Morgunblaðið - 07.12.1968, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 07.12.1968, Blaðsíða 10
10 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 7. DES. 1968 „Gróandi þjóðlíf" 3. sagnfræðirit Þorsteins Thorarensen með œvisögu Benedikts sýslumanns Sveinssonar sem aðalefni IJt er komið hið þriðja sagn- fræðirit Þorsteins Thorarensen um aldamótatímabilið og ber heitið Gróandi þjóðlíf og með sem nokkurskonar undirfyrir- sögn: Sagan sem aldrei var sögð Þetta ritverk Þorsteins er rúm- lega 500 síður. 1 samtali Mbl., við Þorstein Thorarensen í gær þar sem hann ræddi stuttlega um þessa síðustu bók sína sagði hann, að ekki mætti skilja það svo að þessi væri framhald af hans fyrri sagn fræðirituin. Hún á það aðeins eitt sameiginlegit með hinum tveim, að fjalla um Aldamóta- támabilfð, og söguvettvangurinn er ýmist hér syðra eða, — og eiinkum norður í Þingeyjairsýslu. Gróandi þjóðlíf heíst á því að lýsa Aldamótahátíð Þingeyirnga á Ljósavatni. Þingeyingar voru um margt mjög sjálfstæðir menn sem vissu hvað þeir vildu og skáxu sig nokkuð úr og einmitt var þessi Aldamótahátíð til undir- strifcunar á þessari þjóðernis- stefnu. Til þess svo að sýna hina algjöru andstæðu er brugoið upp myndum vestan frá Snæfellsnesi, sem hafði líka um margt sér- stöðu. Um það leyti sem Þing- eyin/gar halda síraa Aldamótahá- tíð voru hvað eftir annað gerð- ir út sérstakir leiðangrar vestur þangað til að kanna hvað gera mætti fyrir fólkið þar, en vesal- dómur þess var þá slíkur að ógnvekjandi var. Það má svo segja, sagði Þor- steinn, að síðan reyni ég að fá á því skýríngu hvers vegna Þing eyingar hafi risið svona hátt upp úr f jöldanum otg hennar er svo, að mínum dómi, að leita í sterkri þjóðernistilfinningu, sem almennt ríkti þar nyrðra, og að því er vikið víðvegar í bók- inni. Annar kafli bókarinnar ber heitið Brautryðjandinn og erki-kapitailisti. í þessum kafla kemur mjög við sögu Tryggvi Gunnarsson bóndi og síðar banka stjóri. Þorsteinn Thorarensen Þegar komið er að þriðja kafla ritsins er komið að kaflanum: „Embættismaður og andstæ'ðing- ur Jóns forseta." — Þegar hér er fcomið, sagði Þorsteinn, hefst meginefni ritsins, en það er frá- sögn af Benedikt Sveinissyni, sýslumanni Þingeyinga. Ég leit- ast við að gera skil hlutverki hans í þjóðernisvakninigunni hér á landi um aldamótin. Þó !þessi maður sé talinn forustu- maðuir þessarar þjóðernishreyf- ingar, kom strax í ljós: Saga hans hefur aldrei verið sögð, sannast að segja Ætlaði ég mér aldrei að skrifa svona ýtarlega sögu þessa stór- merka manns, sem nú hefur orð- fð, en það var bara ekki hjá því komizt. Ég tel ótal atriði úr ævi Benedikts Sveirassonar sem mönn um eru að mestu ókunni. Sem dæmi má nef na, að í kringum svo nefnda Kláðadeilu 1860—75, — munaði minnstu að Benedikt tæfcist að koma á fót þjóðmála- flokki, sem hreinlega yfingnæfði flokfc Jóns Sigurðssonar forseta. Nefna má Elliðaármálin, héðan úr Reykjavík, sem var veiðideila hans við Thomsen kaupm., sem átti veiðina í ánum. En svo var harður aðganguriran í máli þessu, a'ð Benedikt óð í reiði sirarai út í ána og bannaði garðahleðslu þar. Rakið er brottvikningairmálið, en Benedikt var rekinn úr dómara- embætti. Einnig