Morgunblaðið - 12.05.1967, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 12.05.1967, Blaðsíða 12
12 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 12. MAÍ 1967. Dr. Jón Dúason MÉR sem þessacr línur rita barst díyrir nokkrum dögum fregnin nm lát vinair míns, dr. Jóns Dúa- sonar. Eigi gat þekn sem kunn- ogir voru Jóni komið á óvart að frétta um endadægur hans. Þessi brausti og sterkbyggði maður hafði um allllangt skeið átt við aerna vanheilsu að stríða og á þessu tímabili dvalið langdvöl- um á sjúkrahúsi, lengst á Vífils- Ittöðum. Engum getur dulizt er fylgzt hefir nokkuð með lífsstarfi dr. Jóns Dúasonar að með honum er borfinn af sjónarsviðinu víð- •ýnn og skaxpskygn hugsjóna- Diaður, sem gæddur var með yf- írburðum þeim áhuga og andans orku, sem hvarvetna ryður sér ¦ér braut þar sem henni er beint að og skilur eftir afrek sem lögð *ru í lófa samtíðarinnax. Við Jóni Dúasyni blöstu að loknu hagfræðinámi, á viðreisn- ar og framfaraöld, ótal mögu- leikar til fjár og frama óg neytti hann þess um nokkurt skeið og varð að vonum vel ágengt. Með örku hans, ásfcundun og athafna- þrá vacrð honum hvert starf létt- "* ur leikur. En hverjum manni sem gæddur ex hugsjónum og hetjulund er þannig varið að sá ttrengurinn sem sterkastux er í hugsfcoti hans gerir út um það að hvaða lífsstarfi skuli orkunni varanlega beint. Og hér gekk Jón Dúason sem endranær heill ©g óskiptur til verks. Fræði- mennskan varð fyrir valinu. ís- lendingum hefir á öllum öldum 1 sögu lands vors verið í blóð borin sagnritun um land sitt og þjóð og nágranna sína í austri og vestri. Hefir þessi sagnritun varpað miklum og varanlegum bjarma á þjóð vora, og hefk sá hróður flogið á vængjum vind- anna um víða vegu. Eftk að dr. Jón Dúason hafði tekið þá ákvörðun að helga sig fræðimennskunni, hvarflaði hug- ur hans í vesturátt að landnámi íslendinga á Grænlandi og að lífi ©g lífsháttum landa vorra þair. Um þetta efni hefir dr. Jón Dúa- son skrifað stórmerk rit, Réttar- « ítöðu Grænlands og Landkönnun og landnám í Vesturheimi. Segja má að dr. Jón Dúason hafi gert það að Mfsstarfi sínu að kanna bessi má'l til hlýtax. Leiddi þessi rannsókn til þess «ð dr. Jón hafði fyrir því óbif- anlega sannfæringu að réttur vor til Grænlands hefði aldrei sofnað. Eru rök hans fyrk þessu mjög rík og sannfærandi. Hafa rit þessi hlotið opinbera viður- kenningu hér á landi og í Noregi. Alþingi hefk um alllangt árabil veitt fé til útgáfu rita þessarra. Auk hins sögulega réttar voirs t£l landsins þá sá Jón Dúason af fkarpskyggni sinni að Grænlend ingar mundu þegar þek risu upp «f stígi villtrar veiðiemnnsku er lætur hverjum degi nægja sína *¦ Jjjáningu og færu, að hætti sið- menntaðra þjóða, að hugsa fyr- ir morgundegkuim, þá mundu þeir aftur leita uppruna síns. iÞetta hefir komið á daginn. Grænlendinguan skilar nú vel éfram á brautum manndóms og menningar. Upp er að rísa í land inu hagnýting jarðargróðans og viðleitni sýnd til þess að hlúa að honum. Fjárrækt Grænlendinga íærist í aukana. Féð var sótt til íslands og öll fræðsla þekra í íjárrækt er hingað sótt. Græn- lenzkk bændur gera nú út leið- angra til íslands og það færist með hverju árinu sem líður í vöxt að bændur þar í landi sendi ayni sína til námsdvalar á ís- landi, í