Morgunblaðið - 23.09.1967, Blaðsíða 15

Morgunblaðið - 23.09.1967, Blaðsíða 15
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 23. SEPT. 1967 15 Hannes Þorsteinsson fann Galdra-Loft HINN FRÆGI galdrameistari var um langan aldur aðeins þjóðsagnarjersóna, en það var dr. Hannes Þorsteinsson, sem leysti hans lífsgátu, en lykillinn að henni var það þjóð- armanntal, sem tekið var hér á landi árið 1703, en það merka rit lá urðað í ríkisskjalasafni Dana um 225 ára skeið, en er nú loks komið heim ag varðveitt í ÞjóðskjalasafnL % þessu manntali skýtur Galdra-Loftur fyrst upp kollin- um, eins árs að aldri, hjá foreldrum sínum á Vörðufelli vestur á Slrógarstirönd. Dr. Hannes varpaði skíru ljósi á uppruna Lofts, ætt hans og æviskeið, sem var jafn við- buroaríkt eins og það var stutit og skráði þátt um hann í Ævum lærðra manna, sem geyma drög að ævisögum meir en tvö þusund manna,. Síðan vann Hannes úr þessum þætti og birti í blaðinu ísafold árið 1915, en tæpum þrem áratugum síðar var þátturinn endurprentaður í frekar fá- séðu riti. Þar sem ekki eru lMndi til, að þessa fróðlegu og skemmtilegu ævisögu hafi borið fyrir augu eins hundrað- asta af lesendum þessa blaðs, væri ekki úr vegi að birta hana hér, og það því fremur sem Þjóðleikhúsið hefir nú tekið Loft upp á sína arma. — K. S. GALDRA-LOPTUR Söguleg rannsókn eptir Hannes Þorsteinsson L Flestir fullvita Islendingar munu hafa heyrt Galdra-Lopts getið og kannast við söguna um hann, einhverja hina mögniuðustu og hroðalegustu galdrasögu í iÞjóðsögum Jóns Árnasonar. Má ó'hætt telja Lopt nafnkunnastan íslenzkra galdramanna á síðari öldum, annan en síra Eirík gamla Magnússon á Vogsósum, er lifði fram á daga Lopts. [Séra Eiríkur dó í desember 1716, sama veturinn, sem Loptux mun hafa verið fyrstan í Hólaskóla]. Hefði Loptur orðið efnilegur erfingi að fjölkynngi Vogsósa- klerksins, hefði hanium enzt ald- ur, hefði hann ekki oftekið sig á særingunum miklu í Hóladóm- kirkju, Iþá er hann ærðist þar, og sneri faðirvorinu og blessun- arorðunum upp á djöfulinn, svo að allt lék á reiðiskjálfi. Hann beið ósigur í baráttunni við „makt myrkranna", er sogaði hann til sín, af því hann kunni ekki tökin á kölska, og varð hon- um því að herfangi. Annars er óþarft að lýsa hér sögu Lopts, eins og 'hún er sögð í Þjóðsög- unium, því að hún er að eins þjóðsaga og hefir vitanlega lítið sannsögulegt gildi, annað en það, að rétt ér hermt, að Loptur var í skóla á Hólutn, þá er síra iÞorleifur Skaptason var þar dómkirkjuprestur. En það er líka allt og sumt, að undanteknu því, að Loptur mun við kukl fengizt hafa, eins og lengi hafði títt verið meðal skólapilta, bæði á Hólum og þó sérstaklega í Eiríkssonar í Gvendareyjum. JÞessi frásögn Gísla er að því leyti merkari en sagan í Þjóð- sögunum, að hún er aðallega byggð á sögn Péturs prófasts Péturssonar á Víðivöllum (f. 17S4, f 1842) hins merkasta manns, er í æsku sinni hafði heyr.t sagnir um Galdra-Lopt, og talað við menn, er verið höfðu honum samtíða í skóla og þótzt verða fyrir skráveifum af honum, eins og t.d. síra Jón Gunnlaugsson í Holtsmúla (t 1780). Eins og síðar mun sýnt verða, var og síra Grímólfur Ulugason í Glaumbæ (t 1784), faðir Elínar, fyrri konu síra Pét- urs prófasts, samtíða Lopti í Hólaskóla, og er því mjög senni- legt, þótt "þess sé ekki getið í Þormóðsþætti, að síra Pétur hafi einmitt haft sagnirnar um Lopt frá þessum tengdaföður sínum, er sjálfur var talinn vita jafnlangt nefi sínu og lifði lengst allra skólabræðra Lopts, að því er mér er ktunnugt. Og hafa þá sagnirnar ekki farið margra á milli, enda virðist frásögn Gísla hafa nokkurn sannsögulegan blæ á sér, og sumt í henni má .teljast sögulega rétt, eftir því sem eg hef komizt næst við rannsókn um þetta efnL Má svo að orði kveða, að frásögn þessi standi miðja vega milli Galdra- Loptssögunnar í Þjóðsögunum Fyrri Muti i Skálholti, einkuim á seytjándu öld og jafnvel allt-langt fram á hina átjándu, n. Mér vitanlega er ekkert til á prenti um Galdra-Lopt svo telj- andi sé nema sagan í í>jóðsögun- um, og hún er ekki mikilsvirði í