er sagt frá til- raunum hans til að ná úr hönd um Jóns Sigurðssonar forseta, Þjóðvinafélaginu. Einnig eru leidd rök að því með hverjum hætti Benedikt Sveinisson geti talist höfundur Stjórna<rskrár- innar 1874 í fimmta kafla bók- arinnar er sagt frá því er Bene- dikt varð sýslumaður Þingey- inga og greint frá forustuhlut- verki hans í héraðsmálum Þing- eyiraga, fyrstu embættisárin, en það tók allt skamman endi og hann eignaðist brátt óvini og óvildarmenn og sætti ofsóknum. Hér má skjóta því inn að lyst er æskuheimili þjó'ðskáldsinis sonar hans, Einars, og sagt all- ýarlega frá Hafnarárum Einans Benediktssonar og því sem á daga hans dreif þar. Nú en víkj- um aftuir að Benedikt sýslu- manni en í tveim síðustu köflun- um er t.d. sagt frá því er fram fór kaupfélagsstofnun Þingey- inga. Þeir srtofnuðu lífca þjóð- mlálafélagið, Þjóðliðið, sem hafði á sér herfylkingarsnið, þar var og Huildufélagið, sem var Jeyni- félagsskapur er hafði tögl og hagldir í öilum málmu hér&ðsiras. Mii'Kíippipi^iiiii , "ýááaSi . : ¦»¦/:,*:¦. ¦ Þetta er ein hinna mjög fáætu mynda í bók Þorsteins, með svouljóðanndi texta: Alþingi hélt fundi sína á sal gamla latínu- skólans. Þar voru haldin hin merkustu þing, sem greint er frá í þessari bók, til dæmis þingin 1865, '67 og '69. Og þar var líka haldið varatillöguþingið 1873. Þessi mynd af latinuskólanum er talin vera tekin 1865 og þá ein af elztu ljósmyndum hér á landi. Lýst er þeirri miklu þjóð- vakningu Þingeyiniga, sem m.a lýsti séir í baráttuinni við hið danska kaupmannavald á Húsa- vík og fleira og fleira. Hér hef ég a'ðeins stiklað mjög á stóxu, sagði Þonsteinn. En titillinn á ritverkinu, Gró- andi þjóðlíf, hvert er hann sóttur? Hann er sóttur í þjóðsöng- inn, IjóiðHnu, sem vaknaði með mér, er ég vann að ritinu. Hreifst ég af því gróðurmagni sem kom fram í Þingeyjarsýslu á þessu tímabiii — gróðurmagni sem kom fram í þessu kaldasta og hrjóstrugasta héraði landsins, þeim íslenzka skógi með ilm- an og sterkum grænum lit, sem óx þar upp úr mesta harðinda- kaflanuni í sögu þjóðarinnar, sagði Þorsteinn. í ritinu, sem er án efa mesta bók á þessu ári, sem íslenzkur höfundur skrifar, er fjöldi merkra mynda, sem Þorsteinn hefur „grafið upp." Sjálfur sagði hann við lok þessa isamtails ofek- ar, að hann hefði verið eiltt ár að skrifa verkið. Hefði hann haft sérstaka ánægju af að vinna að ritverkinu — Þú mátt endi- lega ekki halda það, sem Sumn- lendingur, að ég hafi ekki eitt- hvað gott um Þingeyinga að segja, — ég tel þá merkilegan íslenzkan „þjóðflokk", sagði Þorsteinn. Gróandi þjóðlíf er prentað í Borgarprenti, myndir í Liitlho- prenti, bundin er hún hjá Am- arfelli og káputeifcningu gerði Halidór Pétursson og útgáfufyr- irtækið er Fjölvi. Aftast í bókinni er efnisyfirlit og með hverjum aðalkafla henn- ar, sem eru alls 7, er skrá yfir einstafca minni kafla hvers hinna einstafca minni kafla. Sv. Þ. Vigrí seldi VIGRI seldi í gærmorgun 26,8 tonn í Grimsby fyrir 5486 pund, sem er mjög góð sala. Mestur hluti aflans var koli. Aðventukvöld Grensóssóknor ÞAÐ er orðið að fastri venju í allmörgum söfnuðum að efna til ¦kirkjukvölds í upphafi jólaföstu. Hefur þessi siður einnig tíkast i