annað hús er ekki að vénda í þessum efnum, enda kemst ekkert land, að því er •taðhætti snertk, nær Grænlandi en fsland. Þarna mætast Grænlendingar og íslendin.gar aftur. Landnám vort á Grænlandi birtist hér, fyrir sjónum vorum, í nýrri mynd. Við sfcrendur Grænlands eru euðug fiskimið eigi síður en við • Btrendur íslands. Hagsmunír landanna gætu því legið mjög vel saman, að því er tekur til hagnýtingar og gæzlu þessarra verðmæta, þeirrair auðlegðar sem í hafinu býr. Eins og fslendingax hafa tek- ið að sér að veita Grænlend- ingum fræðslu í nútíma fjár- rækt og að styðja þá og styrkja með ráði og dáð til velfarnaðar í þessum nýja atvinnurekstiri þekra, eins væri það án alls efa hagkvæmt fyrk grænlenzka sjó- menn að kynnast sjósókn íslend- inga og veiðiaðferðum þeirra og þó einkum og sér í lagi gæzlu landhelginnar og fræðslu um gildi hennar til verndar fiskstofn unum. Grænlendingar fara áreið anlega mikils á mis með því að njóta ekki samstarfs við fslend- inga um fiskveiðar, því á því sviði væru þeim ekki síður í té látin þjónusta en í fjárræktinni. Skoðun dr. Jóns Dúasonar um samruna landanna stjórnarfars- lega og atvinnurekstrarlega var vissulega á réttum rökum reist. Endurnýjun foxnra kynna og skyldleika mundi án alls efa leggja báðum þjóðunum blessun í skaut. Verk dr. Jóns Dúasonar standa í þjóðlífi voru sem óbrotgjarn minnisvarði á leiði þessa þjóð- holla hugsjónamanns og til þeirra er tegt að grípa á gæfu- stund. Pétur Ottesen. f. 30.7. 1888 - d. 5.5. 1967. Nú er hann dáinn þessi ósér- hlífni, óþreytandi og herskái fræðameistari, er jafnan var í 'stöðugri leit, innanlands og utan, að nýjum fróðleik og sönnunar- gögnum um siglingaafrek for- feðra vorra, landafundi og land- nám, og sem með einurð og rök- festu barðist eins og ljón fyrix Viðurkenningu á réttindum þjóð- ar sinnar á erlendum vettvangi. Það er með ódæmum hvað mikið liggux eftix hann í pxent- uðu og xituðu máli, um þessi efni, þegax athugað er, hvað víða og nákvæmlega hann leit- aði fanga. Viðuxkennd ex sú nákvæmni sem hann tamdi sér með því að birta jafnan orð- xétta texta þá er hann sótti í heimildir, þannig að hver og einn gæti dregið þar af sínar eigin alyktanir. Sjálfur hafði Jón á- kveðnar skoðanir í hverju máli, sem hann var ódeigur að leiða xök að, ef. svo bar undir, sem ekki vax ósjaldan, eins bjaxtsýnn og stóxhuga, sem hann var. Hafði hann þá jafnan mörg spjót á lofti fyrk hvert eitt sem að hon- um var beint. Frægastur varð hann fyrir það, er hann 1928 varði doktors rit- gerð „Um réttarstöðu Grænlands •á miSöldum" við háskólann í Oslo gegn færustu þjóðréttar- fræðingum Norðmanna og Dana sem ákveðnk voru í því að sleppa honum ekki léttilega í gegn. En Jón Dúason hafði á Teiðum höndum rökrétt svör við öllum mótbárum og vax sæmdur doktorsnafnbót í þjóðréttarfræð- um, þótt hann hefði ekki laga- nám stundað. Hann var Cand- polit frá Kaupmannahafnarhá- skóla, en að því námi loknu hafði hann sérstaklega kynnt séx hag- fræði og bankamálefni. Dr. Jón Dúason ex Skagfkð- Ingur að ætt og uppxuna og stundaði bæði sjósókn og land- búnaðarstörf í uppvextinum eins og margk aðrk hans sveitungar og jafnaldxax. Hann ólst upp í föðuxgarði og vaxð snemma ham- hleypa til allxa verka, námfús og framgjarn og mjög um fram