Morgunblaðið - 31.12.1970, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 31.12.1970, Blaðsíða 10
10 MORGUNBLAÐIÐ. FIMMTUDAGUR 31. DESEMBER 1970 Halldór Laxness: Hernaðurinn gegn landinu AF öfugmælanáttúru sem ís- lemdíniguim er lagim kappkosta sumir okkar nú að boða þá kenwm'gu imman lands og utan, emtam og sérílagi þó í ferða- auglýsiniguim og öðrurni fróð- leifc hamda útí#ndíngurn, að ls- land sé svo landa að þar gefi á að Mta óspilta náttúru. Marg- ur reynir að svæfa minmimátt- airfkend mieð skrumi og má vera að okíkur sé nokkur vorkun í þessuim pósti. Hið sanna í mál- inu vita þó aMdr sem vita vilja, að Islamd er eima landið í Evrópu sem er gerspMt af mannavöldum. Því heíur verið spilt á umliðnuim þúsund árum samtímis því að Evrópa hefur verið ræktuð upp. Nokkur svæði í miðjarðarhafslöndum Evrópu, eimkum Grifckland, komast því næst að þola sam- aniburð við ísland að því er smiertir sipiMiinigu lands af manmavölduim. Menn komu hér upphaftega að ósmortnu heiðalandi sem vair þéttvaxið viðkvæmuim norðurhjaragróðri, lýngi og kjarri, og surnstaðar hefur niálgast að vera skógland; hér var ilika gnægð smárra Mómjurta; og mýrar vaxn- ar háu grasi, setfd og stör, mor- andi af smákvikindum alls- konar og drógu að sér fugla svipað og Þjórsárver gera enn þainn dag í dag. Mart bendir tíl þess að fólk er hér settist að hatfi l'itið á náttúru íslands einsog bráð sem þarna var búið að hremma. Skynbragð á fegurð iands var ekki til í þessu fólki. SMfct kom efckd tid skjalanna fyren þúsund árum eftir að hínigað barst tfóllk. Á þrettándu öM skrifar Snorri Stufluson bók umi eitt fegursta land heimsdns, Noreg, rúmt reiknað 1000 blaðsíður, án þess séð verði að höfundi hatfi verið kunm, aukin heldur meir, sú hugmynd að fallegt sé 1 Noregi. Orðið fagur á ístenslku þýddi reymdar bjartur áður fyrri. Sú hugmynd að náttúran sé fögur er ekki runnin frá sveitamðnnum, heldur fóllki úr stórborgum seinni tíma, og ntáði loks til okkar Isliendínga úr Þýskailandi gegnum Dan- mðrfcu í tið afa okkar. Náttúra verður auðvitað ekfcd falleg nema í sarnanbuirði við eitthvað annað. Ef ekki er tffl nema sveit er náttúran ekki falleg. „Óspilt niáfctúra" er því aðeims faMag nú á dögum að hún sé borin saman við borgir þánigað sem menn hatfa flúið af þvl sveitin veitti þeim ónóga Mfs- aíkomu; og búa þar nú við vaxamdi óhægindi, sumstaðar eimsog í vdti. • Hafi eimhverntdima verið hlýrra og lygnara hér en núna, þó ekki hefði verið nema í þús- und ár, til dæmis á þeirri tíð sem tré urðu hér einis stór og viðarboliurimn steinigerði atf Vesttfiörðuim, sem ég sá einu- sdnini, og hatfði minmir mlg á aninað humdrað árhríniga, þá er efckert þvi til fyrirstöðu að ís- land haufi alt verið grænt, kaniski skógur á Spremgisandi. Að hiinu feytimu hatfa mienn séð landsvæði sem í æsku þeirra voru græn og fögur verða að Sprenigisamdi. Vimdar voru ugglaust orðnir óvimdr gróðurs á hálendimu fyr- ir landmámstíð. Síðan kom manníóKk með búsmada sinin og geikk í Mð með vindinum með því að ©tja beitarfé á vi'ðkvæm- ar seinvaxnar jurtir uppsveit- anna; menn voru að