Morgunblaðið - 20.08.1967, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 20.08.1967, Blaðsíða 10
10 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 20. ÁGÚST Vísindamenn í sumarönnum Vísindamenn í sumarönnum Vísindamenn í sumarönnum Tjörneslögin tímaákvarða aðskiinað Asíu frá N-Ameríku Viðtal við dr. Þorleif Einarsson, jarðfrœðing, sem manna mest hefur unnið að ísaldarrannsóknum hér — ÞAÐ er einkum tvennt, sei'n veitir íslandi sérstöðu í jarðfræðirannsóknum um- fram flest önnur lönd. I fyrsta lagi er það eldvirkn- in og jarðmyndanir, sem til eru orðnar af hennar völd- um og í öðru lagi óvenjulega vel varðveitt setlög frá hlý- og jökulskeiðum ísaldarinn- ar, en þau eru samofin gos- myndunum- Sumarannir mín ar hafa hin síðari árin eink- um beinzt að jarðlögum mynduðum á hinum ýmsu skeiðum ísaldarinnar, svo fórust dr. Þorleifi Einars- syni orð í viðtali, er við átt- um við hann fyrir skömmu. Á Rannsókn.arstofnun iðnaðar- ins, sem áður hét I'ðnaðardeild, Afcvinnudeildar Háskólans, hef- ur sáðan 1946 verið unnið að al- naennum grundvallarrannsókn- uixi í jarðlfræði og hagnýturn j'arðtfræðirannsókmrm, ýmiist að eigin frumkvæði eða fyrir ýmsa aðila. AS hagnýtum r.annsóknum, sem unnið hefur verið af eigin frumkivæði, má geta rannsókna á magni kísileðju í Mývatni og garð að gresja og hér á landi. — Rannsóknir þessar snúiast m.ia. um það, hversu oft megin- jöklar hafi gengið yfir ísland á Tungubakkar og Hallbjarnastaðakambur á Tjörnesi. Horft til norðurs. Norðan aðgerðahús- anna rennur Hallbjarnastaðaá í sjó. í Tungubökkum skiptast á sjávarset og surtarbrandur. 1 skeljalögunum eru einkum skeljar, sem lifað hafa í hlýjum sjó í lok tertíer en í surtarbrand inum leifar kulvísra lauftrjáa og barrtrjáa. í lögunum við ána koma fyrstu „Kyrrahafs"- skeljar og þar með er ísöld gengln í garð. Nyrzt í bökkunum liggur blágrýtislag ofan á set- lögunum, en það er samkvæmt bergsegulmælingum um 3ja milljón ára gamalt. rannsóknarstarfsemi á þessu sviði hér á landi. Upp úr 1960 tlók ég að fást við rannsóknir á ísaldarminjum og hetf síðan unnið að þeim, þegar fcími og fjárimunir leyfðu. Rann- sóknir þessar mega að nokkru teljast alþj'áðlcgar, enda aðstæða til þeirra hér á landi einstök og niðurstöðurnar munu varða m hina almiennu jarðsögu ísaldar- ^; innar um víða veTÖld og geifa | tímatal, þar sem atburðariásin er mörkuð með ártölum en ekki einigöngu röðun jarðlaga eftir jg^ sennilsgu aldurshlutfalli. Um *^fe 'þessair rannsóknir hefur verið 'höfð samvinna við bandaríska ¦szM og brezka jarðínæðiniga, bæði »B hér heima og eins vaf ég sum- arlanigt í Alaska IQiSö við rann- sóknir á ísaldarminjum, þótt ekki sé þar um jafn auðugan ísöld, þ.e. hvensu oft landið var hulið jökli. Á ísöld sikiptu-st á helköld jökulgkeið og hlýskeið, þegar loftslag var sivipað og n.