Morgunblaðið - 05.12.1968, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 05.12.1968, Blaðsíða 12
12 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 5. DES. 1908 - LISTIR LISTIR RÓKMMTIR - USÍIII - USTIR Erlendur Jónsson skrifar um BÓKMENNTiR EINN HERRANS ÞJÓNN Guðrún Jónmundsdóttir: MINNINGAR UM SÉRA JÓN- MUND. 231 bls. Leiftur h.f. Rvik, 1968. ÍSLENZKI sveita'pres'tuxinin í aMamna rás — hvaða hugmymd gerum við ofcfcur uim hanm eftir að hafa dfegið saman dæmi úr þjóðsögum, skáldverfcuim og veruleifca? Skiipar hamm einhvern tiflitekinn stað í miynidaisafini þjóð- viitumdairinniar, eða verðum við að deá'ia honiuím á fleiri miann- gerðir? Tvíræður og dullanfuillur stígur hamn út úx röktourmóðu fortíð- jnnar. Seint í pápísku, meðan ís- lenakir klerfcar <máttu ekki kvæn ast, hittuim við hamm fyrir sem barnafcarl, föður tutitugu, þrjiátíu, ef ekfci fimmitíu barma. Á iœr- dómsöld sjáuim við hann fyrir ofckur isem þolanda fjölkynm'ginn ar, séra Jón M'agnusson braust undam því fargi til söguflegs ód'aiuðleika; eða sem galldTamanm, séra Þorleifuir Skaftaison aðvar- aði sjálifan Gaidra-Loft, en sá líka við breHumi hams, „þegar hamn kom til Hóla heiim." Þá er nær dregur kastljósi nútímans, kemur menntamaðurinn í ljós, anauður að verattdargiæðuim, séra Jón Þorláfcsson norpar, 'kaldur og svangur, við að snúa á ís- lenzku rnieistariaivertoum heims- bdtomenntanina. Lönigu seinma sit- nxr séra Matthías í Odda, horfinn úr höfuðstaðnuim upprenmamdi aiustutr yfir óbrúuð stónfljót og þölir önn fyrir einamigrum sína. í skáldsö.gunmi er mymdiin oft- ast meiítovæð. Séra Sigrvaldi í Mammi og komu semur ekki ræð- ur sínar auk heldiur meir, en hef- uc keypt gamalt predilkamiasafn fyrir þrjú hundruð þorskhausa. Séra HalWór í Hölfliu og Heiðar- býlinu er igumigan uppmáiluð. Meiri er séra Guðnwindiur í Sjálf- stæðu fólfci, dáður miaður sakir eíns afburða hrútaikyns. 5 Séra Jónmumdur á Stað í Gruninavík gat ilíka verið persóma f ibðk, meira að segja í góðri bók. Fraimiúrskairandi voru erimdi þau, ' eem hamm samdi á efri árum og ; Jesin voru upp í útvarpinu. Þau j voru bæði skemmtileg og rnierki- f leg. Og einihvern veginn tgerði twaður sér þá hugmymd um hötf- ! umdiinm, að bamm væri enigu síður I merfcillegur, þessi vinmuþjarkur og kenmimaður, útkjálfcamaður Og heiimsborgiari. Hvers vegma | umdi svo gáfaður maður við yzta -haf umdir igneypum ag torfærum ! ííjiöHuim allla síma ævi, hivers ! vegna fluttist hanm ekki í fjöl- ! mieninið með strauimmuim til að [ vena diáður selskapsmiaðiur og { hrókur ails fagniaðar, þar hefðd ¦ Bmdiríki hans þó fundið sér sóma- Barwlegt viðmiám? 