ieita sér að tilveruhorni hver og einm útafyrir sig. Suimt þessara háliendisbygða heÆur að því menn hyggja laigst af aftur vegna örfokc um það landmám var úti. Geitur og saiuðfé, svo og smávaxinn miðaldanautpen- inigur, einsog hnúta sú bar vott uni úr SurtsheMi sem árfærð var til A.D. 930, alt gekk úti vetur og sumar. Búsmaldnm nagaði ofamá mold þann gróður sem fyrir var; og vindurinn var búinn að feykja moldinni burt áður em hægfara græði- máttur þessa kalda loftslaigs femgi ráðrúm tii að bæta i skörðin. Af örnefniuim má sikilja að þessir menn hafi alið mieð sér akurvonir í hinu nýa landi; en ef þeir ekki brendu kjörrin í döium og á nesjum til að fá sér akur, þá gerðu þeir það í f jandskaparskyni hver við ann- am ef trúa má fomsöguim. Þetta var járnaldarfólk án aðgángs að járni; þ^ir urðu að gera tii kola ef þeir áttu að geta járn; og þar hatfa eim/kuim kjarrskóg- airnir mátt gjalda afhroð. Auk þess var skjóligróður iamdsins hðggvinn til eldsmeytis alt frammá okkar dag. Með hvem kynslóð sem kemiur og fer verður flagsærið æ mieira höf- uðeimkenmi lamdsins. Enm í dag verður mikilu meira land ör- foka á ári hverju en nemur ár- legri viðbót í ræktun. Á síðustu áratuigum hafa menn verið verðfoaunaðir af himu opimbera fyrdr að ræsa fram mýrar, Mfseiguisitu gróð- ursvæðl landsins, undir yfir- skini túnræktar. Seigar rætur mýragróðursiins haflda gijúpum jarðvegiiraum samian og vatnið nœrir fjölda Mfrænna efna í þessum jarðvegi og elur smá- dýralif sem að sdmu leyti dreg- ur til sin fuigla. Mýrarnar eru stundum kaMaðar öndunarfæri Iandsins. Þúsundir hektara af mýruim standa nú með opnum skurðum sem ristdr haía verið í þeim tilgánigi að draga úr landinu ait vatn; síðam ekki söguna meir: eftiivill var aidrei meindmgin í alvöru að gera úr þessu tún. Fer ekki að verða mál til að verðlauna menn fyrir að moka ofamd þetta afbur? Þegar mýrar eru ræst- ar fram til að gera úr þeim vaMendi er verið að herja á hið viðkvæma jurta- og dýra- riiki landsins. Skillja menn ekki að holt og melar og aðrar eyði- merkur á Islandi urðu til við það að vaJliendið blés upp? Það hefði verið nær, að mimstakosti á síðustu áratuiguim, að hvetja bændur til að gera tún úr holt- um og melium: þar er það val'iendi seim rámyrkjan heáur smúið í eyðimörk; friða síðan mýrarnar með llöggjötf • Þó það sé einsdæmi í Evrópu að Höndum hafi verið spilt af manniavölidum eimsog á íslamdi, þá mættd það vera oktour nokk- ur huiggun að vera ekki eins- dæmi í heiiminiuim samanilögð- um. Norðurafrilkuströndin var tiH forna komhlaða Romaveid- is. Eftir faM Róms tindust hjarðmenn úr araibalöndum inm í akurliömd þessi yfirgefim og 'fiuttu mieð sér geitfé og sauð- fé eimsog okkar fólk. Sauð- kindin og geitin eru einilægt íylgifé frumstæðra bænda; auðkenni vesalffla þjóðmenn- in'ga; rússar kaHa þenmam fén- að kýr fátæka mannsins. Gróð- uriendum formaldarimnar, þar sem mú er Alisiír, var snúdð í rraela hoit og sanda nákvænv tega eimisog hér á Islandi. Enn í dag má sjá í Afriku hjarð- menm stamda yfir fé sínu nótt sem nýtan dag að halda því á beit í holtum þessum og