Grensassöfnuði frá upphafi, og verið mjög vinsæl. Að þessu sinni verður sam- koma á vegum safnaðarins í Breiðagerðisskóla nk. sunnudag, B. des., og hefst hún kl. 20.30. ^ Kirkiukórinn mun syngja nokk- ur lög, en auk þess mun ungur Reykvíkingur, Ingimar Sigurðs- son syngja einsöng. Páll Kolka læknir mun halda aðalræðu kvöldsins. Þá verður einnig al- mennur söngur. Allir eru vel- komnir á samkomu þessa, bæði safnaðarfólk og aðrir. • ? ¦» - VOPNASÖLUR Framhald af bls. 1 yrði kínverska alþýðulýð- veldið tekið inn í Samein- uðu þjóðirnar, en það væri að sjálfsögðu æskilegast á þeim grundvelli, að For- mósa kæmi inn samtímis. í þingbyrjun komu fulltrú- ar Dana til mín og báðu okk- ur að vera meðflutningsmenn að þessari tillögu,sem segja má, að sé ákaflega væg. Hún fer aðerns fram á það, að að- alritari Sameinuðu þjóðanna U Thant, skrifi hinum ýmsu meðlimaríkjum og spyrjist fyr ir um það, hverjar þeirra hugmyndir séu þess efnis, að hægt verði að skrá vopna- sölu á venjulegum vopnum, þ. e. a. s. öliu nema atom- vopnum. Þessi tillaga fékk ekki mjög góðar undirtektir í þinginu sjálfu, en hjá blaða mönnum og þar sem skrifað var um hana, fékk hún mjög góðar undirtektir eins og t.d. hjá Washington Post og mörg- um öðrum. Síðar komu Danirnir á fund með okkur hinum með- flutningsmðnnunum og töluðu um það, þar sem þess væri lítil von, að tillaga þeirra næði fram að ganga á þessu þingi, hvort við værum því samþykkir, þ.e. allir meðflutn ingsmennirnir, Noregur, Malta og ísland, að ti'llagan yrði látin standa, eins og hún væri en þess yrði ekki krafizt, að hún kæmi til atkvæða í ár. Það er það, sem hefur gerzt. Tillagan hefur ekki verið dregin til baka. Hún stend- ur enn þá, en þess verður ekki krafizt, að hún komi til atkvæða. Ástæðan fyrir þessu er eink um sú, að það voru ákaflega margir, sem sögðu að þetta væri alveg þýðingarlaust, Stóru þjóðirnar framleiða vopn fyrir sig og allar vopna sölur, sem fara fram, fara fram leynilega bak við tjöld in og vopn, sem seld eru þannig, koma aldrei til með að verða skráð. Þetta væri því alveg óraunhæft, sögðu þeir menn, sem á móti þessu voru. Líklegt er þó, að þessi tillaga verði samþykkt að lok um, því að það er mjög erf- itt að vera á móti henni. AUÐLINDIR HAFSINS OG HAFSBOTNINN Varðandi verndun auðlinda hafsbotnsins, sagði Hannes Kjartansson að þar hefði ver- ið um tvær mismunandi til- lögur að ræða. — Við vorum með tillögu um að fyrirbyggja mengun í hafinu í 1. nefnd í sambandi við hafsbotninn. Sú tillaga er ekki enn komin til atkvæða og kemur senni- lega ekki fyrr en alveg í þinglok, vegna þests að þa'ð standa ennþá miklar deilur um það, hverjir eiga að vera í þessari væntanlegu nefnd um hafsbotninn. Okfcur er mjög mjög mikið áhugamál að komaat í þessa nefnd. Það sem skeði í fyrra Hannes Kjartansson sendiherra. og kom mjög á óvænt, var það að okkur tókst að komast í nefndina, en ekki hafði ver- ið reiknað með því, sökum þess að Noregur var þar fyr- ir Norðurlöndin. Þess vegna var það talið mjög ótrúlegt, að okkur tækist að koma okk ar manni í þessa nefnd eða okkar fulltrúum. Ennþá stend ur á því að koma sér saman um, hve nefndin verði skip- uð mörgum. Þessi nefnd, sem sat á