1: Eða má ef til viill smúa við ' epuminigunmi: voru skrif hans : bvo skammvtiilieg og gáfuleg sem ! raum bar vitmi vegma þess, að i þau voru hugsuð og saimin í ótak- \ mörtouðu næði, því hugsum krefst ! ekki aðeinis tíma, heldur líltoa víð- . ÉMu? f Nú hefur Guðrúm, dotrtk sér ffónimundar, takið samam og kom- iS á prent Minmimgum um séra Jlónmumd, en svo nefmisit bókin Og er að megimhlluita samin af hemni sjiálfri. i| Bkki er út í hött að kerunia bók tna við séra Jórnmuind, enda þó Guðrún segi eins mikið um sj'áilfa BSg: frægð og mimnimig föður henmair hetfur vaÆalaust verið unidinrót þess, að bókim var í let- ur íærð, eins og gefið er raumar I dkyn í formálamium, p iÞað, sem Guðrúm segir fra séra Jonmiundi er larngmest spmnmið utan um vísur, sem prestur orti og kastaði fram við ýmis smá- vægiilog tækifæri; vísurnar til- færðar með. Etoki mun sá kveð- skapur auka hróður séra Jón- mundar, því þessar tækifærisvís- ur hans eru mestmegnis óprenit- 500 eintökum, og ættu því þeir, hæft hnoð; og frálleitt hefur nokkru sinni hvarflað að svo gáf- uðum manni, þegar hamm var að sem áhuga hafa á þessum málum, setja saman þessar fljóthugsuðu yrkingar símar till að styttia stund- ir fólki sínu, að þær yrðu nokkru sinni hatfðar sem kjarmi bákar. Það er biábt áfram óhmgsamdi. Og svo eru endurminmingar Guðrúnar — um þær verSur það eitt sagt, að þar verður að talka viljanm fyrir verkið. Og ekiki meir um það. Samt er óþarft að loka bókinni vonsvikinm, því á eftir minnimiga þáttunum fer ferðaþáttuir frá London eftir séra Jónmund, sem SVEINN KRISTINSSON SKRIFAR UM: KVIKMYNDIR Bæjarbíó Tími úlfsins Höfundur handrits og leik- stjóri: Ingmar Bergman Aðalhlutverk: Liv Ullmann Max von Sydow Gertrud Fridh „1 þessari mynd Bergmans er fjallað um úlfa, sennilega í mannslíki . . ." Þannig byrjar prógrammið, og er það ekki svo vitlaus byrjun- arkynning á þessari kvikmynd. Hún gerir sem sé meira að því að vekja spurningar en veita skýr svör við þeim. Við yrðum æði oft að grípa til orðsins senniiega, ef við ætluðum að út- lista „boðskap" þessarair mymd- ar. Þarna er tekið til meðferðar hjónalíf „sálsjúiks" liistamanns og konu, sem ann honum heitt, en er þó að leiðarlokum ekki örugg um það, hvort ófarmaður þeirra hafi fremur stafað af því að hún unni honum svo mjög eða hinu gagnstæða, að ást hennar hafi þrátt fyrir allt ver- ið ónóg. Af hinum tveimur tilgátum hennar er sú fyrri trúlega sann ari. Hún virðist vera óhóflega háð manmi sínum. öðru sinni segir unga konan: „Er ekki rétt, að mörg fullorð- in hjón líkist hvort öðru með aldrinum. Heldurðu, að við verð um þannig í ellinni?" Unga konan þráir að líta hlut ina sömu augum og maður henn ar, finna sálarstríð hans og fæð ingarhríðir listaverka hans. En ekki ber á því, að listamaður- inn hafi mikinn áhuga á að nema hugsanagang hennar og ¦ tilfinn- ingalíf, né heldur á því, að hún skilji hann betur en hún gerir. Hann virðist í rauninni ekki vera í þörf fyrir meira en ein- faldar kvenlegar eigindir hjá þessari konu og að mega draga upp eina eða tvær myndir af henni á striga. 