aðra unga menn sakir vænleiks og þroska og var hann því snemma settur til mennta. Foreldrar hans voru Dúi Krist- inn Grímsson bóndi að Langhús- um í Fljótum og síðar að Kraka- Völlum og kona hans Eugenia Jónsdóttir Norðmarm. Voru for- feður hans margk kunnir mann- •úðar- og manndómsmenn. Þá var hann í ætt við ýmsa andans jöfra eins og Jónas skáld Hallgrímsson og Einar skáld Benediktsson ennfremur ýmsa þekkta forystu menn um veraldleg og andleg mál núlifandi eða nýlátna. Jón á tvo bræður á lífi Karl útvegs- mann í Njarðvíkum og Sæmund kennara og eina systur Katxínu. Þó Jón Dúason hefði í upp- hafi lagt sérstaka stund á hag- fræði og viðskiptafræði, þá urðu það önnur viðfangsefni, sem urðu hans ævistarf. Sagnfræðina 'og þjóðréttarfræðina lagði hann ekki stund á fyrr en að öðru námi loknu. En þá var eins og opnaðist fyrir honum nýr heimur. Honum urðu siglingar landsmanna og landafundknir sérstaklega hug- stæðir, og þá alveg sérstaklega Xéttarstaða Grænlands og auð- æfi nærliggjandi fiskimiða, Sennilega er óhætt að fullyrða að enginn maður, hvorki fyxx né síðax, hafi betux kynnt séx þessi mál eða skrifað meira um þau, enda mun hvergi að finna á ein- um stað nákvæmari og meiri heimildir um þessi mál en í rit- um dr. Jóns Dúasonar. Þau tnunu verða eftirkomendunum óþrjótandi fræðauppspretta um þessi efni og óvíst að nokkrk geti þar bætt við eða aukið. Þangað hafa margir innlendk og erlendir fræðimenn sótt undk- stöður sinna fræða um þessi efni •og margk þeirra tekið upp kenn- ingar Jóns um byggðir foxn ís- lendkvga í Vestuiheimi, er hann telur að ennþá muni víða finna tnerki, einnig í gamallri blóð- blöndun við þarlands fólk. Nægir þar að benda á ný- komna fyrstu bók af allsherjar- sögu Kanada eða Norður-Amer- íku, sem ritstýrð var af prófessor Tryggva J. Oleson, en hann get- ur þess í formála, að hann hafi sótt margt til dr. Jóns og rita hans um landafundi of landnám íslendinga í Vesturheimi hafi orðið sér sérstakux hugðar heim- Ur enda hafi hann tekið að sér *að þýða allt þetta mikla verk dr. Jóns yfk á enska tungu. Dr. Jón Dúason lætur eftir teig óhemju mikið af ritverkum þrentuðum og óprentuðum. — Veigamestu rit hans, sem þegar hafa verið prentuð og snúið á erlend mál er Landkönnun og landnám fslendinga í Vestur- heimi og Réttarstaða Grænlands nýlendu íslands, en blaðsíðutal þekra skiptk þúsundum, auk margra annarra rita og fyrix- lestxa. Maigt er þó ennþá í handiiti, en hann mun hafa ánafnað Landsbókasafninu handiit sín. Dr. Jón naut mikilla vinsælda þjóðrækinna landa sinna fyrir íræðistörf sín og einarðlega bar- 'áttu, en hann átti líka harða Imótstöðumenn sem hlífðu honum lítið vegna skoðana hans. Segja !má, að hann hafi staðið í stöð- Ugu stríði um hugsjónamál sín Sérstaklega vegna kröfu sinnar um eignarrétt eða umráðarétt íslendinga yfir Grænlandi Hann varð fyrir miklum von- brigðum þegar Alþingi lét vera að mótmæla hjá Sameinuðu þjóðunum innlimun Dana á Grænlendingum þrátt fyrk ein- dregin mótmæli og ákveðnar óskir sjómannasamtakanna og íjölmenns Alþýðusambandsþings ¦sem þá stóð yfk 22. nóv. 1954. Það var líka mikið áfall fyrir hann skömmu síðar er hús það, sem hann bjó í brann til kaldra kola. Missti hann í þessum bruna allar eigur sínar þar á meðal mikið af bókum