rökstólum í sumar, en húm var bráðabirgðanefnd, var skipuð 35 fulltrúum, en nú vilja bæði Suður-Amer- íku, Afríku og Asíumenn bæta við þessa sérfræðinga- nefnd, sem þá verður mjög þung í vöfum og það er ekki enn séð fyrir endann á því, hvemig það fer. Þessi bráða- birgðanefnd var skipuð fleiri Evrópumönnum, en rétt er við samsetningu á venjulegum pólitískum nefndum, svo að það getur vel farið svo, þó að maður viti það ekki, að það þurfi einhver af Evrópu mönnunum að víkja og þá er það ekki ótrúlegt, sem við reynum þó að berjast gegn með oddi og egg alveg eins og við getum, að íslandverði látið víkja sem minnsta land- ið þarna, sem kom inn alveg á óvænt. En þetta á eftir að koma í ljós síðar, en það verð ur ekki fyrr en síðustu daga þingsins. Svo erum við með aðra til- lögu sem er okkar tillaga líka í 2. nefndinni, og hún fjallar um auðæfi hafsins og hvern- ig verði því bezt við komið að vernda ungviðið, þannig að það verði gert á alþjóða- mælikvarða. Þessi tillaga kem ur seranilega fram á mánu- daginn kemur og þá mun ég tala fyrir henni. KÍNA Varðandi atstöðuna til Kína, sagði Hannes Kjartans- son: þar urðu eiginlega tvær breytingar á. í fyrsta lagi sú, að við vorum meðflutnings menn og töluðum fyrir þeirri tillögu, sem ítalir hafa borið fram tvö undanfarin ár um það, að skipuð skyldi nefnd til þess að athuga, hvernig því yrði við komið, að Kína kæmi inn í Sameinuðu þjóð- irnar og reyna þá að vita um þeirra afstöðu. Nú er raum- verulega enginn sem veit, hvort Peking-Kína myndi koma inn, þó að því yrði það boðið og það eina, sem þessi nefnd átti að gera var að at- huga málið frá öllum hliðum og alls ekki að taka neina fyrirfram ákvörðun en hafa algerlega frjá'lsar hendur og opinn heila, ef svo má segja um það, hvernig þessu yrði bezt við komið og þá væntan- lega að athuga það bæði með Peking-Kína og Formósu, hvort Peking-Kína myndi þá vilja ganga í samtökin og taka sætið í Öryggisráðinu og Formósa yrði sjálfstætt ríki samtímis. Þetta var kjarni ítölsku tillögunnar, þ. e. að skipuð yrði nefnd til þess að athuga það, sem aldrei hefur verið athugað fyrr. Við vorum meðflutningsmenn að þessari tillögu, en húnvar felld. 1 öðru lagi varð breyting hjá okkur um það, að við höfðum áður beint í fram- haldi af þessu verið á móti því að bjóða Pekingstjórn- inni í samtökin, því að það er hér um bil vitað, að því yrði hafnað í Pekirag eins og er að ganga í Sameinuðu þjóð irnar. Bæði á grundvelli ít- ölsku tillögunnar og þess, sem vitað er um afstöðu Kína, þá höfðum við verið á móti áður, en breyttum okk ar afstöðu nú, þannig að við sátum hjá um aðaltillöguna til þess að vera eins hlutlaus- ir og við gátum og sýna það að með því að vera með ít- ölsku tillögunni, þá væri það algerlega opið mál og mætti fara með það á al'lan þann máta, sem réttast væri álitið á hverjum tíma. Það var það, sem olli því, að við sátumhjá um þetta mál. Það er nát- úrlega vafalaust ósk íslenzka ríkisins, að eins fljótt og hægt verður, þá komi Peking-Kína inn, en það verður náttúrlega æskilegast að hafa það á þeim grundvelli, að Formósa kæmi inn samtímis, sagði Hannes Kjartansson að lokum.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.