vera að mutra því tii í lamdimu eftir því hvar faMa skúrir og eim- hverjum holtagróðri kann að skjóta upp. Þarna er reyndar hægt að hafa sauðtfé úti aMan ársins hríng etf ima'ður er mógu fátækur til að Miggja úti með fé sínu eða nögu mikilH sjeik tii að eiga nokkur þúsumd roM- ur í vörslu ekki vefllframgeimg- imna smalamamma, en situr sjállfur einhverstaðar þar sem rommið er skeinkt ómæít. Lönd suðurhjarans ein, svo sem Argemtíima, hámga enm í þvi, aitik sumstaðar, að haía nattúrleg skiiyrði tii saiuðfjár- ræktar. í Pataigómíu geinigur fé sjálifala vetur og sumar í vörslu ríðandi fjárhirða og ekki ótótt að einm sauðamdílijón- eri eigi þar 100—200 þúsunda hjörð. í svona iöndum er eimg- inm teljamdi kostnaður við fraimiielðsliu sauðakjöts mema sliátrumarkostnaður. Ætflii íslamd sé ekki edmma óhentast land og mest öfugmæli ti(l sauðfjár- ræktar af öllium löndum heims? Það er amk eitit þeirra fáu sauðfjárlanda þar sem ekki er hægt að vera útt haga og gæta hjarðar sirnar á jóla- nóttima einsog hiiðarnir gerðu í Retiiehem, heldur verður hjá okkur að heya þessari skepnu vetrarforða með ærnum tM- kostmaði og reisa yfir hama hús þar siem hún er látifoi dúsa helmdmig ársins, stundum meira að segja alim á korni vestan um hatf, og samt í meira laigi óbeysin á vorim; arak svo hor- uð mestait árið að hún er ekki siáturhæf nema fiáar vikur á hausitin. Að sumrinu er þessi biessuð skepna ilétin darka í iamdinu eftirlitsllaust og naga það í rót etf svo viJl verkast þámgað tffl moldin er laus hamda vimdimum. Fjárhagislegur grundvðMur sauðakjötisfram- leiðslu á Islamdi idlggur ammars utam takmarka þessarar grein- ar. • Nú, þegar ætta mœtti að móg væri að gert um simn í náttúru- spilllínigu og kominn timi tdll að spyrna við fæti, þá bætist nið- urbrotsöflium landsins stórtek- ari liðstyrkur em áður var til- tsekur. TM „að bæta Mfssk'Myrði al- menniimgs" hefur mú verið sett- ur upp kontór á veguim Iðmað- armiálaráðuneytisdns, nefndur Orkustoínun, og á að undirbúa hér stóriðju sem kmúin sé afM úr vötnium landsims. Mér skilst að stóriðja þýði svipað og lykiMönaður, og sé hluitverk henmar að breyta i vLms/liuhæft ásigkomuilaig þeim efnutm siem liggja til grundvaM- ar smáiðju eða neysluvöruiðn- aði; undir stóriðju heyrir námurekstur, miálmibræðsia, etfnaiðnaður, oMuhreinisun og þesshátltar. Svona iöja heimtar óhemjuimikið ratfmaign en fáar hendur. Neysliuvörudðnaíður, til að mynda sikógerð eða kiæða- verksmiðja, eða segjum út- varpstækjaismiíði, notar að öðru jöfnu margfallt vimnuiafl reikn- að í manmishöndum á við mádmbræðsliu eða oMuhreinsium. Ef vi3 hetfðum laigvirkmi tii að útbúa og „flytja út" einhverja iðnaðarvöru sem aðrir vildu mýta, þá væri isJemdímigum lagður a'tvinmugrundvöMur sem stóriðja getur aldrei lagt. Draumurinm um verksmiðju- rekstur hér á landi og ístend- ímga sem verksmiðiufðlk er ekki niýlunda; sfkáld síðustu aldaimóta sáu i vondraumum simum „glaðan og prúðan" iðm- verkalýð á íslandi. Fyrir skömimu sá ég haft etftir eimium forgaiungumainmi stóriðju á ls- lanidi, í umræðum á mál'fundi, að eina vonin til þess