ú eða betra>. Dr. Helgi Pjiefcurss gierði fyrsfcur manna þá upp- göfcvun við rannsóknir í Bú- landsihötfðia á Snæíellsnesi að yfir ísland hefðu gengið a.m.k. tvö jökulskeið með hlý skeið á milli. Fram að þeim tíma var talið að ísöldin hafði vsrið einn Iherjans mikill fimlbulvetur án hlýindakafla og m&ginjökull hefði aðeins einu sinni gengið yfir landið. Fram á síðustu ár voru rann- sóknir á ísaldarlögum. ýmsum annmörkum háðar, en á síðustu árum hafa nýjar aðferðdr við ald ursákvarðanir jarðtfræðilega ungs gosbergs rutt sér til rúms. Má þar til nefna, að komið hef- Dr. Þorleifur Einrasson. ur í ljós, að segulsvið jarðar skiptir um skaut á um milljón ára fresti. Hraunlög eða blá- grýti segulmagnast í samræmi við ríkjandi segulsvið meðan á kólnun stendur og með mæling- um á segulstefnunni, sem greypt er í þau, fæst vitneskja um seg- ulsvið jarðar á myndunartíma þeirra. Brautryðjendur í þess- um rannsóknum hér á landi eru þeir prófessorarnir Trausti Ein- arsson og Þorbjörn Sigurgeirs- aon. ísland hefur hér sérstöðu, enda hefur aldvirkni verið nær samfelld hér á landi í 30—40 milljón ár. Af þessu leiðir, að í gloppulausum jarðmyndunum raðast lögin ísyrpur í samræmi við segulstefnu. Þessi aðferð hefði þó þann galla að erfitt var að timasetja berglögin. En á allra síðustu árum hefur verið tekið að mæla hlutfall geisla- virks kalíum og lofttegundarinn- ar argon í gosibergi. Hlutfall efn anna sýnir aldur bergsins, en kalíum 40 bxeytist hægt en jafnt í argon 40 og er þessi klukka í berginu all nákvæm. Nál átta vitans hefur samkvæmt þessum rannsóknum snúið í 700.000 ár eins og í dag en snéri þveröfugt á 1,7 milljónir ára þar á undan o.s.frv. Bergsegulmælingar eru hand- hæg aðferð, sem kirefst ekki dýrra tækja, en hins vegar erum við öðrum háðir um aldurs- ákvarðanir. —¦ Jú, þessar nýju aðferðir opnuðu leið til þess a«ð ráðast í ísaldarjarðfræðina af enn meiri krafti en áður. En eins og áður segir, hefur ísland sérs*öðu vegna þess, að eldvirknin hef- ur verið nærri samfelld alla ís- öldina. Jöku'ruðningar og set- berg firá hlýviðrisskeiðunum hr. 'i og þau vernd að laus setlög fyrir rofi. Á þenn Framhald á bls. 14. Skeljalag við Hallbjarnastaðaá á Tjörnesi. Við lag þetta eru mörk tertier og ísaldar og þar tekur að bera á „Kyrrahafs"- skeljum. Á myndinni ber mest á kúskel. maign perlusteins, sem Tómas Tryggvason vann að. Rannsókn- um þessum er að mestu lokið o.g kíisilgúriðnaður að hefjast, en perlu'steins'vinnsla er enn ekki haifin. Af öðru má nefna könn- un á málmium austur í Lóni sem enn er unnið að. Af rannsóknum fyrir aðra aðila má nefna jarð- fræðiatlhuganir á virkjunarstöð- um, rannsóknir á jarðganigastæð um fyrir Vegagerðina og ýmis- legt annað, sem Tómas Tryggva- son vann að og við Haraldur Sigurðss'on, nú hin síiðari árin. Dr. Guðmundur Sigvald'sson hef ur unnið að jarðefnafraeðirann- sóknum á jairðlhitasvæðium otg hann og Sigurður Steinþórsöon að ýmsum jarðefna- oig berg- fræðilegium rannsóknuim. Annað meginverkefni okkar hafa verið ýmsar grundvallar- rannsóknir í jarð-, jarðefna- og bsngf'ræði. Ég hefi einkum lagt 'stund á rannsóknir ísaildarjarð- laga. Árið 1954 hóf ég frjórann- sóknir í íslenzkum mórnýrum og hu.gaði að gróður- og loftslags- sögu landsins frá ísaldarlokum, þ.e.a,s. síðustu 10.000 árin. Ran.n sóknirnar sýna, að loftlagssaga landsins er um margt svipuð og í náigrannalöndunum, en þó er margt ókannað. Framhald þess- a<ra rannsóíkna verður þó að bíöa unz betur befur verið búið að Harðnaður jökulruðningur í Furuvík á Tjörnesi. Hnullungarnir eru fagurlega jökulrispaðir. Jökulbergslag þetta, sem er greypt milli blágrýtislaga eru elztu jökulminjar á Tjörnesi, sennilega nær 3ja miMjón ára gamlar.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.