og nýjustu upp- lögum bóka sinna, en dýrmæt- Ustu handritunum tókst með naumindum að bjarga. Þetta hafði mikil áhrif á heilsu hans sem hrakaði stöðugt úr þessu. En hann átti líka sínar sigurstundk. Ein slík var þegar landafundir íslendinga í Vestur- heimi fengu þar opinbera viður- kenningu. Þá vax honum það tiaust, hvað maigir létu í Ijósi stuðning sinn við hann. Sérstaklega var hann mikils metinn af íslenzkri sjómanna- stétt, sem bæði var honum þakk- lát fyrk að halda svo vel á lofti afrekum hinna fornu siglinga- garpa og þá ekki síður fyik sktif hans um fiamtíðarmöguleika sjó- Sóknar og fiskveiða á Giæn- lenzkum miðum og undruðust menn skilning hans og framsýni í þeim málum, þegar þeii seint og síðar fundu hvað hann hafði haft létt fyiir sér. En í þeim efnum eru kenningar hans orðn- ar sönnuð vísindi. Málgögn sjómanna voíu hon- um ætíð opin og sjómannasam- tökin sendu oft Alþingi og ríkis- 'stjórn bænarskrár og áskoranir málefnum hans til stuðnings. Eftir brunann buðu sjómanna- 'samtökin honum hvíldarvist á Hrafnistu, sem þá var nýopnuð. Þangað voru líka bókaslitrurnar og handritin send, sem sköruð voru út úr eldinum, meðan rann- sókn fór fram á því hverju mætti fojarga. A Hrafnistu fann hann ekki hægilegt næði til rannsóknar- Starfa sinna og ritmennsku. Hann tflutti því burtu og nær Lands- bókasafninu þegar honum fannst heilsa sín leyfa. En hann náði 'aldrei aftur fullu starfsþreki. Þegar hann svo veiktist aftur, en hann leið mest af asma, fékfe hann dvalarvist að Vífilstöðum. Þar dvaldi hann síðustu árin og Var hann oftast rúmfastur en alltaf sískrifandL Það var honum og jafnan mik- ill styrkur, hvað margk mætir Tnenn veittu honum stuðning, sérstaklega á Aliþingi. Má þar nefna Jón Þorláksson fyrium íoisætisiáðherra og Benedikt Bveinsson Alþingisforseta en langmestan stuðning mun þó þingskörungurinn og bændahöfð- 'inginn Pétur Ottesen hafa veitt honum bæði utan Alþingis og innan. f hinu merka yfkliti, sem Pét- ur Ottesen birti í Morgunblað- inu 2. des. 1958 í tilefni af 40 lára afmæli fullveldisins, sagði hann meðal annars. ,,Hér hefux það skeð, sem einstakt er nú á siðari árum, að íslenzkur fræði- tnaður, dr. Jón Dúason, hefur ¦gert það að lífsstarfi sínu að ikanna þessi mál til hlítar og komist að þeirri niðurstöðu, að iréttur vor til Grænlands hefur ekki rofnað, og að vér eigum einir, en engir aðrir, réttarfars- lega séð tilkall til landsins". Hefur Pétur Ottesen einnig á taargan annan hátt sýnt stuðning sinn við málefni dr. Jóns Dúa- sonar og þá ekki sízt vegna fræðslu hans um fiskisvæði. Nú eru, því miður margir til moldar gegnir, er bezt þekktu til starfa Jóns Dúasonax, en hin rnestu fxæðkit hans munu veiða honum eilífui minnisvarði ásamt þeirri viðurkenningu merkra er- lendra vísindamanna, er hann hefur hlotið og hans hafa getið' í ritum sínum. Við, sem áttum því láni að fagna að kynnast hinum látna persónulega og fengum að njóta trúnaðar hans, munum ætíði rninnast hans með sérstöku þakk- læti og reyna að láta merki hans ekki niiður falla. Hann var þjóð sinni einlægur 'sonur, sem með verkum sín- Um hefur lagt grundvöll að traustri þekkingu á íslenzkri sögu og manndómslegum við- horfum, síálfum áskyldi hann sér ekkert, en þjóð sinni og ættjörði 'allt. Megi