sögulegum skilningi, eins Og geta má nærri. En til er í hand- riti í Landsbókasafninu nr. 1191 4to smáþáttur um Lopt með eiginhendi Gísla Konráðs- sonar, og hefir hann skotið hon- um inn í þátt Þormóðs skálds Gunnar Eyjólfsson sem Galdra-Loftur og IVIargrét Guðmunds- dóttir sem Disa. Jóhann Sigurjónsson Indriði Waage í hlutverki Galdra-Lofts. og sannsögulegra heimilda, og þó fremur nær hinum síðar- töldu. En vandinn er að greina þar rétt frá röngu, söguleg sann- indi frá ýkjum og þjóðsagna- umbúðum. Þau atriði í frásögn Gísla, er helzt munu styðjast við söguleg rö'k, eru í stuttu máli þau að Loptur hafi verið ættaður úr Breiðafjarðareyjum, verið á fóstri hjá Þormóði skáldi í Gvendareyjum, er komið hafi honum í skóla á Hólum sakir vinfengis við Stein biskup, að Loptuir hafi verið mjög námfús og bókhnýsinn, en ekki verið vel þokkaðiur í skóla og fengizt við kukl. Þetta mun allt sönnu næst, og mun síðar að því vikið nánar. Svo getur Gísli um særingar Lopts í Hóladómkirkju, nokkuð svipað þyí, sem sagt er frá í Þjóðsögunum, en ekki nándar- nærri jafn-skáldlega og hrika- lega. [Gísli segir, að það hafi verið Gráskinna, er Loptur vildi ná, en í Þjóðsögunum er. það Rauðskinna. Fleira ber þar og á milli. Þá er tekið var of fijótt í klukkurnar, og Loptur missti bókarinnar, segir Gísli, að hann hafi sagt: „Þar fóimð þið með sálina mína". En samninguriinn við kölsika, segir hann, að hafi verið gerður innarlega á skóla- gólfinu' á Hólum, og margir skólapiltar hafi trúað þvi fraro undir lok 18. aldar, að spor Lopts sæjust ökladjúp ofan í skóla- gólfið, og svo svört, sem srviðin væru]. En hann bætk þar við all-þýðingarmiklu atriði, er hann nafngreinir þrjá skólabræð- ur Lopts, er verið hafi aðstoðar- menn hans við þessa einkenni- legu athöfn, og er það eflaust eptir sögn síra Péturs. En þessir þrír skólapiltar vorui: Jóhann Kristjánsson (síðast prestur á Mælifelli), og þeir bræðuT, Ari og Einar, synir Jóns prests Einars- sonar greipaglennis á Skinna- stöSum, en fjórði aðstoðarmað- urinn er ekki nafngreindur. Og Gísli skýrir svo nákvæmlega frá þessu, að hann segir, hvernig þeir hafi sikipt verkum með sér, hafi Loptur sjálfur stigið í stól- inn. Einar verið fyrir altari, Ari Hannes Þorsteinsson haldið uppi söngnum, en Jóhann og annar með honum átt að hringja klukkunum, jafnskjótt sem Lopbux hefði náð bókinni. Það eykur gildi þessarar sagnar, að það mun rétt hermt, að þess- ir þrír skólapiltar, er Gísli nefn- greinir, hafa einmitt verið sam- tíða Lopti í skóla (um 17S0), og er því hér alls ekki um tíma- villu að ræða. Verður síðar að því vikið. En svo getur Gísli þess, sem alls ekki er getið í Þjóðsögunum, að Loptur hafi verið valdur að því, er Jón Gunnlaugsson, síðar prest á Reynistaðaklaustri (t 1780), kól til skemmda á fjallvegi frá Hól- um að Krákugerði í Norðurár- dal, er hann gekk heim til sín jólin, og hafi síra Jón sagt þá sögu sjálfur síra Pétri á Víði- völlum. Var þetta hinn fyrsta vetiur, er síra Jón var í skóla, er hlýtur að hafa verið 17121-1722, eða síðasta vetur Lopts, en ekki 1723, því að þá var Loptur far- inn. [En samkvæmt æfisögu síra Jóns Gunnlaugssonar í Prestaæfum (Presbyterologia) Hálfdánar Einarssonar, var hann fæddur 1704, og kom í skóla niítján ára, er hefði átt að vera 1728, en hafi hann verið nokkuð samtíða Lopti, eins og segir í þessari sögu, hefir hann komið í skóla haustið 1721, seytján ára gamall, og það er líklega réttara. Son síra Jóns Gunnlaugssonar var Jón prestur á Hafsteinsstöðum (t 1802), faðir Jóns prests á Grenjaðar- stað (t 1866)]. En óvild' Lopts á Jóni átti að stafa af því, að Jón hjálpaði pilti, er Loptur lék hart (kleip), en Jón var hraust- ur að afli og harðfengiur, og þjappaði að Lopti, er var sagð- ur lítill vexti og ekki styrkur, en hrekkjóttur. En þessi sögn sýnir ljósast, hversu mikil trú hefir verjð á kynngi Lopts þar nyrðra, þá er síra Jón trúði því, að honum væri að kenna hríð sú, er gerði á hann á fjöllunum, þá er hann kól, og að það hafi verið Framhald á bls. 20

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.