að ís- lendímgar gætu llifað „mann- sæmandi llífi í þesisu landi" (orðatiltækið heíur heyrst áð- ur), sé sú að gera þ.ióðina að verkamönmiuim erlendra stór- iðjufyrirtækja. Himum stór- huga iðnifræðinigii láðist að geta þess sem hanm veit mikiu bet- ur en ég, að stóriðja með mú- tímasmdði notar mjög sjáltf- virka tækni og kemist af með hverfandi Mtinn mannafJa; ekki sí'st málm'bræðsliur einsog hér eiru hiugsaðar. Ekki er tfyr- ir það að synia að fé sem tfJýt- ur til ríkissjóðs frá útilendu'm stóriðjuifyrirtækjum starfandi í landinu, einkuim af söliu á ratf- magni, gæti orðið einhver smá- vegis búbót hjá því opinbera þó svo hafi enn ekki orðið, því saila raifrniagns til Straumisvik- ur er, reikmínigsJega, rekim með tapi; þjóðarteikjur okkar af ál- bræðslunnd eru ekki aðrar en dagdaum þeirra verkamanna sem þar vimna og ekki eru fleiri en menn sem starfa að landbúnaði í meðalsveit á Is- landi. Erlend stióriðja hér er þanmiig þýðlinigarJauis íyrdr ís- lenskan iðnvöxt. Raifmagnssala til útliemdra stórfyrirtækja er í raun réttri aðeims versJiun rík- ilsins með réttindi; þau kaup smerta aðeims óvaruiega ís- lenskam vimmumarkað, fram- leiðni og uitH.nniikisversJiun. Anm- ars eru þau mál ekki till um- ræðu hér. Vandræðin byrja þegar stofn- un, sem fæst við niðurskipun orkuvera handa eimhverri til- vonamdi stóriðju, veitir virkjun- arfyrirtækjum fríbréf til að darka í landimiu einsog naut i flagi og jafnveJ hyiliast tdJ þess að skaðskemima eMegar lieggja i eyði þau sérstök pl'áss sem vegna landkosta, náttúrudýrðar eMiegar saigmheligi eru ekki að- eins ísjienisiku þjóðinmi hjart- fóligin, heldur njóta frægðar um viða veröld sem mokkrir eftírlætisgíimS'teiinar jarðarimn- ar. Ég sagði að vamdamiáilið væri ekiki stóriðja sem dembt væri yfir okkur með offorsi að nauðsvnjalla'usu. Vandamáiið er oftrú þeirra í Orkustofnun á emdalausar málmbræðslur sem eigi að fyMa þetta land. Þá fyrst er land og lýður í háska þegar svona kontór ætlar með skí'rskotun til reikndngsstokks- ins að afimá eins marga heliga staði fsiamds og hægt er að komast yfir á sem skemmstum tima, drakkja frægum bygðar- llög'um í vatnd (tólif kíJðmetrum atf Laxáirdal í Þínigeyarsýslu átti að sökkva samikvæimt áætl- un þeirra), og helist fara í strið við alt sem Mfsanda dregur á IsOandi. • Nokkrir fátækir bændur hafa laum'gum átt bú sdn krímigum fjalllavatn á fomu jarðelda- svæði sem er eitt meðal nátt- úruundra heimsinis, Mývatn. Hér hefur orðið til gegnum tíð- ina eitthvert fegursta jafnvægl sem þekt er á bygðu bóli I samfoúð manna við iifandi máttúru. Ótieljandi eru þeir náttúruiskoðarar og visdnda- menn og nátitúruverndarm'enn, svo og lœrdómsimienm aJJiskonar og li'stamenm hvaðanæva úr heimi, sem taJað hafa og sikritf- að í sömu veru og þýstour fræðimaður og forgánigsmaður náttúruverndar í landi sínu, dr. Panzer, gerði í sumar leið: „Laxár- og Mývatnssvæðið er sérstæðasta og dýrmætasta vatnasvæði í heimi frá Mffræði- liegu og niátitúrutfræðiJ'egu sjðn- armiði séð," skrifar hann. Við Mývatm bjuggu tW

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.