um að gefa í skyn, að hinn skyndilegi grát- ur Guðrúnar, þar sem hún syrg ir yfir líki Sigurðar maka síns — í Eddukvæðinu Guðrúnar kviðu 1 — gæti verið þar til kominn fyrir áhrif frá hreins- unarhugmynd líkamsvessa- kenriihgarinnai-; „énda þott talið sé, að Guðrúnarkviða sé 'ort áður en iatneskar bókmennt ir báijust til Norðurlanda" (s. i51). Væri ekki hugsánlegt, að forféSiir vorir' hefðu sjálfir, án aðstoðar fornaldar- og miðalda höfunda, öðlast þann sálfræði- lega skilning, að sorgin getur fengið útrás og fróun í tárum? Eða að íslenzkir rithöfundar hafi sjálfir getað veitt því eftir tekt að menn væru ljósir'eða dökkir yfirlitum og að þeir væru mismunandi að eiginleik um og skapgerð? Til þess að unnt sé að taka nokkuð mark á slíkum saman- burði verða að sjálfsögðu að vera fyrir hendi glögg dæmi um sérstaka samhljóðan. Þegar frá eru skildar nokkrar furðu- legar rangtúlkanir og getgátur — m.a. um tvær persónur í Bandamannasögu og Njálssögu — hefur Lönnroth eiginlega aðeins eitt dæmi fram að færa, hin kunnu og margumræddu lífeðlisfræðilegu innskot í Fóst bræðrasögu. En einmitt vegna þess að þau eru innskot, er hæigt að vera án þeirra, án þess að innihald sögunnar og túlkun bíði tjón af. Þessvegna væri í þessu sambandi hægt að láta innskotin lönd og leið, ein kum vegna þess, að engar hlið- stæður þeirra finnast í öðrum sögum, — þau gefa ekki til kynna mannskilning sagnanna heldur eingöngu hugðarefni ein staks rithöfundar eða skrifara. Þátturinn „Det litterára portráttet" líður, sem fyrr seg- ir, fyrir skort höfundarins á málvísindalegu innsæi. En jafn vel þótt augunum sé lokað fyr- , ir þessu, sem menn þó haf a vissulega ekki rétt til, uppfyllir framsetning hans ekki hinar lægstu kröfur sem gerðar eru til vísindalegra aðferða og ná- kvæmni. Til þess að koma að erlendum miðaldalatneskum á- hrifum á hinar kunnu mannlýs ingar íslenzku sagnanna, verð- ur Lönnroth að gera eins lítið og honum er unnt úr hinni nor rænu hefð á þessu sviði. „Hvorki í Eddukvæðunum né eldri skáldakvæðum eru nein- ar mannlýsingar, sem svipar til mannlýsinga sagnanna" (bls. 70). Þetta er samanburð- ur^ sem ber vitni litlum skiln- ingi á eðli hinna ýmsu bók- menntagreina. íslendingasögurn ar eru raunsæ frásagnarlist — hinn norræni kveðskapur er venjulega mjög hefðbundinn og gefur lítið svigrúm til lýsinga, Hvernig skyldi þessu vera var- ið með okkar eigin kveðskap í samanburði við raunsæjan ó- bundinn skáldskap? Hvernig er um mannlýsingarnar í Frið- þíófs sögu annars vegar og ,,Röda rummet" hinsvegar? En þrátt fyrir allt eru í raun og veru mörg dæmi um auðug- ar mannlýsingar bæði í Eddu- kvæðum ag skáldakvæðunum. Þegar Lönnroth ræðir um hin- ar skáldlegu sjálfslýsingar Egils Skallagrímssonar (þ.e. frá því um 900) viðurkennir hann, að þær hafi verið notaðár til þess að lýsa aðalpersónu Egilssögu (s. 98-99). Höfunda sagnanna þarf vissulega ekki að hafá skort fyrirmyndir. í doktorsritgerðinni vantar með öllu mjög. mikilvæga visbend- ingu um ,gamla notkun sérkennj, legra íslenzkra mannlýsinga, það er að segja, þar sem lýst var.'