1 myndinni er víða erfitt að greina í sundur veruleika og drauma, enda kannski ekki til þess ætlazt af höfundi. Þetta er svo mystiskt verk, að rakn- ing efnisþráðar og framtal og skilgreining finnanlegra tákna kann að orka tvímælis. Fabúl- ur Bergmans eru, í öllu falli í þessari mynd, ekkert léttmeti. Og raunar eru fleiri myndir hans æði torskildar. — Því hafa sumir gagnrýnendur gripið til þess einfalda ráðs að fordæma þær sem algjöra meininigarleysu, misheppnaðar tilraunir til frum leika, á meðan aðrir hafa hins vegar hossað þeim sem nánast fullkominni list. Varla verður því með réttu neitað, að Bergman hefur haft miki'l áhrif með kvikmyndum sínum, bæði á aðra kvikmynda- framleiðendur, sem reynt hafa að feta í fótspor hans, og eins á viðhorf mikils fjölda venju- legs fólks til kvikmynda. Hann hefur fetað út af þeirri braut að láta kvikmyndir endilega hafa skilmerkilega mótaða „upp logna sagmfræði" að lei'ðarljósi. Kvikmyndahöfundur af skóla Bergmans leitast við að taka til meðferðar og túlka ýmis vanda mál, sem á hug hans leita, án þess að gera jafnhliða úr þeim samfellda myndskreytta og ljós- prentaða sögu í klassiskum stíl. Vafalaust er Bergman manna skyggnastur á ýmis félagsleg vandamál samtímans. Að sjálf- sögðu gerir hann sér glögga grein fyrir aðstöðumun manna, hvort sem litið er til efnahags, hörundslitar, gáfnafars eða Þjóð ernis. En hann hefur ekki lagt sig fram um það að sækja drama tískan kraft í myndir sínar til félags'legra andstæðna mismun- andi mannfélagshópa. — Mann- könnun hans er af öðrum toga spunnin, ristir dýpra í mannlegt sálarlíf, snertir meir frumhvat- ir hans. Því er það, að póli- tízkir veiðimenn hafa ekki haft erindi sem erfiði, er þeir hafa reynt að draga þennan umdeilda listamann í sinn flokk. Ég ætla mér ekki þá dul að gera gæðasamanburð á „Tíma úllfsins" og öðrum kviltomymdum Bergmans. Ég er ekki sá Berg- manssérfræðingur, að ég treysti mér til þess. Umrædd kvikmynd mun þó vera í hópi þeirra mynda hans, sem veitir tiltölulega fæst bein svör við þeim spurningum, sem hún vekur. — Sem fyrr er viðfangsefni hans í og með sið- fræðilegs eðlis, þótt eiginleg trú mál beri þar lítt á góma eða trú arleg tákn, eins og í sumum myndum hans. Hins vegar er lögð rík áherzla á óttakennd mannsins, en hún hefur verið sterkur þáttur í mörgum öðrum myndum Berg- mans. Ótti og spurn skín út úr ásjónu konunnar (Ölmu) nær a'llan tímann. — Kynferðislífinu eru aftur á móti gerð minni skil í þessari mynd en sumum öðrum myndum Bergmans. A- horfendur þurfa ekki að óttast um sálarheill sína og sinna af þeim sökum. — Tími úlfsins „þeg ar flestir deyja og flest börn fæðast" mun fremur vekja ugg en valda hneykslun. En mikil- vægast er, að hún gefur mönn- um kost á að fylgjast með þró unarferli eins frumlegasta og sérstæðasta listamanns vorra tíma. S.K. Séra Jónmundur Halldórsson Vignir Andrésson. hanm skráði uim för sínia þangað, er farim var ðkömmu eftir eitríð. Mætti segja mér, að amdríki Staðarklerks bafi í bezta lagi notið sín, þegar 'hanm skrásetti þá frásögm. Séra Jánimundur befur verið, þegar banm nauit sín bezt, fjörug- ur maður og huiglkvæmur, stíiisti með ágætum, gamansamur og þó kristillega gramdvar, eftirtektar- samur og minnuigur. Hamm hefur verið menmtamaður í þess orðts beztu meriking. Það samniast með- ail annairs á þessari greiniagóSu og tillfymdmu ferðalýsingu hams. Þar sem ferðasöguoa þrýtur, eru svo prentuð fáein kvæði eftir séra Jónmund, flest mimninga- Ijóð. Sá kveðliikapur er aithyglis- verður, ef