minning hans lífa. f \ Hourý Hálfdansson. JÓN Norðmann Dúason var fæddur að Langhúsum í Fljót- um ao. júlí 18S8. Foreldrar hans voru hjónin Eugenia Jónsdóttir Norðmann og Dúi Kristján Grímsson, bóndi þar og síðan á Krakavöllum . Jón ólst upp með foreldrum sínum. Ungur að aldri hóf hann a8 stunda jarðabætur með hest- verkfærum í samvinnu við Sæ- mund Sigfússon, og eftk leið- sögn hans. Jón varð fyrsti mað- ur í sinni sveit, ásamt Sæmundi, sem átti plóg og plóghesta og beitti plógi í jörð. 1907 hóf hann skólanám, og settist þá í 1. bekk Gagnfræða- skólans á Akureyri. 1 skóla reyndist hann mikill námsmað- ur og tók öll sín próf með 1. einkunn, eða ágætiseinkunn og stundum var hann dux í sínum bekk. Og í bókahillunni hans söfnuðust saman bækur er hann hlaut að verðlaunum fyrir náma afrek. Er hann var í Menntaskólan- um í Reykjavík vann hann á Blikastöðum á sumrin. Og þar átti hann síðan æfinlega athvarf allt til æviloka. Jón varð stúdent 1913 með 1. einkunn, cand. phil 1914 með ágætiseinkunn, cand. polit frá Hafnarháskóla 1919 með 1. eink- unn. 1928 var honum veitt doktors- nafnbót, Dr. juris, við Oslóarhá- skóla fyrk ritgreð um réttax- stöðu Gxænlands. Að loknu baáskólanámi viann Jón í nokkui ár í skiifstofu danska innanríkisiáðuneytisins. En síðan vai hann embættislaua aia ævi og gaf sig að ritstörf- um í æsku voru bindindismál hans mestu áhugamál. Og raun- ar voru áhugamál hans þá mörg og margþætt, Hann reit margar hugvekjur um bindindisstarf- semi og var bindindismaður alla ævi. Eitt af áhugamálum hans var endurheimt Grænlands. Og það mál tók smám saman hug hans allan. Öllum seinni árum ævi sinnar varði hann til rannsókna og ritstarfa um réttarstöðu Græn lands. Og í því stjaxfi naut bann alla tíð samstöðu og uppörvun- ax merkra manna. Það er orðið mikið sem Jón hefk skrifað. Og í gegnum það allt skín þrá og vilji til að efla veldi og velgengni íslands. Þegax frá eru skilin fyrstu Grænlandsgrekiar hans, eru rit hans lika mörkuð velvild tfl Grænlendinga. Hann heldur þvi fram að Grænlendingar séu is- lenzkk að upxuna í aðra ætt- ina, ef svo má að orði komast, að íslenzk byggð í Grænlandi hafi aldred eyðst, heldur aðein* blandast vestrænu fólki. Fólkið beggja vegna Græn- landshafs eru Islendingar. Græn land á ekki að vera kúguð hjá- leiga, heldur viðauki við Island, íslenzk nýlenda. Það er þetta ný lenduorð sem miargir misskilja. Þeim er efst í huga nýlendukúg- un stórþjóðanna. Til eru líka menn sem tala um sjálfsákvörðunarrétt Græn- lendinga. En að óbreyttum að- stæðum er það dautt mál i munnd fslendings. Meðan Græn- land er dönsk eign er varla að ræða um sjálfsákvörðunairrétt. Jón vax ókvæntur og barn- Jaus. Og á síðari árum ævi sinn ar var hann einrnana maður. Oli það mestu um hrjúf og við kvæm skapgerð svo og það, að hann var heilsuveili og þjáðist af erfiðum sjúkdómum. En alla tíð átti hann miarga einlæga vind, sem voru boðnir og búnir að hlúa að honum, ef hann vildi þiggja það. Sú sveit vax fjölmennari en svo, að ég kunni skil á henni. Marga væxi astæða til að nefna, þó ég nefni aðeins ein hjón, Elínboigu skáld konu og séxa Ingimar. Þau hlúðu mjög mikið að Jóni og hann vax sérstaklega samrýnd- ur þeim. \ \ Karl

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.