éftir afbrotamönniim. Slík- ar lýsingar eru kunnar úr bók- um Alþingis frá seinni öldum, en einnig er til um þetta eitt dæmi úr fornsögunum. Er það um misyndismanninn Óspak í Bandamannasögu. Eftir honum er lýst á Alþingi með þessum ummælum: „hann er mikill vexti og karlmannligr. Hann hefir brúnt hár ok stór bein í andliti, svartar brýnn, miklar hendr, digra leggi, . ok allr hans; vöxtr er afburða mikilL qk er maðr inn glæpamann-, ligsti". Nær venjulegri sagnairiánn- lýsingu v'erður vart komizt. Og það verður að teljast víst að frá elztu tímum hafi menn haft margháttaða þörf fyrir slíkar raunsæjar lýsingar á meðbræðr um sínum. Það er fráleitt hugmynd, að menn hafi þurft að kynnast og rannsaka latneska sagnritun til þess. að finna orð og form fyrir slíkt. Annað mál er, að forn- sögurnar hafa á þróunarbraut sinni orðið fyrir margvíslegum áhrifum frá erlendu óbundnu máli, ef til vill einnig í mann- lýsingum, eins og ýmsum öðr- um atriðum. Koma manni þá fyrst og fremst í hug bók- menntagreinar eins og konunga sögur og biskupasögur, sem í raun og veru áttu sér meira og minna greinilegar hliðstæður i bókmenntum meginlands Evrópu — algerlega andstætt því, sem var um íslendingasög urnar, sem ekki eiga neinn sinn líka. En samkvæmt kenningum Lars Lönnroths á þetta við um sjálft upphaf þessara bók- mennta, hinar upphaflegu fyrir myndir að mannlýsingum sagn anna. Einkennandi fyrir þátt Lönn roths um mannlýsingarnar eru sveiflurnar milli hinna einstöku greina sagnaritunar: trúarlegar og veraldlegar þýðingar, kon- ungasögur, biskupasögur og ís- lendingasögur. En í raun og veru eru þessar sveiflur eins og rauður þráður og nauðsynleg -'--- «!i bess að Lars Lönnroth fái unnið að „kenningum" sín- um. „Sagnaritunina" verður hann að gera að þokukenndri heild, þar sem hvergi verða lengur greind nein mörk. Þessi tilhneiging kemur bein línis í ljós í kafla, sem fjallar um „greinahugtökin" (Genre- begreppen) í þættinum „Tesen om de tvá kulturerna." Þar eru færð rök gegn hinni venjulegu flokkaskiptingu sagnabókmennt anna, eins og til dæmis Sigurð ur Nordal setur hana fram í Nordisk Kultur VIII: B (1953). Lönnroth bendir á, að á miðöld um hafi íslendingar ekki notað sömu greinahugtök og nöfn yf- ir hinar ólíku tegundir sagna- bókmenntanna og nútíma fræði menn. En þar sem þessi staðreynd, sem í sjálfu sér er augljós, hefur aldrei verið umdeild, er öll deilan, sem fram kemur í umræddum kafla ekkert ann- að en barátta við sína eigin spegilmynd. Sú skipting á sagnabókmenntunum, sem við nú notum er í raun og veru alls ekki til þess ætluð að koma í staðinn fyrir uppruna- legri og raunsannarri skipt- ingu. Henni er aðeins ætlað að auðvelda nútíma fræðimönn- um og lesendum að átta sig og öðlast yfirsýn, bæta úr skort- inum á aðgreiningu í hinni fornu hefS.. Það er nú venju- lega svo, að bókmenntirnar koma fyrst — kerfun þeirra síðar. Röksemdafærsla höfundarins einkennist hér, sem víða aan- ars staðar af óvenju barnal'eg- um lýsingum. Um orðasamband ið að „segja fyrir" sem getur þýtt að „lésa fyrir", „semja" „setja saman" (með aðstoð skrifara) segir Lönnroth að það, sé eins hægt að nota um sagnaritun eins og um skáld- sagnakennda sagnaritun éða réttar sagt: Það er enn eitt argumentum e sileutio (þegj- andi. röksemd) fyrir þeirri,kenn ingu, að til forna hafi menn eng an greinarmun gert í þessuin efn um (s. 18). Maíinj er spúrn, hvaða ástæða væri til að hafa ólík-. orð um einu og sömu , tæknijegu athöfnina ef svq má ; segja. Þess er þo varla að yærita, að orð um þessá at- höfn eigi að tákna skil í inni- ' 'haUIi: þess, sem síkrifað, er? í sænsku er talað um að »seraja" ritgerð, álitsgerð, Framhald á bis. 14

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.