litið er á kvœðim ein- ungis sem sýnishorn allllrar þeirr ar ljóðframleiðslliu, sem svo mairg ir heiðursmienn hafa samam sett, sér oig öðrum til ánasgju eða — huggiuinar, án þess að gera kröfiu til, að talið yrði stoáldlslkapuir. Séra Jámmumdur hefur verið hagmæltur. Um það er enigum blöðum að fletta. Og sltóld hefur hann lilka getað verið, þegar hann tók á því. Minnumst þesis hiins vegair varðandi áðurmefnidair stöfcur bams, að milkill Skállld3toapur verð ur sjaldmast þannig til, að kastað sé fram á andartakinu. Tómt mái er að tala um lalikt. Stoáld- skapur úittfieiimtir vinniu og yfir- iegu. Bezta tovaeði séra Jónmumdar, sem prerotað er í bókinmi, sýnist mér vera huggumarljóð, sem hann orti handa syrgjamdi afa og gaf honum „skrauitritað". Það er SítoáJdiskapuir. Tilþrif eru líka í eftirmiælum, sem séra Jiónmuindur orti um Sig- urgeir biskup, þó þau séu of Skrúfuð til að vera inmilleg. Að öðru leyti ber kveðslkaipur prests með sér að vera ortur fyr- ir fóik, sem igerir lágar og — umfram aillt einhiiða kröfur um stoáldskap. Vitanlega er ekki þaæ með sagt, að tovæði séra Jónmumdar hafi ekki komið að notumi; þvert á móti. HagyrðimgU'r eints og séra Jón- mundur var sá nauðsyniegi miili- liður, sem einiatt útþynnti sónar- dreyra þjóðskákia'nmia að hæfi þeirra, sem tæpast ihefðu meðtek- ið þá veig óblamdna. Því ibversu margir hefðu genigið beint að kvæð'Uim stórsiká'ldanina, ef þessir ágœitu meðalmenm hefðu ekki þurft á þeim að halda til að taka þau sér til fyrirmyndar, og þanm- ig kynnt þau fyrir ailþýðunni? Em um kveðskap prests — hvort isem hamn er betri eða verri — gegnir þó sama mélii og um annað, sem hann hefur létið eftir siig, að á bak við hanm þrumir sami geðríki, kristileigi sveiita- tollerkurinm, imenmtamiaður af gamla sftodlanum, sómamaður í einu orði sagt. Erlendur Jónsson. Margar bækur koma út hjá Ægisútgáfunni — Islenzkar skáldsögur, sjóferða- sögur og unglingabækur HJÁ Ægisútgáfunni koma um þessar miund'ir út margar bækur. Þegar Morgunhlaðið hittí Guð- fisfcar og 'hrúðuirkarlar. Hart í stjór eru sjóferðasögur Júlíusar Júifaiussonar, sem var okkar fyrsti stórskipakafteinn. Júlí'US var um sfceið mjög um- talaður vegna þess hörmulega óhapps, er Goðafoss strandaði og ónýttist, alveg nýr og glæsilegur farkostur. Júlíus var skípstjór- inm og varð fyrir ármæli vegtia þessa atburðar. í þessari bók birtir Júlíus öll gögn varðandi þetta ástand og segir söguna eins og hún gekk. Ásgeir Jafcobsson skráir þessa Framhnld á bls. 13 Bjartmar Guðmundsson mund Jakobsson forstjóra hennar að máli nýlega komst hann m.a. að orði á iþessa leið um bætour þær, sem fyrirtæki hans gefur út: Ljós í róunni nefnir Stefán Jónsson bok sína, sem nú kemuir út hjá otokur. Stefán hefur oft verið frumleguir í nafngitftum é bækur sínar og raunar er ÖH þeirra gerð imeð nokkuð öðnum blæ en títt er. í þessari bók velur Steflán sér það viðfamgsetfni, er flestir telja homum fara bezt úr bendi, en það er einsteonar liifs- fílosofía í Líkum dúr og kross- Ásgeir Jakobsson

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.